Sukta 2

Mantra 1

कुमारं माता युवतिः समुब्धं गुहा बिभर्ति न ददाति पित्रे । अनीकमस्य न मिनज्जनासः पुरः पश्यन्ति निहितमरतौ ॥

યુવતી માતા ગુહામાં સુસંયત રીતે છુપાયેલા કુમારને ધારણ કરે છે; પિતાને તેને સોંપતી નથી. તેનું મુખ (અનીક) ક્ષીણ થતું નથી; છતાં લોકો તેને આગળ સ્થિત, કર્મના હાથોમાં નિહિત જોઈ લે છે—અંતર્ગુહ્ય અગ્નિ એક સાથે ગુપ્ત પણ છે અને ક્રિયામાં પ્રગટ પણ.

Mantra 2

कमेतं त्वं युवते कुमारं पेषी बिभर्षि महिषी जजान । पूर्वीर्हि गर्भः शरदो ववर्धापश्यं जातं यदसूत माता ॥

હે યુવતી, તું કયા કુમારને—આ ઘડતરભર્યા દેહમાં—ધારે છે? મહિષી માતાએ જેને જન્મ આપ્યો તે કોણ? અનેક શરદઋતુઓ સુધી ગર્ભ વધતો રહ્યો; માતાએ પ્રસવ કર્યો ત્યારે મેં તેને જન્મેલો જોયો—દીર્ઘકાલ ગુપ્ત જ્વાળા અંતે દૃશ્યમાં પ્રગટે છે.

Mantra 3

हिरण्यदन्तं शुचिवर्णमारात्क्षेत्रादपश्यमायुधा मिमानम् । ददानो अस्मा अमृतं विपृक्वत्किं मामनिन्द्राः कृणवन्ननुक्थाः ॥

ક્ષેત્રથી દૂરથી મેં તેને જોયો—સુવર્ણદંત, શુચિવર્ણ—આયુધો માપતો. તે તેને અમૃત તત્ત્વ આપે છે, દબાવીને બહાર કાઢે છે; તો પછી ઇન્દ્રવિહિન, અનુક્તિ (સ્તુતિ) વિહિન શક્તિઓ મારું શું કરી શકે?

Mantra 4

क्षेत्रादपश्यं सनुतश्चरन्तं सुमद्यूथं न पुरु शोभमानम् । न ता अगृभ्रन्नजनिष्ट हि षः पलिक्नीरिद्युवतयो भवन्ति ॥

ક્ષેત્રથી મેં તેને સતત આગળ વધતો જોયો—સુમદ યુથ (આનંદિત ઝુંડ) સમાન, અનેક રીતે તેજસ્વી. તેઓ તેને પકડી ન શક્યા; ખરેખર તે તેમના માટે જન્મેલો જ નહોતો. પલિક્ની (ધૂસર-કેશવાળી) સ્ત્રીઓ પણ યુવતીઓ બની જાય છે—તેના પ્રભાવથી ક્ષીણ શક્તિઓ ફરી યુવાન બને છે.

Mantra 5

के मे मर्यकं वि यवन्त गोभिर्न येषां गोपा अरणश्चिदास । य ईं जगृभुरव ते सृजन्त्वाजाति पश्व उप नश्चिकित्वान् ॥

કોણે મારી મર્યક (યૌવનશક્તિ)ને ગોભિઃ (કિરણ-ગાયો)થી વિખેરી નાખી? જેમના માટે સાચો ગોપા (રક્ષક) નહોતો—હાનિરહિત એવો પણ હોઈ શકતો. જેમણે તેને પકડી લીધું છે, તેઓ તેને નીચે તરફ છોડે; ચિકિત્વાન (જ્ઞાની) અમારે માટે પ્રાણબળની વૃદ્ધિ અને પશુ-ધન (અસ્તિત્વનું વૈભવ) નજીક લાવે.

Mantra 6

वसां राजानं वसतिं जनानामरातयो नि दधुर्मर्त्येषु । ब्रह्माण्यत्रेरव तं सृजन्तु निन्दितारो निन्द्यासो भवन्तु ॥

નિવાસોનો રાજા, જનસમુદાયોની વસતિ—વૈરીઓએ તેને મર્ત્યોમાં બંધ કરી દીધો છે. અત્રિની બ્રહ્મવાણી અહીં તેને મુક્ત કરે; નિંદકો પોતે નિંદનીય બને. જે શક્તિ આંતરિક અગ્નિને કેદ કરે છે, તે પોતાનાં જ ન્યાય હેઠળ પડી જાય.

Mantra 7

शुनश्चिच्छेपं निदितं सहस्राद्यूपादमुञ्चो अशमिष्ट हि षः । एवास्मदग्ने वि मुमुग्धि पाशान्होतश्चिकित्व इह तू निषद्य ॥

શુનઃશેપ પણ—બંધાયેલો હોવા છતાં—તમે યૂપ (યજ્ઞસ્તંભ) પરથી છોડાવ્યો; તેણે તો ઇચ્છિત ફળ મેળવ્યું. એ જ રીતે, હે અગ્નિ, અમારા બંધનો ઢીલા કર; હે જ્ઞાની હોતૃ, અહીં અમારી અંદર બેસી, તું પોતાનું આસન ગ્રહણ કર.

Mantra 8

हृणीयमानो अप हि मदैयेः प्र मे देवानां व्रतपा उवाच । इन्द्रो विद्वाँ अनु हि त्वा चचक्ष तेनाहमग्ने अनुशिष्ट आगाम् ॥

લજ્જિત થઈ, હું મારા જ મદથી વળી ગયો છું; દેવોના વ્રતનો રક્ષક મને બોલ્યો છે. જ્ઞાની ઇન્દ્રે તને નિહાળ્યો છે; એ દર્શનથી માર્ગદર્શિત થઈ, હે અગ્નિ, હું અહીં શિક્ષિત બની આવ્યો છું.

Mantra 9

वि ज्योतिषा बृहता भात्यग्निराविर्विश्वानि कृणुते महित्वा । प्रादेवीर्मायाः सहते दुरेवाः शिशीते शृङ्गे रक्षसे विनिक्षे ॥

વિશાળ જ્યોતિથી અગ્નિ તેજે પ્રગટે છે; પોતાના મહાત્મ્યથી સર્વ વસ્તુઓને સ્પષ્ટ કરે છે. અદેવી માયાઓને અને દુષ્ટ માર્ગોને તે પરાજિત કરે છે; અંદર ઘૂસી બેઠેલા રક્ષસને વિધ્વંસવા માટે તે પોતાના બે શૃંગોને તીક્ષ્ણ કરે છે.

Mantra 10

उत स्वानासो दिवि षन्त्वग्नेस्तिग्मायुधा रक्षसे हन्तवा उ । मदे चिदस्य प्र रुजन्ति भामा न वरन्ते परिबाधो अदेवीः ॥

અને તેની ગર્જનાશક્તિઓ સ્વર્ગમાં સ્થિત રહે—અગ્નિના તીક્ષ્ણ આયુધો—રક્ષસના વધ માટે. તેના મદમાં પણ તેની ભામાઓ ફાટી નીકળે છે; અદેવી પરિબાધકો ઘેરતા દબાણને અટકાવી શકતા નથી.

Mantra 11

एतं ते स्तोमं तुविजात विप्रो रथं न धीरः स्वपा अतक्षम् । यदीदग्ने प्रति त्वं देव हर्याः स्वर्वतीरप एना जयेम ॥

હે તુવિજાત (વિશાળજન્મા) અગ્નિ, તારા માટે આ સ્તોત્રને પ્રેરિત વિપ્રે બુદ્ધિમાન કર્મીએ રથ સમું સુઘડ ઘડ્યું છે. હે દેવ, જો તું તેને આનંદથી સ્વીકારશે, તો એના બળે અમે સ્વરવતી અપઃ—સૂર્યવાહિની તેજસ્વી ધારો—પર વિજય મેળવો.

Mantra 12

तुविग्रीवो वृषभो वावृधानोऽशत्र्वर्यः समजाति वेदः । इतीममग्निममृता अवोचन्बर्हिष्मते मनवे शर्म यंसद्धविष्मते मनवे शर्म यंसत् ॥

તુવિગ્રીવ—મહાગ્રીવાવાળો—વૃષભ સમો, સતત વધતો; અશત્રુ, આર્ય (ઉદાર) એવો, સમાન જન્મનું રહસ્ય જાણે છે. આમ અમૃત દેવોએ આ અગ્નિ વિષે કહ્યું: ‘બર્હિષ (પવિત્ર આસન) પાથરનાર મનુષ્યને શાંતિ અને આશ્રય આપે; હવિષ્ય ધારણ કરનાર મનુષ્યને શાંતિ અને આશ્રય આપે.’