
Sukta 5.63
Vasiṣṭha
Mitra-Varuṇa
Triṣṭubh
આ સૂક્ત મિત્ર–વરુણની ઋત (બ્રહ્માંડિય વ્યવસ્થા) ના સજાગ રક્ષકો તરીકે સ્તુતિ કરે છે. તેઓ પરમ સ્વર્ગમાં સિંહાસનાસીન રહી સત્યધર્મ અને પવિત્ર નિયમો-વિધિઓને સ્થિર રાખે છે. તેમની શાસનવ્યવસ્થાને દૃશ્ય બ્રહ્માંડિય પ્રક્રિયાઓ સાથે—ખાસ કરીને સૂર્યના ગતિપથ અને વરસાદ મોકલવા સાથે—જોડીને, દૈવી વ્યવસ્થા તેમના અનુગ્રહપાત્રો માટે પોષણ, સમૃદ્ધિ અને નૈતિક સ્થિરતા બની જાય છે એમ દર્શાવે છે.
Mantra 1
ऋतस्य गोपावधि तिष्ठथो रथं सत्यधर्माणा परमे व्योमनि । यमत्र मित्रावरुणावथो युवं तस्मै वृष्टिर्मधुमत्पिन्वते दिवः ॥
ઋતના રક્ષકો, તમે રથ પર ઊભા રહો છો—સત્યધર્મમાં સ્થિર—પરમ વ્યોમમાં. અહીં જેને તમે બંને આશ્રય આપો છો, તેના માટે દ્યૌમાંથી મધુમતી વૃષ્ટિ દોહાય છે—પોષણરૂપે.
Mantra 2
सम्राजावस्य भुवनस्य राजथो मित्रावरुणा विदथे स्वर्दृशा । वृष्टिं वां राधो अमृतत्वमीमहे द्यावापृथिवी वि चरन्ति तन्यवः ॥
સંયુક્ત સમ્રાટો તરીકે તમે આ જગત પર રાજ કરો છો, હે મિત્ર-વરুণ, યજ્ઞસભામાં સ્વર્ગીય પ્રકાશથી દ્રષ્ટિ ધરાવતા. અમે તમારાથી વૃષ્ટિ, રાધસ (સમૃદ્ધિ) અને અમૃતત્વ માગીએ છીએ; અને દ્યાવા-પૃથિવી તન્યાના બળથી વિશાળ રીતે વિહરે છે.
Mantra 3
सम्राजा उग्रा वृषभा दिवस्पती पृथिव्या मित्रावरुणा विचर्षणी । चित्रेभिरभ्रैरुप तिष्ठथो रवं द्यां वर्षयथो असुरस्य मायया ॥
સંયુક્ત સમ્રાટો, ઉગ્ર, વૃષભસમાન—દિવ અને પૃથિવીના પતિ—હે મિત્ર-વરুণ, મનુષ્યોમાં વિહરનાર. ચિત્રમય અભ્રોથી તમે ગર્જન પર ઊભા રહો છો; અને અસુરની માયા (સર્જનશક્તિ) વડે તમે દ્યાને વરસાવો છો.
Mantra 4
माया वां मित्रावरुणा दिवि श्रिता सूर्यो ज्योतिश्चरति चित्रमायुधम् । तमभ्रेण वृष्ट्या गूहथो दिवि पर्जन्य द्रप्सा मधुमन्त ईरते ॥
હે મિત્ર-વરুণ, તમારી માયા (રચનાશક્તિ) દ્યૌમાં સ્થિત છે; સૂર્ય પ્રકાશરૂપે ચાલે છે—અદભુત આયુધ સમાન. તમે તેને ત્યાં વાદળ અને વૃષ્ટિથી ઢાંકો છો; ત્યારે પર્જન્યનાં મધુમંત બિંદુઓ ઉછળી નીકળે છે.
Mantra 5
रथं युञ्जते मरुतः शुभे सुखं शूरो न मित्रावरुणा गविष्टिषु । रजांसि चित्रा वि चरन्ति तन्यवो दिवः सम्राजा पयसा न उक्षतम् ॥
મરુતો શુભ અને સુખદ ગતિ માટે રથ જોડે છે—પ્રકાશની શોધમાં શૂરવીરો સમાન, હે મિત્ર-વરুণ. વિવિધ તન્યવો (ગર્જનાઓ) રજાંસિ (અંતરિક્ષ પ્રદેશો)માં વિહરે છે. હે દ્યૌના સમ્રાટો, અમને પયસા (પોષક દૂધ/રસ)થી સિંચો.
Mantra 6
वाचं सु मित्रावरुणाविरावतीं पर्जन्यश्चित्रां वदति त्विषीमतीम् । अभ्रा वसत मरुतः सु मायया द्यां वर्षयतमरुणामरेपसम् ॥
હે મિત્ર-વરুণ, પર્જન્ય સમૃદ્ધ અને પોષક વાણી ઉચ્ચારે છે—ચિત્ર, તેજસ્વી અને બળવતી. હે મરુતો, સુમાયાથી અભ્રોમાં વસો; અને અરુણા, અરેપસ (નિર્દોષ, અક્ષત) દ્યૌને વરસાવો—શુદ્ધ પ્રાણશક્તિ વરસાવતા.
Mantra 7
धर्मणा मित्रावरुणा विपश्चिता व्रता रक्षेथे असुरस्य मायया । ऋतेन विश्वं भुवनं वि राजथः सूर्यमा धत्थो दिवि चित्र्यं रथम् ॥
ધર્મના નિયમથી, હે મિત્ર-વરুণ, વિવેકમાં પ્રજ્ઞાવાન, તમે અસુરની માયા—સર્વાધિપત્યશક્તિ—દ્વારા વ્રતોનું રક્ષણ કરો છો. ઋતથી તમે સર્વ ભવન-જગત પર વિરાજો છો; તમે દિવ્ય આકાશમાં સૂર્યને તેના ચિત્રમય, તેજસ્વી રથ પર સ્થાપિત કર્યો છે.
They are a paired Vedic divinity of order: Mitra represents harmony and covenant, and Varuṇa represents moral oversight and the binding power of law. Together they guard Ṛta, the cosmic right order.
The hymn shows that divine order is not abstract: Mitra-Varuṇa regulate the Sun’s course and also release rain through clouds and Parjanya. Light and water become signs that Ṛta is functioning in the world.
Live by truth and right rule (satya, dharma, vrata). The hymn teaches that when order is upheld inwardly and socially, the same divine order supports well-being—symbolized by sweet, nourishing rain.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.