
Sukta 5.62
Mitra-Varuṇa (dual); with Sūrya as cosmological locus
આ સૂક્ત મિત્ર–વરુણને ઋત (બ્રહ્માંડિય વ્યવસ્થા)ના યમલ ધારક તરીકે સ્તુતિ કરે છે; તેમનું સર્વાધિપત્ય સૂર્યના ગમનમાં અને લોકોના નિર્દોષ શાસનમાં સર્વाधिक સ્પષ્ટ દેખાય છે. ઉપાસકને અખંડ રક્ષણથી રક્ષવા, પ્રેરિત બુદ્ધિને વિસ્તૃત કરવા, અને તેમના ન્યાયી, પ્રકાશમય શાસન દ્વારા વિજય તથા કલ્યાણ આપવા માટે આ યમલને પ્રાર્થના કરે છે.
Mantra 1
ऋतेन ऋतमपिहितं ध्रुवं वां सूर्यस्य यत्र विमुचन्त्यश्वान् । दश शता सह तस्थुस्तदेकं देवानां श्रेष्ठं वपुषामपश्यम् ॥
ઋતેન (ṛta) દ્વારા ઋત જ સ્થાપિત છે—તમારા બે માટે અચળ અને ધ્રુવ—જ્યાં સૂર્ય પોતાના અશ્વોને મુક્ત કરે છે. ત્યાં દસ અને સો સાથે ઊભાં રહે છે; દેવોના સ્વરૂપોમાં શ્રેષ્ઠ એવા તે એકને મેં જોયો—વ્યવસ્થિત પ્રકાશની પરમ સમરસતા.
Mantra 2
तत्सु वां मित्रावरुणा महित्वमीर्मा तस्थुषीरहभिर्दुदुह्रे । विश्वाः पिन्वथः स्वसरस्य धेना अनु वामेकः पविरा ववर्त ॥
હે મિત્ર-વરુણ, આ જ તમારું મહાત્મ્ય છે: સ્થિર ઊભેલી ધારા દિવસો દ્વારા દોહાઈ જાય છે. સ્વયં-વહેતા સ્ત્રોતની સર્વ ધેનુઓને તમે પરિપૂર્ણ કરો છો; તમારા અનુસરણમાં એકમાત્ર પવિત્રકર્તા ફરી ફરી વળે છે—સત્તાને ઋત તરફ તીક્ષ્ણ કરતો.
Mantra 3
अधारयतं पृथिवीमुत द्यां मित्रराजाना वरुणा महोभिः । वर्धयतमोषधीः पिन्वतं गा अव वृष्टिं सृजतं जीरदानू ॥
હે રાજસ મિત્ર અને વરુણ, તમારા મહાન બળોથી તમે પૃથ્વી અને દ્યૌને ધારણ કર્યા. તમે ઔષધિઓને વધારશો, પ્રકાશની ગાયો/કિરણોને પોષશો; અને નીચે વરસાદને મુક્ત કરશો—જીવને નવેસરથી જગાવતી ઝડપી-દાતા શક્તિઓને વરસાવતા.
Mantra 4
आ वामश्वासः सुयुजो वहन्तु यतरश्मय उप यन्त्वर्वाक् । घृतस्य निर्णिगनु वर्तते वामुप सिन्धवः प्रदिवि क्षरन्ति ॥
તમારા સુયોજિત અશ્વો તમને અહીં વહન કરે; યોગ્ય દિશાના રશ્મિઓ (રાશ્મયઃ) અમારી તરફ વળી નજીક આવે. ઘૃતનું તેજસ્વી આવરણ (નિર્ણિજ્) તમારાં પાછળ ફરતું રહે; સમૃદ્ધિના સિંધવો (નદીઓ) તમારાં તરફ વહે, પરમ દિવિમાં પ્રવાહિત થાય.
Mantra 5
अनु श्रुताममतिं वर्धदुर्वीं बर्हिरिव यजुषा रक्षमाणा । नमस्वन्ता धृतदक्षाधि गर्ते मित्रासाथे वरुणेळास्वन्तः ॥
શ્રુત (પ્રકાશિત) અમતિને અનુસરી તમે વિશાળ બુદ્ધિને વિસ્તારો; યજુષા દ્વારા તેનું રક્ષણ કરો, જેમ બર્હિસનું રક્ષણ થાય. નમસ્કારયુક્ત, ધૃત-દક્ષ (સ્થિર વિવેકશક્તિ ધરાવતાં) તમે ગર્તે (આસન) પર બેસો—હે મિત્ર અને વરુણ—ઇળા (ઇળા)ના સહવર્તી પોષણોથી સેવિત.
Mantra 6
अक्रविहस्ता सुकृते परस्पा यं त्रासाथे वरुणेळास्वन्तः । राजाना क्षत्रमहृणीयमाना सहस्रस्थूणं बिभृथः सह द्वौ ॥
અક્રવિહસ્તા—અહિંસક હસ્તવાળા—સુકૃતના રક્ષક, પરસ્પા (પરથી રક્ષણ આપનાર) તમે બે, ઇળાસ્વંત વરુણ સાથે, આશ્રય આપો. રાજાઓ સમ, અહૃણીયમાન—અનપમાનિત—તમારા ક્ષત્રને ધારણ કરો; સહસ્રસ્થૂણ (હજાર સ્તંભવાળી) મહાશક્તિને તમે બંને સાથે ઉઠાવો.
Mantra 7
हिरण्यनिर्णिगयो अस्य स्थूणा वि भ्राजते दिव्यश्वाजनीव । भद्रे क्षेत्रे निमिता तिल्विले वा सनेम मध्वो अधिगर्त्यस्य ॥
હિરણ્યમય છે તેનો ઝગમગતો આવરણ; ધાતુમય છે તેની સ્થૂણાઓ—તે દિવ્ય લોકમાં ઝડપી અશ્વોના અશ્વશાળાની જેમ તેજે પ્રજ્વલિત થાય છે. શુભ ક્ષેત્રમાં સ્થાપિત, તિલ્વિલ (દૃઢ આધાર)માં સ્થિર કરાયેલ—અમે ગર્ત્યમાં સ્થાપિત તેના મધુર મધુનો આનંદ જીતીએ.
Mantra 8
हिरण्यरूपमुषसो व्युष्टावयःस्थूणमुदिता सूर्यस्य । आ रोहथो वरुण मित्र गर्तमतश्चक्षाथे अदितिं दितिं च ॥
ઉષસના પૂર્ણ વ્યૂષ્ટિ-પ્રકાશે, સૂર્ય ઉદિત થતાં, સોનારૂપ અને બળનો દૃઢ સ્તંભ પ્રગટ થાય છે. ત્યારે હે વરુણ અને મિત્ર, તમે ગર્ત (આસન/દૃષ્ટિ-સ્થાન) પર આરોહો છો; ત્યાંથી તમે અદિતિ (અપરિમિત વિસ્તૃતિ) અને દિતિ (વિભાજન-મર્યાદા) બન્નેને નિહાળો છો.
Mantra 9
यद्बंहिष्ठं नातिविधे सुदानू अच्छिद्रं शर्म भुवनस्य गोपा । तेन नो मित्रावरुणावविष्टं सिषासन्तो जिगीवांसः स्याम ॥
હે સુદાનૂ, જે સર્વથી વિશાળ—અતિક્રમણ ન થતું—અછિદ્ર, અખંડ શર્મ છે, જેના દ્વારા તમે જગતના ગોપા છો; તે જ શરણથી, હે મિત્ર-વરુણ, અમને રક્ષો, જેથી અમે સતત પ્રયત્નશીલ રહી જીવનમાં વિજયી બનીએ.
The hymn opens by anchoring Mitra–Varuṇa in ṛta itself—truth established by truth—and situates their order in the solar scene where Sūrya releases his horses (RV 5.62.1).
It expands from cosmic regularity to inner and ritual order: inspired insight is ‘followed’ and intelligence is widened, guarded by sacred formulation (yajuṣ) as carefully as the barhis is protected (RV 5.62.5).
A vision of their supreme, unified excellence appears—‘that One, most excellent among the forms of the gods’—where many powers stand together in ordered harmony (RV 5.62.1).
The hymn ends in a direct plea for the widest, unbroken shelter by which they guard the world, so the worshippers may strive onward and become victors in life (RV 5.62.9).
ṛtena ṛtam apihitaṃ dhruvam
अनु श्रुताममतिं वर्धदुर्वीं बर्हिरिव यजुषा रक्षमाणा । नमस्वन्ता धृतदक्षाधि गर्ते मित्रासाथे वरुणेळास्वन्तः ॥acchidraṃ śarma
They are twin Āditya deities who uphold ṛta—cosmic and moral order. Mitra emphasizes harmony and right relationship, while Varuṇa emphasizes moral law, restraint, and oversight.
It points to the daily, dependable solar course as a visible sign of ṛta. The Sun’s orderly movement is presented as operating within Mitra–Varuṇa’s sovereignty and truth.
It asks for protection and a ‘whole, unbroken shelter,’ for widened intelligence guided by sacred order, and for success—so the aspirant may strive onward and live victoriously.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.