Sukta 11
Sukta 5.11
Agni
અગ્નિને અર્પિત આ સંક્ષિપ્ત સૂક્તમાં તેને પ્રજાનો જાગૃત રક્ષક અને તેજસ્વી યાજ્ઞિક શક્તિ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે, જે ભરતોને સન્માર્ગે દોરી જાય છે. તેમાં અગ્નિની સર્વવ્યાપક હાજરી—“દરેક ઘરમાં”—પર ભાર મૂકાય છે, તેમજ દેવદૂત અને હવિર્વાહક તરીકેની તેની ભૂમિકા વર્ણવાય છે. વધુમાં, અંગિરસોએ મથન દ્વારા છુપાયેલ અગ્નિને પ્રાચીનકાળે શોધી બહાર લાવ્યો હતો—આ વાત પણ અહીં ઉલ્લેખિત છે.
Mantras
Mantra 1
जनस्य गोपा अजनिष्ट जागृविरग्निः सुदक्षः सुविताय नव्यसे । घृतप्रतीको बृहता दिविस्पृशा द्युमद्वि भाति भरतेभ्यः शुचिः ॥
જનનો ગોપા (રક્ષક) જન્મ્યો છે—અગ્નિ, જાગૃત, સુદક્ષ (સુનિપુણ)—નવા અને સદા નવ્ય સુવિતાય (સુ-માર્ગદર્શન) માટે. ઘૃતપ્રતીક (ઘૃત-તેજમય મુખવાળો), વિશાળ, દ્યૌને સ્પર્શતો, તે દ્યુમત (પ્રકાશમાન) બની ઝળહળે છે—ભારતો માટે શુચિ (પવિત્ર) રૂપે.
Mantra 2
यज्ञस्य केतुं प्रथमं पुरोहितमग्निं नरस्त्रिषधस्थे समीधिरे । इन्द्रेण देवैः सरथं स बर्हिषि सीदन्नि होता यजथाय सुक्रतुः ॥
યજ્ઞનો કેતુ—પ્રથમ ચિહ્ન અને અગ્રણી—એવા પુરોહિત અગ્નિને મનુષ્યો ત્રિષધસ્થ (ત્રિ-આસનવાળા લોક)માં સમિધિત કરે છે. ઇન્દ્ર અને દેવો સાથે એક જ રથમાં સહયાત્રી બની, તે બર્હિષિ (પવિત્ર આસન) પર બેસે છે; હોતા રૂપે યજ્ઞકર્મ માટે સ્થિર થાય છે—શુક્રતુ, તેજસ્વી સંકલ્પવાળો.
Mantra 3
असम्मृष्टो जायसे मात्रोः शुचिर्मन्द्रः कविरुदतिष्ठो विवस्वतः । घृतेन त्वावर्धयन्नग्न आहुत धूमस्ते केतुरभवद्दिवि श्रितः ॥
અસમ્મૃષ્ટ—અમિશ્રિત અને નિર્મળ—તું માતાથી જન્મે છે, શુચિ; મન્દ્ર, આનંદદાયક પ્રેરક, અને કવિ. વિવસ્વતમાંથી તું ઊભો થાય છે. ઘૃતથી તને વધારતા, હે અગ્નિ, આહુતિ અપાય ત્યારે તારો ધૂમ્ર કેતુ બને છે—દિવિ શ્રિત, આકાશમાં સ્થાપિત.
Mantra 4
अग्निर्नो यज्ञमुप वेतु साधुयाग्निं नरो वि भरन्ते गृहेगृहे । अग्निर्दूतो अभवद्धव्यवाहनोऽग्निं वृणाना वृणते कविक्रतुम् ॥
અગ્નિ સારા માર્ગે આવી અમારા યજ્ઞ સુધી પહોંચે. મનુષ્યો ઘરેઘરે અગ્નિને વહન કરે છે. અગ્નિ દૂત બન્યો છે, હવ્યવાહન—આહુતિનો વાહક; અગ્નિને પસંદ કરીને તેઓ કવિક્રતુને પસંદ કરે છે—કવિસમાન ક્રિયા-બુદ્ધિ, જે કર્મ જાણે છે.
Mantra 5
तुभ्येदमग्ने मधुमत्तमं वचस्तुभ्यं मनीषा इयमस्तु शं हृदे । त्वां गिरः सिन्धुमिवावनीर्महीरा पृणन्ति शवसा वर्धयन्ति च ॥
હે અગ્નિ, તારા માટે આ અતિ મધુર વચન છે; તારા માટે આ મનીષા હૃદયને શાંતિ આપનાર બને. મહાન નદીઓ જેમ સમુદ્રને ભરિ દે છે તેમ સ્તુતિગીતો તને ભરિ દે છે; આત્મબળથી તેઓ તને વધારેછે અને તારો વિકાસ કરે છે.
Mantra 6
त्वामग्ने अङ्गिरसो गुहा हितमन्वविन्दञ्छिश्रियाणं वनेवने । स जायसे मथ्यमानः सहो महत्त्वामाहुः सहसस्पुत्रमङ्गिरः ॥
હે અગ્નિ, અંગિરસોએ તને ગુહામાં નિહિત—ગુપ્ત રહેલો—શોધી કાઢ્યો, વન-વનમાં આશ્રિત રહેલો. તું મથનથી જન્મે છે—મહાન સહોબળરૂપ; હે અંગિરસ, લોકો તને ‘સહસનો પુત્ર’ કહે છે.
Frequently Asked Questions
It presents Agni as the community’s protector and the guiding power of the sacrifice—radiant, wakeful, and skilled—who carries offerings to the gods and leads people on the right path.
Because fire is both a household reality and a sacred presence: Agni is invoked wherever the domestic fire is tended, making everyday life and ritual part of one sacred order.
It means Agni embodies a seer-like intelligence and effective will—the power to know the right way to act and to make the sacrifice succeed.
Ask anything about Sukta 11 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
