
Sukta 5.66
Atri (Ātreya)
Mitra–Varuṇa with emphasis on Varuṇa as ṛta-peśas
Triṣṭubh (probable; needs verification)
અત્રિનું આ ટૂંકું સૂક્ત મિત્ર–વરુણને આહ્વાન કરે છે; તેમાં ખાસ કરીને વરુણને ‘ઋત-પેશસ’—અર્થાત્ ઋત (કોસ્મિક વ્યવસ્થા) જ જેના રૂપ/વસ્ત્ર છે—રૂપે ભારપૂર્વક રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. આ સૂક્ત નશ્વર ઉપાસકને તેમની દૂરદર્શી માર્ગદર્શક દૃષ્ટિ પ્રત્યે જાગૃત થવા, યોગ્ય રીતે અર્પણ કરવા, અને રક્ષણ, સ્પષ્ટતા તથા આંતરિક સ્વાધીનતા (સ્વરાજ્ય) તરફ ગતિ પ્રાપ્ત કરવા પ્રેરિત કરે છે. સમગ્ર મંત્રોમાં આ દેવયુગલને કવિસમાન દ્રષ્ટા તરીકે સ્તુતિ મળે છે; તેઓ પોતાના કેતુ (પ્રકાશમય ચિહ્ન) દ્વારા પ્રજાઓને પ્રકાશિત કરે છે અને અદ્ભુત શક્તિઓથી દક્ષ તથા ઋતને ધારણ કરે છે.
Mantra 1
आ चिकितान सुक्रतू देवौ मर्त रिशादसा । वरुणाय ऋतपेशसे दधीत प्रयसे महे ॥
હે સુક્રતૂ (સુદૃઢ સંકલ્પવાળા) દેવો—મિત્ર અને વરુણ—હાનિનો નાશ કરનારાઓ, જ્ઞાનમાં જાગો. હે મર્ત્ય, ઋતપેશસ (ઋત-રૂપ) વરુણ માટે મહાન પ્રયસ (અર્પણ) સ્થાપિત કર—મહાન પ્રેરણા, આગળ ધપતી શક્તિ માટે.
Mantra 2
ता हि क्षत्रमविह्रुतं सम्यगसुर्यमाशाते । अध व्रतेव मानुषं स्वर्ण धायि दर्शतम् ॥
કારણ કે તે બે અવિહ્રુત (અવિશ્વાસિત) ક્ષત્ર—અખંડ અધિપત્ય—ને ધારણ કરે છે; સમ્યક રીતે તેઓ આસુર્ય શક્તિ (ઈશ્વરીય પ્રભુત્વ) પ્રાપ્ત કરે છે. ત્યાર પછી, વ્રત સમાન અડગ નિયમથી, માનવમાં દર્શનીય સ્વર્ણ—દિવ્ય પ્રકાશ—અંતરમાં ધારણ કરાવવામાં આવે છે.
Mantra 3
ता वामेषे रथानामुर्वीं गव्यूतिमेषाम् । रातहव्यस्य सुष्टुतिं दधृक्स्तोमैर्मनामहे ॥
હે તે બે, રથોના આ વેગો અને તેમની કિરણોની વિશાળ ગવ્યૂતિ (ચરાગાહ/વિસ્તાર) તમારાં જ છે. હવ્ય આપનાર (રાતહવ્ય) માટે અમે સુષ્ટુતિ—સારી સ્તુતિ—રચીએ છીએ; સ્તોમો (હિમ્નો) દ્વારા તેને મનમાં દૃઢપણે ધારણ કરીએ છીએ.
Mantra 4
अधा हि काव्या युवं दक्षस्य पूर्भिरद्भुता । नि केतुना जनानां चिकेथे पूतदक्षसा ॥
પછી તો, હે અદ્ભુત કાર્ય કરનાર કાવ્ય ઋષિઓ, તમે બે દક્ષના પૂર્ભિઃ (દૃઢ કિલ્લાઓ/આધારો) દ્વારા આ અચરજ રચો છો. તમારા કેતુ—પ્રકાશમય ચિહ્ન—થી તમે જનસમૂહોને જ્ઞાન તરફ જગાવો છો, હે પૂતદક્ષસા—શુદ્ધ વિવેકશક્તિવાળા.
Mantra 5
तदृतं पृथिवि बृहच्छ्रवएष ऋषीणाम् । ज्रयसानावरं पृथ्वति क्षरन्ति यामभिः ॥
હે પૃથ્વી, એ જ ઋત છે—ઋષિઓ જેનું અનુસંધાન કરે છે તે વિશાળ યશ અને વાણી. પોતાના ઝડપી માર્ગોમાં ગતિ કરતાં તેઓ તેને સર્વત્ર વિસ્તારીને વહાવે છે; પોતાના ગમનોથી વિશાળ અવકાશોને છલકાવી દે છે.
Mantra 6
आ यद्वामीयचक्षसा मित्र वयं च सूरयः । व्यचिष्ठे बहुपाय्ये यतेमहि स्वराज्ये ॥
જ્યારે તમારી દૂરદર્શી દૃષ્ટિથી, હે મિત્ર-વરুণ, અમે અને પ્રકાશિત સૂરીઓ નજીક આવીએ, ત્યારે તમારી વિશાળ અને બહુ-રક્ષક શક્તિમાં અમે સ્વરાજ્ય તરફ પ્રયત્ન કરીએ છીએ.
The hymn addresses Mitra–Varuṇa together, but it especially highlights Varuṇa as ṛta-peśas—Varuṇa whose very form is ṛta (cosmic and moral order).
It means “having ṛta as one’s form/raiment.” The idea is that Varuṇa embodies the structure of truth and right order, so offering to him is a way of aligning life with ṛta.
The hymn ends by seeking protection and guidance that lead toward svarājya—self-rule or inner sovereignty—where one’s mind and actions are governed by truth and clear discernment.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.