Sukta 47
Sukta 5.47
Atri (Ātreya tradition) (book 5)
Ambiguous/poetic: a feminine power (often read as Uṣas or a maternal cosmic principle) and the Pitṛs; hymn moves into ancestral/cosmic imagery
Triṣṭubh (probable; confirm in critical edition)
આ ટૂંકું આત્રેય સૂક્ત એક રહસ્યમય સ્ત્રીમય વૈશ્વિક શક્તિને આવાહન કરે છે—જેને ઘણીવાર ઉષસ (પ્રભાત)ની છબીઓથી અથવા મહામાતૃ-તત્ત્વ તરીકે વાંચવામાં આવે છે—તે “જગાડે” છે અને પિતૃઓને (પૂર્વજો/પિતરોને) યજ્ઞવિધિમાં તેમના આસન પર બોલાવે છે. પછી સૂક્ત સંખ્યાઓ અને “પ્રકાશની ગાયો” જેવી સંક્ષિપ્ત બ્રહ્માંડ-પહેલીઓ તરફ વળે છે, જેમાં જગતની સુવ્યવસ્થિત ગર્ભધારણા/ઉદ્ભવનું વર્ણન છે. અંતે મિત્ર–વરুণ, અગ્નિ અને વિશાળ દ્યૌસના આશ્રય હેઠળ કલ્યાણ, દૃઢ પાદસ્થિતિ અને સુરક્ષિત ગમન માટેની પ્રાર્થનાથી સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.
Mantras
Mantra 1
प्रयुञ्जती दिव एति ब्रुवाणा मही माता दुहितुर्बोधयन्ती । आविवासन्ती युवतिर्मनीषा पितृभ्य आ सदने जोहुवाना ॥
તે પોતે જ જુએમાં જોડાઈ પ્રકાશમય દિવમાંથી આગળ વધે છે, બોલતી; મહાન માતા પોતાની પુત્રીને જાગૃત કરે છે. પ્રેરિત મનનવાળી યુવતી, વંદના કરતી, પિતૃઓને તેમના સદનમાં આવવા બોલાવે છે—અંતરંગ યજ્ઞવિધિ સ્થિર થાય એમ પૂર્વજશક્તિઓને આમંત્રિત કરે છે.
Mantra 2
अजिरासस्तदप ईयमाना आतस्थिवांसो अमृतस्य नाभिम् । अनन्तास उरवो विश्वतः सीं परि द्यावापृथिवी यन्ति पन्थाः ॥
ઝડપથી ગતિ કરનારાઓ તે લક્ષ્ય તરફ જાય છે; તેઓ અમૃતના નાભિમાં સ્થિર થયા છે. અનંત અને વિશાળ એવા માર્ગો સર્વત્ર ગતિ કરે છે, દ્યાવા-પૃથિવીને ચારે તરફથી આવરી લે છે—વિશાળ ઋતના ક્રમમાં આત્મા જે માર્ગે યાત્રા કરે તે પ્રવાહો.
Mantra 3
उक्षा समुद्रो अरुषः सुपर्णः पूर्वस्य योनिं पितुरा विवेश । मध्ये दिवो निहितः पृश्निरश्मा वि चक्रमे रजसस्पात्यन्तौ ॥
વૃષભ—સમુદ્ર સમાન, અરુણ, સુપર્ણ—પૂર્વ પિતાના યોનિમાં પ્રવેશે છે. મધ્ય દિવામાં પૃશ્નિ અશ્મા સ્થાપિત છે; તે ચક્રાયમાન થઈ ગતિ કરે છે, રજસના બે અંતોને રક્ષે છે—જેથી ઋતનો ધર્મ સ્થિર રહે.
Mantra 4
चत्वार ईं बिभ्रति क्षेमयन्तो दश गर्भं चरसे धापयन्ते । त्रिधातवः परमा अस्य गावो दिवश्चरन्ति परि सद्यो अन्तान् ॥
ચાર (શક્તિઓ) તેને ધારણ કરે છે, કલ્યાણ અને ક્ષેમ લાવતી; દસ (શક્તિઓ) ગર્ભને તેની ગતિશીલ જીવનયાત્રા માટે પોષે છે. તેની પરમ ગાયો—ત્રિધાતુ પ્રકાશરૂપ—સ્વર્ગમાં વિચરે છે; ક્ષણમાં જ સીમાઓને પરિભ્રમણ કરીને આવરી લે છે.
Mantra 5
इदं वपुर्निवचनं जनासश्चरन्ति यन्नद्यस्तस्थुरापः । द्वे यदीं बिभृतो मातुरन्ये इहेह जाते यम्या सबन्धू ॥
આ રૂપ—આ ગૂઢ નિવચન—માં જનસમૂહો ગતિ કરે છે; જ્યાં નદીઓ જળરૂપે સ્થિર ઊભી રહી. જ્યારે બે તેને માતાથી ધારણ કરીને લાવે છે, ત્યારે અન્ય અહીં અને અહીં જ જન્મે છે—યમ્ય, જોડિયા-સંબંધિત સગાં. એક જ તત્ત્વ ગતિમાં વિભક્ત દેખાય છે, છતાં મૂળની આંતરિક સગાઈથી બંધાયેલું રહે છે.
Mantra 6
वि तन्वते धियो अस्मा अपांसि वस्त्रा पुत्राय मातरो वयन्ति । उपप्रक्षे वृषणो मोदमाना दिवस्पथा वध्वो यन्त्यच्छ ॥
તેના માટે ધીઓ વિસ્તરે છે, અને કર્મો વણાય છે; માતાઓ પુત્ર માટે વસ્ત્રો વણે છે. વृषણની નજીક તેઓ આનંદિત થાય છે; દિવ્ય પથ પર વધૂઓ તેની તરફ જાય છે—ઘડતરશક્તિઓ, આપણા અંદર ઉગતા દિવ્ય જન્મને આવરણ આપવા.
Mantra 7
तदस्तु मित्रावरुणा तदग्ने शं योरस्मभ्यमिदमस्तु शस्तम् । अशीमहि गाधमुत प्रतिष्ठां नमो दिवे बृहते सादनाय ॥
હે મિત્ર-વરુણ, તે સિદ્ધ થાઓ; હે અગ્નિ, તે પણ સિદ્ધ થાઓ. આ સ્તુતિરૂપ વચન અમારે માટે શાંતિ અને કલ્યાણરૂપ, પ્રશંસનીય બને. અમે દૃઢ આધાર અને સુરક્ષિત ગતિ/પારાવારની યાચના કરીએ છીએ; સત્યના મહાસન સમાન વિશાળ દિવને નમસ્કાર.
Frequently Asked Questions
The hymn is intentionally poetic: it centers on a feminine awakening power (often interpreted as Uṣas/Dawn or a great Mother principle) and explicitly invokes the Pitṛs (ancestors). It ends by addressing Mitra–Varuṇa and Agni, with homage to the Vast Heaven.
Calling the Pitṛs to the “sadana” means inviting ancestral support and continuity into the ritual space—linking the living sacrificer to lineage, protection, and inherited order (ṛta).
They are symbolic cosmology. The verse compresses creation into measured powers: supporters and nurturers of an ‘embryo’ of becoming, and luminous ‘cows’ (rays/knowledges) moving through heaven to complete and protect the world’s formation.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.