Vastu-Pratishtha & Isana-kalpa
Temple Architecture & Sacred Installation
Detailed prescriptions for temple construction (vastu-shastra), deity installation (pratishtha), and the Isana-kalpa rituals for sanctification.
Adhyayas in Vastu-Pratishtha & Isana-kalpa
Adhyaya 43
Chapter 43 — प्रासाददेवतास्थापनम् (Installation of Deities in a Temple)
భగవాన్ అగ్ని ప్రకారం, దేవతా-స్థాపన మరియు ప్రతిమా-సంస్కారాలు సరిగా జరిగితేనే ఆలయం కర్మకాండపరంగా కార్యసాధకమవుతుంది. పంచాయతన విధానంలో మధ్యలో వాసుదేవుడు/నారాయణుడు, దిక్కులలో దేవతా-విన్యాసం—ఆగ్నేయంలో వామనుడు, నైరృతిలో నృహరి, వాయవ్యలో హయగ్రీవుడు, ఈశాన్యంలో వరాహుడు; అలాగే నవధామ, లోకపాల-గ్రహ-దశావతార సమూహాలు, మధ్యలో విశ్వరూప-హరి ఉన్న త్రయోదశ-శ్రైన్ పద్ధతి వంటి ప్రత్యామ్నాయాలు కూడా చెప్పబడతాయి. తరువాత ప్రతిమా-లక్షణం: మట్టి, చెక్క, లోహం, రత్నాలు, శిల, సుగంధ ద్రవ్యాలు, పుష్పాలు మొదలైన వాటితో ప్రతిమ చేయవచ్చు; సమయోచిత పూజ ఫలప్రదమని పేర్కొంటుంది. శిలా-ఎంపికలో వర్ణానుసార రంగలక్షణాలు, ఉత్తమ శిల దొరకకపోతే సింహ-విద్య ద్వారా పరిహార/ప్రతిస్థాపన విధానం. చివరగా చెక్కుదల ముందు సంస్కారాలు—అరణ్యగ్రహణం, వ్రజయాగం, బలి, పరికరపూజ, అస్త్ర-మంత్ర ప్రోక్షణ, నృసింహ రక్ష, పూర్ణాహుతి, భూతబలి, స్థానిక సత్త్వాల శమన/నిర్వాసనం, స్వప్న-మంత్ర నిర్ధారణ, శిల్పి విష్ణు/విశ్వకర్మ భావం, శిలాఖండాన్ని శాలకి తరలించి విధిగా గౌరవించడం—వివరిస్తుంది।
Adhyaya 44
Vāsudevādi-pratimā-lakṣaṇa-vidhiḥ (Iconographic and Iconometric Procedure for Vāsudeva and the Vyūha Forms)
ఈ అధ్యాయంలో శాంతికర్మల అనంతరం వాసుదేవుడు మరియు వ్యూహమూర్తుల ప్రతిమా-లక్షణ, మితిశాస్త్రం భక్తితో కూడిన సాంకేతిక విధంగా వివరించబడింది. దేవాలయ ఉత్తరభాగంలో ప్రతిమలను స్థాపించి, తూర్పుముఖంగా లేదా ఉత్తరముఖంగా ఉంచాలని—వాస్తు-ధర్మంతో అనుసంధానమైన స్థాపన విధి చెప్పబడింది. స్థాపన, బలి సమర్పణల తరువాత మధ్యచిహ్నిత శిలను తొమ్మిది భాగాలుగా విభజించి స్వాంగుల, గోలక/కాలనేత్ర, తాళ-ప్రమాణాల ద్వారా కొలతలు నిర్ణయిస్తారు. కిరీటం, ముఖం, గ్రీవ, వక్షస్థలం, ఉదరం, తొడలు, కాళ్లు, పాదాలు మరియు నేత్ర-భ్రూ-నాసిక-కర్ణ-ఓష్ఠ, శిరోపరిధి, భుజ-ప్రకోష్ఠ, అరచేతి, వేళ్ల సంధులు, నడుము, కాళ్ల పరిణాహం వంటి సూక్ష్మ అనుపాతాలు ఇవ్వబడ్డాయి. ఆభరణ నియమాలు, ప్రభామండలం-పీಠ లక్షణాలు, అలాగే చిహ్నాలు—కుడివైపు చక్రం-పద్మం, ఎడమవైపు శంఖం-గద—తో పాటు శ్రీ, పుష్టి, విద్యాధరులు వంటి పరిచారకులు పేర్కొనబడ్డారు. ఇది సమ్యక్ పూజకు అవసరమైన సంపూర్ణ ప్రతిమామితి రూపరేఖను అందిస్తుంది.
Adhyaya 45
Chapter 45 — Piṇḍikā-Lakṣaṇa (Characteristics and Measurements of the Pedestal/Plinth)
భగవాన్ అగ్ని పిండికా-లక్షణాన్ని సాంకేతికంగా, ఆచారసంబంధంగా వివరిస్తాడు. పిండికా పొడవు ప్రతిమకు సమానం, ఎత్తు ప్రతిమ అర్ధం, నిర్మాణం 64 పుట/పొరలుగా ఉండాలని ప్రమాణం స్థాపిస్తాడు. తరువాత నిర్దిష్ట ఖాళీ పట్టీలు/రేఖలు వదలడం, కోష్టకాన్ని నిర్మించి శుద్ధి చేయడం, రెండు వైపులా సమత్వం పాటించడం వంటి విధానాలు చెబుతాడు—శుద్ధి, సమతలత్వం, కొలతలతో విభజన వల్ల శుభత్వం, దీర్ఘకాల స్థైర్యం కలుగుతాయని వాస్తు సూత్రం. అనంతరం యవ, గోల, అంశ, కళా, తాళ, అంగుళ వంటి ప్రమాణాలతో ముఖావయవాలు, దేహవిస్తారాల అనుపాతాలు నిర్దేశించి ఫలాన్ని లక్ష్మీ అనుగ్రహంగా పేర్కొంటాడు. చివరగా ధన-ప్రతీకం, చామరధారిణీ సేవికలు, గరుడుడు, చక్రాది చిహ్నాలతో పిండికా-ప్రతిమా-పరివారం ఈశానకల్పంలో ప్రతిష్ఠకు సిద్ధమైన పవిత్ర సమగ్ర రూపమని ముగిస్తాడు।
Adhyaya 46
Chapter 46 — शालग्रामादिमूर्तिलक्षणकथनं (Exposition of the Characteristics of Śālagrāma and Other Sacred Forms)
వాస్తు–ప్రతిష్ఠా మరియు ఈశాన-కల్ప ప్రవాహంలో ఈ అధ్యాయంలో భగవాన్ అగ్ని శాలగ్రామాది పవిత్ర శిలామూర్తుల ప్రతిమా-లక్షణాలను వివరిస్తాడు. ఇవి భుక్తి-ముక్తి-ప్రదములు అని చెప్పి, మూర్తి-పరిచయాన్ని సాధనతోను మోక్షాభిముఖతతోను అనుసంధానిస్తాడు. వాసుదేవ, సంకర్షణ, ప్రద్యుమ్న, అనిరుద్ధ, నారాయణ, విష్ణు, నరసింహ, వరాహ, కూర్మ, హయగ్రీవ, వైకుంఠ, మత్స్య, శ్రీధర, వామన, త్రివిక్రమ, అనంత, సుదర్శన, లక్ష్మీ-నారాయణ, అచ్యుత, జనార్దన, పురుషోత్తమ రూపాలను చక్రాల సంఖ్య, వర్ణం, రేఖలు, బిందువులు, ఛిద్ర/శుషిర, ఆవర్తాలు, గదా-ఆకృతి వంటి చిహ్నాల ద్వారా నిర్ధారిస్తాడు. సరైన లక్షణజ్ఞానం వల్ల సరైన పూజ, ప్రతిష్ఠా విధానం, శుద్ధాచారం నిలిచి, భౌతిక పవిత్ర మాధ్యమం ధార్మిక సంకల్పంతో ఏకమవుతుంది।
Adhyaya 47
Chapter 47 — शालग्रामादिपूजाकथनं (Teaching the Worship of Śālagrāma and Related Sacred Forms)
ఈ అధ్యాయంలో భగవాన్ అగ్ని శాలగ్రామం మరియు హరి యొక్క చక్రచిహ్నిత రూపాల పూజావిజ్ఞానాన్ని క్రమబద్ధంగా ఉపదేశిస్తాడు. పూజను కామ్య, అకామ్య, ఉభయాత్మిక (మిశ్ర) విధాలుగా విభజించి, మీనాది రూపవర్గాలను కోరిన ఫలితాలతో అనుసంధానిస్తాడు; చక్రంలో సూక్ష్మ బిందు-లక్షణాన్ని చెప్పి, వరాహ-నరసింహ-వామన సంబంధిత మోక్షోన్ముఖ సాధనను కూడా సూచిస్తాడు. అనంతరం విధి భాగంలో మండల నిర్మాణం (చతురస్రంలో చక్రాబ్జం; తరువాత షోడశ-అర, అష్టదళ రూపాలు), హృదయంలో ప్రణవ ప్రతిష్ఠ, చేతులు-దేహంపై షడంగ న్యాసం, ముద్రల క్రమం వివరించబడుతుంది. దిక్పూజలో పరిరక్షణార్థం గురు, గణ, ధాతృ, విధాతృ/కర్తృ/హర్తృ, విశ్వక్సేన, క్షేత్రపాల పూజ; అలాగే వేదాధారాలు, ఆధారానంతక, భూ, పీఠ, పద్మాది స్థరాలు, సూర్య-చంద్ర-అగ్ని మండలాల స్థాపన చెప్పబడింది. విశ్వక్సేన/చక్ర/క్షేత్రపాల పూర్వపూజ లేకుండా శాలగ్రామ పూజ ‘నిష్ఫల’మని, ఆగమశుద్ధి మరియు అంతర్భావమే సిద్ధి-ధర్మఫలాలకు మూలమని బోధిస్తుంది।
Adhyaya 48
Chapter 48 — Account of the Hymn to the Twenty-Four Forms (Caturviṁśati-mūrti-stotra-kathana)
వాస్తు-ప్రతిష్ఠా, ఈశాన-కల్ప సందర్భంలో భగవాన్ అగ్ని కేశవ, నారాయణ మొదలైన విష్ణువు యొక్క ఇరవై నాలుగు వైష్ణవ మూర్తులను వివరిస్తాడు. పద్మం, శంఖం, చక్రం, గద అనే దివ్యాయుధాల నిర్దిష్ట క్రమం ద్వారా ప్రతి రూపానికి ప్రతిమా-లక్షణం నిర్ణయించబడుతుంది; కొన్ని చోట్ల శార్ఙ్గ ధనుస్సు, కౌమోదకీ గద కూడా ప్రస్తావించబడతాయి. ఈ అధ్యాయం పూజ, ప్రదక్షిణ, రక్షాజపాలలో పఠనీయమైన స్తోత్ర-ఘటకంగా, అలాగే ఐకానోగ్రఫీకి ప్రాయోగిక కీగా నిలుస్తుంది. తరువాత వ్యూహ సిద్ధాంతం (వాసుదేవ→సంకర్షణ→ప్రద్యుమ్న→అనిరుద్ధ) ప్రకారం మంత్రజపాన్ని జగత్-ప్రసరణ క్రమంతో అనుసంధానిస్తుంది. చివరగా ఇది ద్వాదశాక్షర మంత్రంతో సంబంధిత చతుర్వింశతి-మూర్తి స్తోత్రమని, దీని పఠనం లేదా శ్రవణం శుద్ధి, సర్వసిద్ధి కలిగించి భుక్తి మరియు ముక్తి రెండింటినీ ప్రసాదిస్తుందని చెప్పబడింది।
Adhyaya 49
Chapter 49 — मत्स्यादिलक्षणवर्णनम् (Description of the Characteristics of Matsya and the Other Incarnations)
ఈ అధ్యాయంలో భగవాన్ అగ్ని వాస్తు-ప్రతిష్ఠా, ఈశాన-కల్ప సందర్భాలలో ప్రతిష్ఠకు అనుకూలమైన దశావతారాది వైష్ణవ మూర్తుల ప్రతిమా-లక్షణాలను శాస్త్రీయంగా, భక్తిరసంతో వివరిస్తాడు. మత్స్య, కూర్మ అవతారాల దేహప్రకారం; వరాహుని భూమి-ఉద్ధరణ ముద్ర, క్ష్మా/ధరా, అనంత, శ్రీ సహ పరివారం, అలాగే రాజ్యప్రాప్తి మరియు సంసారతరణ ఫలాలు చెప్పబడతాయి. నరసింహుని ఉగ్ర-నాట్య భంగి మరియు ప్రమాణ చతుర్భుజ చిహ్నరూపం; వామనుడు, రామ/బలరాముల అనేక విన్యాసాలు ఆయుధస్థాపన క్రమంతో నిర్దేశించబడతాయి. బుద్ధుని శాంత స్వభావం, వేషధారణ; కల్కి యొక్క వేషం, తేజస్సు, యుగాంత కార్యం వర్ణితం. అనంతరం వాసుదేవాది నవవ్యుహ సమూహం మరియు బ్రహ్మా, గరుడారూఢ విష్ణు, విశ్వరూప, అశ్వశిర హరి (హయగ్రీవసదృశ), దత్తాత్రేయ, విశ్వక్సేన వంటి రూపాలు పాఠభేదాలతో సహా చెప్పి, పరంపరాశుద్ధి మరియు కర్మోపయోగితను చూపుతుంది.
Adhyaya 50
Chapter 50 — देवीप्रतिमालक्षणकथनं (Devi-Pratimā-Lakṣaṇa: Characteristics of the Goddess Image)
అగ్నిదేవుడు సాధారణ ప్రతిమా-లక్షణం నుండి ముందుకు సాగి, వాస్తు–ప్రతిష్ఠా మరియు ఈశాన-కల్ప పరిధిలో దేవీ ప్రతిమా-లక్షణాన్ని సాంకేతికంగా వివరిస్తాడు. చండీ/దుర్గకు ఆయుధసమూహాలు మరియు భుజసంఖ్యలు—ఇరవై, పద్దెనిమిది, పదహారు, పది, ఎనిమిది భుజాల రూపాలు—నిర్దేశించి, నవపద్మ (తొమ్మిది కమల) మండలంలో తత్త్వక్రమానుసారంగా స్థాపన-న్యాస స్థానాలను చెబుతాడు. తరువాత రుద్రచండా మొదలైన ఉగ్రరూపాల పేర్లు, వర్ణభేదాలు, గమనభేదాలు, ప్రతిష్ఠా ప్రయోజనాలు (సంతానం, సమృద్ధి మొదలైనవి) మరియు లక్ష్మీ, సరస్వతి, గంగా (జాహ్నవి), యమున, మాతృకాసదృశ శక్తులు వంటి ఉపదేవతల వివరాలు వస్తాయి. వినాయకుని ప్రమాణాలు—ప్రత్యేకంగా సుండ పొడవు అంగుళాలలో, కళా/నాడీ మానాలు—మరియు స్కందాది రూపలక్షణాలు కూడా చెప్పబడతాయి. చివరగా చాముండా భేదాలు, భైరవీ, అంబాష్టక, ఘంటాకర్ణ వంటి రక్షక దేవగణాలను పేర్కొని, ఖచ్చిత రూపనిర్ణయంతో రక్ష, సిద్ధి, సమ్యక్ ప్రతిష్ఠా ఫలితాలు లభిస్తాయని ఉపసంహరిస్తాడు।
Adhyaya 51
अध्याय ५१: सूर्यादिप्रतिमालक्षणम् (Characteristics of the Images of Sūrya and Others)
దేవీ-ప్రతిమా లక్షణాల తరువాత భగవాన్ అగ్ని సూర్యుడు మరియు సంబంధిత దేవవిన్యాసాన్ని వివరిస్తాడు; ఇది ఆలయ ప్రతిష్ఠ, ఆవరణ రూపకల్పనలో ప్రధానము. మొదట సూర్యుని శాస్త్రీయ రథరూపం—ఏడు అశ్వాలు, ఒక చక్రం, పద్మచిహ్నాలు, సహాయక ఉపకరణాలు; ద్వార/పార్శ్వ సేవకులుగా దండధారి పింగళుడు, చామరధారులు, అలాగే ‘నిష్ప్రభా’ అని చెప్పబడిన సహచరి—ఇవి నిర్దేశించబడతాయి. మరో విధంగా సూర్యుని అశ్వారూఢుడిగా, వరదముద్రతో, పద్మధారిగా చూపే ఎంపిక కూడా ఉంది. తరువాత దిక్పాలులు, ఉపదిక్దేవతలు నిర్దిష్ట పద్మదళ నిర్మాణంపై క్రమంగా స్థాపించబడుతూ, వారి ఆయుధ-లక్షణాలు చెప్పబడతాయి. సూర్యుని నామ-అంశాలు, రాశి/మాస స్థానాలు, వివిధ వర్ణభేదాలు మంత్ర-న్యాస తర్కంతో రూపానికి అనుసంధానించబడతాయి. ఆపై చంద్రుడు నుండి కేతువు వరకు నవగ్రహ ప్రతిమావిధి, నాగ జాబితాలు, అలాగే కిన్నర, విద్యాధర, పిశాచ, వేతాళ, క్షేత్రపాల, ప్రేతాది సీమారక్షక సత్త్వాలు పేర్కొనబడి పవిత్ర స్థల పరిపూర్ణత చూపబడుతుంది।
Adhyaya 52
Chapter 52: देवीप्रतिमालक्षणं (Devī-pratimā-lakṣaṇa) — Characteristics of Goddess Images
ప్రతిమా-లక్షణ పరంపరలో ఈ అధ్యాయంలో భగవాన్ అగ్ని యోగినీ-గణాల సక్రమ వివరణను ప్రకటిస్తాడు—ఐంద్రి సమూహంతో ప్రారంభమై శాంతా (శమనకారి) సమూహం వరకు ‘అష్టాష్టక’ (ఎనిమిది-ఎనిమిది) శ్రేణి. తదుపరి అనేక యోగినీ/దేవీ నామాలు, శక్తినామాలు లెక్కించబడుతూ, ఆయుధాలు మరియు మూర్తి-వివరాల్లో పాఠభేద పరంపర కూడా సూచించబడుతుంది. నామజాబితా తరువాత విధి—పరిచారిక దేవతలను నాలుగు లేదా ఎనిమిది భుజాలతో, ఇష్టాయుధధారిణులుగా, సిద్ధులు ప్రసాదించేలా చిత్రించాలి. భైరవ మూర్తిలక్షణం విశదంగా—ఉగ్రభావం, జటల్లో చంద్రచిహ్నం, ఖడ్గం, అంకుశం, పరశు, ధనుస్సు, త్రిశూలం, ఖట్వాంగం, పాశం మొదలైన ఆయుధసంపత్తితో వరదముద్ర. అనంతరం అవిలోమ క్రమంలో అగ్ని వరకు విన్యాసం, మంత్రవిభాగం, షడంగ న్యాసం చెప్పబడుతుంది. చివరగా వీరభద్ర, గౌరీ/లలితా, మరియు సింహవాహినీ చండికా—త్రిశూలంతో మహిషాన్ని సంహరించే రూపం—ఇవన్నీ ప్రతిమా నమూనాలుగా ఇచ్చి తత్త్వం, శిల్పం, ప్రతిష్ఠావిధిని ఒకే ఆగమీయ రూపరేఖలో ఏకీకరిస్తుంది।
Adhyaya 53
Chapter 53 — Liṅga-lakṣaṇa (Characteristics and Proportions of the Śiva-liṅga and Piṇḍikā)
ఈ అధ్యాయంలో భగవాన్ పద్మజుడైన బ్రహ్మకు, వాస్తు-ప్రతిష్ఠా మరియు ఈశాన-కల్పంలో శివలింగం మరియు దాని పిండికా/పీಠ నిర్మాణానికి అవసరమైన మాన, రేఖ, విభాగ నియమాలను ఉపదేశిస్తాడు. పొడవు-వెడల్పులను నిర్దిష్ట భాగాలుగా విభజించి క్రమంగా రూపాన్ని తీర్చిదిద్దడం—చతురస్ర ఆధారం నుండి 8, 16, 32, 64 కోణాల ఫేసెటింగ్ ద్వారా చివరకు పరిపూర్ణ వృత్తాకార రూపం వరకు—అని వివరించబడింది. లింగశిరస్సు ఛత్రాకార రేఖ, ఎత్తు-వ్యాస నిష్పత్తి, అలాగే మధ్యసూత్రంపై బ్రహ్మ-రుద్ర సంబంధిత మండలాల విభజన చెప్పబడింది. సాధారణ లక్షణాల తరువాత పీఠ ఎత్తు, కేంద్ర ఖాత (గర్తం), మేఖలా బంధం, వికారాంగ అలంకార భాగాలు, ఉత్తర దిశలో ప్రణాళ జల-నిష్క్రమణ స్థాపన వంటి సార్వత్రిక నిర్మాణ విధానం వస్తుంది; పాఠాంతరాల సూచన కూడా ఉంది. ఈ అధ్యాయం ఖచ్చితమైన శిల్పశాస్త్రాన్ని ధర్మక్రియగా చూపి స్థిర పూజా-ప్రతిష్ఠను సాధింపజేస్తుంది।
Adhyaya 54
Liṅga-māna-ādi-kathana (Measurements and Related Particulars of the Liṅga)
అగ్నిదేవుడు ప్రతిష్ఠా సంబంధ ఉపదేశంలో సాధారణ లింగలక్షణాల నుండి ముందుకు వెళ్లి ద్రవ్య, మాన, విధి అనే సాంకేతిక నియమాలను వివరిస్తాడు. వస్త్రం, మట్టి లింగాలు (కాల్చిన మట్టి శ్రేష్ఠం) నుండి చెక్క, రాయి, లోహాలు మరియు విలువైన మాధ్యమాలు (ముత్యం, ఇనుము, బంగారం; అలాగే వెండి, తామ్రం, పిత్తలం, టిన్, రస-లింగం) వరకు ద్రవ్యక్రమం చెప్పి, కొన్ని ద్రవ్యాలను భుక్తి–ముక్తి ఫలాలతో అనుసంధానిస్తాడు. తరువాత స్థాపన స్థల-తర్కం, మాపు విధానం—గృహ్య లింగాలు 1–5 అంగుళాలు; దేవాలయంలో ద్వారం, గర్భగృహ ప్రమాణాల నిష్పత్తుల ద్వారా మానాలు; 36×3 మానభేదాలు, వాటి సమ్మేళనంగా 108 మానతంత్రం. చల (తరలించగల) లింగాలు 1–5, 6–10, 11–15 అంగుళాల వర్గాలు; సూత్ర (దోరు/గైడ్-లైన్) పద్ధతులు, హస్త ఆధారిత విస్తరణలు కూడా ఉన్నాయి. ఉత్తరార్థంలో ప్రతిమామితి జ్యామితి, మిగిలిన అంగుళాల ద్వారా శకున నిర్ధారణ, ధ్వజ/సింహ/వృష వర్గాలు, స్వర శుభత, రూపభేదాలు, బ్రహ్మా–విష్ణు–శివ విభాగ తత్త్వం, అలాగే ముఖలింగం, శిరోభేదాలలో ముఖావయవాలు, ఉబ్బుదలల ప్రమాణాలు నిర్దేశించబడతాయి।
Adhyaya 55
Chapter 55 — Piṇḍikā-lakṣaṇa-kathana (Defining Features of the Pedestal/Base for Icons)
వాస్తు–ప్రతిష్ఠా, ఈశాన-కల్ప పరంపరలో అగ్నిదేవుడు గత అధ్యాయంలోని వ్యక్త–అవ్యక్త భావనల నుండి ముందుకు వెళ్లి ప్రతిమా-స్థాపనకు సంబంధించిన సూక్ష్మ శిల్పనియమాలను వివరిస్తాడు. పిండికా (ఆధారం/పీటం) లక్షణాలను అనుపాతాల ద్వారా నిర్ణయిస్తాడు—దైర్ఘ్యం ప్రతిమ ప్రమాణానికి అనుగుణంగా, వెడల్పు మరియు మేఖలా-బంధాలు భిన్నాంశ మానాలతో. తరువాత పునాది గోత్ర పరిమాణాలు, ఉత్తర దిశకు స్వల్ప వాలుదనం, ప్రణాళ (నీటి నిష్క్రమణ) ఎక్కడ బయటకు రావాలో చెప్పి జల-నిర్వహణ ద్వారా శుచిత్వం ఎలా రక్షించబడుతుందో చూపిస్తాడు. షోడశాంశ పద్ధతిలో ఎత్తు స్థర విభజన, అలాగే క్రింది, మధ్య, కంఠ భాగాల ఖండ విభాగాలను ప్రమాణీకరిస్తాడు. ‘సామాన్య’ ప్రతిమలకు కూడా ఇది వర్తిస్తుంది; గర్భగృహ/శ్రైన్ ద్వార అనుపాతాన్ని మందిర ద్వార మానంతో అనుసంధానిస్తాడు; ప్రతిమ ప్రభలో గజ, వ్యాళక అలంకారాలను నిర్దేశిస్తాడు. చివరికి ప్రతిమామితి సార్వత్రిక నియమం—పురుష దేవతలు హరి/విష్ణు మానం, దేవీలు లక్ష్మీ మానం—శోభ ధర్మావశ్యకత అని స్థాపిస్తాడు।
Adhyaya 56
Chapter 56 — दिक्पालयागकथनम् (Account of the Worship of the Guardians of the Directions)
భగవాన్ ప్రతిష్ఠా-పంచకాన్ని తత్త్వత్రయంగా వివరిస్తాడు—ప్రతిమ పురుషునిచే ప్రాణప్రతిష్ఠితమై, పిండికా ప్రకృతికి సమానం, లక్ష్మీ ప్రతిష్ఠాకర్మ స్థైర్యాన్ని సూచిస్తుంది; వీటి సంయోగమే ‘యోగక’. ఇష్టఫలసిద్ధి కోసం యాగం ప్రారంభమై వాస్తు-పూర్వకర్మలతో సాగుతుంది—గర్భసూత్ర అక్షాన్ని గీయడం, మండప విభాగం-మాపన నిర్ణయం, స్నాన మరియు కలశ కార్యాల ఏర్పాటు, యాగద్రవ్యాల సిద్ధత. వేదికను ఒక-మూడవ/అర్ధ ప్రమాణాలతో నిర్మించి కలశాలు, ఘటికాలు, ఛత్రాలతో అలంకరిస్తారు; సమస్త ద్రవ్యాలు పంచగవ్యంతో శుద్ధి చేస్తారు. గురువు విష్ణుధ్యానం చేసి తనను యజ్ఞాధిష్ఠానంగా భావించి ఆత్మపూజ చేస్తాడు; ప్రతి కుండంలో అర్హమైన మూర్తిపాశాలు స్థాపిస్తారు. దిశానుసారం తోరణ-స్తంభాలకు కట్టెలు నిర్ణయించి, “స్యోనా పృథివీ” మంత్రపూజ, స్తంభమూలాల్లో అంకురారోపణ, సుదర్శన చిహ్నం, ధ్వజవిధానం, విస్తృత కలశస్థాపన ఉంటాయి. చివరగా కలశాల్లో దిక్పాలులను ఆహ్వానించి క్రమంగా పూజిస్తారు—తూర్పు ఇంద్రుడు, ఆగ్నేయ అగ్ని, దక్షిణ యమ, నైరృతి నైరృత, పశ్చిమ వరుణ, వాయవ్య వాయు, ఉత్తర సోమ/కుబేర, ఈశాన ఈశాన; ఊర్ధ్వ బ్రహ్మ, అధః అనంత—వారు తమ తమ ద్వార-దిక్కులను రక్షించి యాగస్థలాన్ని రక్షిత విశ్వమండలంగా ముద్రిస్తారు।
Adhyaya 57
Chapter 57 — कुम्भाधिवासविधिः (Kumbhādhivāsa-vidhi: Rite of Installing/Consecrating the Ritual Jar)
వాస్తు-ప్రతిష్ఠ సందర్భంలో అభిషేకానికి ఉపయోగించే కలశ(ములు) స్థాపనకు సంబంధించిన కుంభాధివాస విధిని భగవాన్ అగ్ని క్రమంగా వివరిస్తాడు. మొదట భూమి-పరిగ్రహం, రక్షార్థం బియ్యం–ఆవాలు చల్లడం, నరసింహ మంత్రంతో రాక్షోఘ్న శుద్ధి మరియు పంచగవ్య ప్రోక్షణం జరుగుతాయి. అనంతరం భూమి నుండి కుంభం వరకు పూజ, హరికి అంగ-ఉపచారాలు, సహాయక పాత్రలకు అస్త్ర మంత్రంతో సంస్కారం; అచ్ఛిన్న ధారా మరియు ప్రదక్షిణలతో అభిషేక ప్రవాహం నిరంతరం కొనసాగించబడుతుంది. మండలంలో “యోగే యోగే” మంత్రంతో శయ్యా స్థాపన, స్నాన మండపంలో దిక్కులనుసారం విష్ణు రూపాల నియామకం, ఈశాన దిక్కుకు ప్రత్యేక స్థానం చెప్పబడింది. స్నానం, అనులేపనార్థం అనేక కుంభాలు స్థాపించి, ఆకులు, కట్టెలు, మట్టి, ఔషధాలు, ధాన్యాలు, లోహాలు, రత్నాలు, జలాలు, దీపాలు మొదలైన విస్తృత ద్రవ్యాలను దిశానుసారం అమర్చి అర్ఘ్య, పాద్య, ఆచమనం, నీరాజనం తదితర ఉపచారాలకు వినియోగిస్తారు. మంత్ర–ద్రవ్య–దేశ–క్రమ సమన్వయంతో దైవసన్నిధిని స్థిరపరచే ఆగ్నేయ విద్య ఇక్కడ ప్రతిఫలిస్తుంది।
Adhyaya 58
Chapter 58 — स्नानादिविधिः (Snānādi-vidhiḥ): Rules for Ritual Bathing and Related Consecration Rites
కలశాధివాసం తరువాత వాస్తు–ప్రతిష్ఠా క్రమంలో భగవాన్ అగ్ని స్నానాది విధిని వివరిస్తాడు; దీని ద్వారా శిల్పి నిర్మిత విగ్రహం జాగృతమై, శుద్ధమై, ప్రజాపూజ్యంగా మారుతుంది. ఆచార్యుడు ఈశాన కోణంలో వైష్ణవ అగ్నిని స్థాపించి ఘన గాయత్రీ హోమం చేసి, సంపాత ద్వారా కలశాలను అభిమంత్రిస్తాడు. కార్యశాలా, యజమాన బృందం శుద్ధి, వాద్య-గానాలతో పాటు కుడిచేతికి రక్షాకౌతుక బంధనం (దేశికునికీ) జరుగుతుంది. విగ్రహ స్థాపన, స్తుతి, శిల్పి-దోష నివారణ ప్రార్థన తరువాత స్నానమండపానికి తీసుకెళ్లి మంత్రాలు, ఆహుతులతో నేత్రోన్మీలనం చేస్తారు. తరువాత అభ్యంగం, ఉబ్బటం, గోరువెచ్చని నీటితో కడగడం, ప్రోక్షణం, తీర్థ/నదీజలాలు, సుగంధ ద్రవ్యాలు, ఔషధులు, పంచగవ్యంతో అనేక మంత్రపుటాలలో విస్తృత స్నపనం; అనేక కలశాలతో విష్ణ్వావాహనం వరకు పూర్తవుతుంది. అనంతరం కౌతుకమోచనం, మధుపర్కం, పవిత్రక తయారీ, ధూపం-అంజనం-తిలకం-మాలలు-రాజచిహ్నాద్యుపచారాలు, శోభాయాత్ర, అష్టమంగళ విన్యాసం; హర సహ ఇతర దేవతలకు కూడా వర్తిస్తుంది, ‘నిద్రా’ కలశాన్ని శిరోభాగంలో ఉంచమని చెప్పబడింది।
Adhyaya 59
Chapter 59 — अधिवासनकथनं (Adhivāsana: The Rite of Inviting and Stabilizing Hari’s Presence)
అధ్యాయం 59లో ‘అధివాసన’ను హరి ప్రతిష్ఠా కర్మల కోసం భగవంతుని సన్నిధిని ఆహ్వానించి స్థిరపరచే విధిగా నిర్వచించారు. అగ్నిదేవుడు ముందుగా అంతర్ముఖ శుద్ధిని చెబుతాడు—ఆచార్యుడు ఓంకారంలో చైతన్యాన్ని యోగం చేసి చిత్తాన్ని కేంద్రీకరించి, లయక్రమంగా తత్త్వాల విలీనాన్ని చేస్తాడు: పృథివి వాయువులో, వాయువు ఆకాశంలో, ఆకాశం మనస్సులో, మనస్సు అహంకారంలో, అహంకారం మహత్తులో, మహత్ అవ్యక్తంలో లీనమవుతుంది; అవ్యక్తం వాసుదేవస్వరూప శుద్ధజ్ఞానమని పేర్కొంటారు. తరువాత సృష్టి-మ్యాపింగ్ (వ్యుహ/కాస్మోజెనెసిస్)గా తన్మాత్రలు, జ్ఞానేంద్రియాలు, కర్మేంద్రియాలు, స్థూలదేహాన్ని వివరించి సాధకుడు విశ్వాన్ని ‘సంస్కృత దేహం’గా కర్మపూర్వకంగా పునర్నిర్మిస్తాడు. అనంతరం బీజాక్షరాలతో తత్త్వ-దేహస్థానాలలో మంత్రన్యాసం, వైష్ణవ నామన్యాసం (కేశవ నుండి దామోదర వరకు), షడంగన్యాసం జరుగుతాయి. ద్వాదశ-అర చక్ర మండల, సౌర-సోమ్య కళలు, పరివారారాధన అనంతరం ప్రతిమలో హరిని ప్రతిష్ఠించి, వైష్ణవ అగ్ని ప్రజ్వలింపజేసి హోమం-శాంతికర్మలు, పవిత్ర నదుల స్థాపన, బ్రాహ్మణభోజనం, దిక్పతులకు బలి, రాత్రి జాగరణతో పవిత్ర పఠనం చేసి అధివాసన ద్వారా సమస్త కర్మాంగాలను పవిత్రీకరిస్తారు।
Adhyaya 60
Chapter 60 — वासुदेवप्रतिष्ठादिविधिः (Procedure for the Installation of Vāsudeva and Related Rites)
భగవాన్ అగ్ని వాసుదేవ/హరి ప్రతిష్ఠకు సంబంధించిన క్రమబద్ధమైన ప్రతిష్ఠా విధిని వివరిస్తాడు. గర్భగృహాన్ని ఏడు భాగాలుగా విభజించి బ్రహ్మ-భాగంలో బింబాన్ని స్థాపించి, దేవ-మానవ-భూత భాగాల కేటాయింపులను గౌరవించాలి. తదుపరి పిండికా-స్థాపన, అవసరమైతే రత్న-న్యాసం, నరసింహ ఆహుతులతో సంబంధం, వర్ణ-న్యాసం, అలాగే ఇంద్రాది మంత్రాలతో తొమ్మిది దిక్కుల గోతుల్లో బియ్యం, రత్నాలు, త్రిధాతు, లోహాలు, చందనం మొదలైనవి నిక్షేపించి గుగ్గులు పరివేష్టనం చేయాలి. ఖండిల హోమవేదిక సిద్ధం చేసి ఎనిమిది దిక్కులలో కలశాలు పెట్టి, అష్టాక్షరీ మంత్రంతో అగ్ని ఆవాహన చేసి గాయత్రీ-ప్రధాన ఆహుతులు, పూర్ణాహుతి, శాంత్యుదకంతో దేవశిరస్సుపై అభిషేకం చేస్తారు. అనంతరం బ్రహ్మయానంతో బింబాన్ని గీత-వాద్యాలు, వైదిక ధ్వనులతో ఆలయానికి తీసుకెళ్లి, ఎనిమిది మంగళ కలశాలతో స్నానం చేయించి, శుభ లగ్నంలో పీఠంపై ప్రతిష్ఠించి త్రివిక్రమ నమస్కారంతో స్థిరపరుస్తారు. జీవ-ఆవాహన, సాన్నిధ్య-కరణ ద్వారా చైతన్యం బింబంలో అవతరించడాన్ని తెలిపి, పరివార దేవతలు, దిక్పాలకులు, గరుడ, విశ్వక్సేన స్థాపన, భూతబలి, దక్షిణా ధర్మం చెప్పబడింది. చివరగా—మూలమంత్రాలు దేవతానుసారం భిన్నమైనా, మిగిలిన విధి అన్ని ప్రతిష్ఠల్లో ఒకటే అని నియమం।
Adhyaya 61
Chapter 61 — द्वारप्रतिष्ठाध्वजारोहाणादिविधिः (Gateway Installation, Flag Hoisting, and Allied Rites)
ఈ అధ్యాయం మందిర నిర్మాణాన్ని జీవంత యాగశక్తితో అనుసంధానించే ఆగ్నేయ విధుల క్రమాన్ని వివరిస్తుంది. అవభృథస్నానం అనంతరం 81 స్థానాలలో కుంభాల గ్రిడ్-విన్యాసం చేసి సంపూర్ణ మండలీకరణను స్థాపించి, తరువాత హరి ప్రతిష్ఠకు పీఠిక వేస్తుంది. ద్వారప్రతిష్ఠలో ఆహుతులు, బలి, గురుపూజ, తలుపు ముంగిట కింద బంగారు నిక్షేపం, నియత హోమం; అలాగే చండ–ప్రచండ మరియు శ్రీ/లక్ష్మీ స్థాపన, శ్రీసూక్తార్చన, దక్షిణతో ఆచార-ఆర్థిక వ్యవస్థ పూర్తవుతుంది. తరువాత హృత్ప్రతిష్ఠలో అష్టరత్నాలు, ఔషధాలు, లోహాలు, విత్తనాలు, ఇనుము, జలంతో సంస్కృత కుంభం; నరసింహమంత్ర సంపాత, నారాయణతత్త్వ న్యాసం ద్వారా ప్రాణరూప నిక్షేపం చైతన్యమవుతుంది. వాస్తు సిద్ధాంతంగా ప్రాసాదాన్ని పురుషరూపంగా ధ్యానించి—ద్వారం ముఖం, శుకనాసా ముక్కు, ప్రణాళం అధోమార్గాలు, సుధా చర్మం, కలశం కేశ/శిఖగా నిరూపిస్తుంది. చివర ధ్వజారోహణంలో ప్రమాణాలు, ఈశాన/వాయవ్య స్థాపన, పతాక వస్త్రాలు-అలంకారాలు, చక్రం (8/12 అరలు) నిర్మాణం, దండంలో సూత్రాత్మ న్యాసం, ధ్వజంలో నిష్కల న్యాసం; ప్రదక్షిణ, మంత్రాలు, దానాలు మరియు ధ్వజదాన రాజోచిత పుణ్యం చెప్పబడింది.
Adhyaya 62
Chapter 62 — Lakṣmīpratiṣṭhāvidhiḥ (The Procedure for Installing Lakṣmī)
భగవాన్ అగ్ని వసిష్ఠునికి సముదాయేన దేవతా-ప్రతిష్ఠా క్రమాన్ని బోధిస్తాడు—లక్ష్మీతో ప్రారంభించి సమస్త దేవీ సమూహం వరకు. పూర్వోక్త మండప-సిద్ధి, స్నానాది పూర్వకర్మల అనంతరం శ్రీని భద్రాసనంపై స్థాపించి అష్టకలశాలను ప్రతిష్ఠిస్తారు. అభ్యంగం, పంచగవ్యస్నానం, నేత్రోన్మీలనం, మధురత్రయాది నైవేద్యం; కొన్ని మంత్రవాక్యాలు/స్థానాలలో పాఠభేదాలు కూడా సూచించబడతాయి. దిక్కుల వారీగా ప్రత్యేక మంత్రాలతో ప్రోక్షణం చేసి, చివర ఇశాన దిశలో 81 ఘటాల పరిమాణంతో శిరఃస్నానం చేసి జలాన్ని భూమికి విడిచిపెడతారు. గంధ-పుష్ప సంస్కారాలు, తన్మయావహ ద్వారా తాదాత్మ్యం, ‘ఆనంద’ ఋక్ పఠనం; శయ్యపై శాయంతీయ న్యాసంతో స్థిరీకరణ, శ్రీసూక్తంతో సాన్నిధ్యం, లక్ష్మీబీజంతో చిచ్ఛక్తి జాగరణ, తదనంతరం పద్మం లేదా కరవీరంతో నియత సంఖ్యలో హోమం. చివర ఉపకరణ-మందిర సంస్కారం, పిండికా నిర్మాణం, శ్రీసూక్తం పదపద పఠనం, గురు/బ్రాహ్మణ దానం, స్వర్గాది ఫలధ్యానం—మంగళధర్మ సాధనగా విధిశుద్ధి ప్రతిపాదితం.
Adhyaya 63
Chapter 63 — सुदर्शनचक्रादिप्रतिष्ठाकथनं (Procedure for Consecrating the Sudarśana Discus and Other Divine Emblems)
ఈ అధ్యాయంలో భగవాన్ అగ్ని, విష్ణు-ప్రతిష్ఠా విధానాన్ని విష్ణుతో అనుబంధమైన దివ్యరూపాలు, చిహ్నాలు—తార్క్ష్య (గరుడ), సుదర్శన, బ్రహ్మ, నరసింహ—వరకు విస్తరిస్తాడు. ప్రతిష్ఠ ‘విష్ణువిధానంలానే’ చేయాలి, కానీ ప్రతి రూపం తన స్వమంత్రంతోనే ప్రబోధింపబడుతుందని చెప్పబడింది. మొదట రక్షణ-యుద్ధఫలప్రదమైన సుదర్శన మంత్రం ఇవ్వబడింది; చక్రం ధర్ముల పట్ల శాంతం, దుష్టుల పట్ల భయంకరం, శత్రు-భూతాదులను దహించి, విరోధి మంత్రాలను నిరోధిస్తుంది. తరువాత ‘పాతాళ’ అనే నరసింహ విద్య వివరించబడింది; అది పాతాళ/ఆసుర శక్తులను దమన చేసి సందేహం, విపత్తులను తొలగిస్తుంది. అనంతరం ‘త్రైలోక్య-మోహన’ మూర్తి లక్షణాలు, ‘త్రిలోక్య-మోహన’ మంత్రాలతో ప్రతిష్ఠ—గదాధారి, రెండు లేదా నాలుగు భుజాలు—మరియు చక్ర-పాంచజన్యాలతో పాటు శ్రీ–పుష్టి, బల–భద్ర సమేత సమూహవ్యవస్థ చెప్పబడింది. తరువాత అనేక విష్ణురూపాలు/అవతారాలు, అలాగే శైవ-శాక్త సమన్విత రూపాలు—రుద్రమూర్తి లింగం, అర్ధనారీశ్వర, హరి-శంకర, మాతృకలు—మరియు సూర్య/గ్రహ దేవతలు, వినాయక ప్రతిష్ఠలు వర్ణించబడతాయి. ఉత్తరార్థంలో ప్రత్యేకంగా పుస్తక-ప్రతిష్ఠా విధానం: స్వస్తిక మండల పూజ, రచనా సాధనాలు-పాండులిపి గౌరవం, నాగరీ లిపి, రత్నలేఖని/పేటికా నియమాలు, ఈశాన దిశలో ఆసనం, దర్పణ దర్శనం, ప్రోక్షణ, నేత్రోన్మీలనం, పౌరుషసూక్త న్యాసం, సజీవీకరణ, హోమం, శోభాయాత్ర, పఠన ఆరంభ-అంత్యాలలో నిత్యారాధన. చివరగా విద్యాదానం/గ్రంథదానం అక్షయ పుణ్యమని, సరస్వతి-విద్యాదానం శ్రేష్ఠమని, పత్రాలు-అక్షరాల పరిమాణానుసారం పుణ్యవృద్ధి ఉంటుందని చెప్పి, ప్రతిష్ఠా తంత్రం, మూర్తిశాస్త్రం, గ్రంథపరంపరలను ఒకే ధార్మిక వ్యవస్థగా సమన్వయిస్తుంది।
Adhyaya 64
Chapter 64 — कूपादिप्रतिष्ठाकथनं (The Account of the Consecration of Wells and Other Water-Works)
భగవాన్ అగ్ని వసిష్ఠునికి కూపాలు, బావులు/బావడులు, చెరువులు, కుంటలు వంటి జల నిర్మాణాల కోసం వరుణకేంద్రిత ప్రతిష్ఠా విధానాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. జలాన్ని హరి (విష్ణు), సోమ, వరుణుల జీవసన్నిధిగా భావిస్తుంది. మొదట స్వర్ణ/రజత/మణిమయ వరుణమూర్తి మరియు ధ్యానలక్షణం—ద్విభుజుడు, హంసాసనస్థుడు, అభయముద్ర, నాగపాశధారి—వివరిస్తుంది. తరువాత మండపం, వేదిక, కుండం, తోరణం, వారుణకుంభం వంటి ఆచార నిర్మాణ విధానం వస్తుంది. ఆపై అష్టకుంభ వ్యవస్థలో దిక్కుల వారీగా జలస్రోతసులు—సముద్రజలం, గంగాజలం, వర్షజలం, ప్రస్రవణ/ఝరాజలం, నదీజలం, వనస్పతిజన్య జలం, తీర్థజలం మొదలైనవి—అభావంలో ప్రత్యామ్నాయ నియమాలు, మంత్రాభిమంత్రణ చెప్పబడతాయి. శుద్ధి, నేత్రోన్మీలనం, అభిషేకం, మధుపర్క-వస్త్ర-పవిత్ర సమర్పణ, అధివాసం, సజీవకరణ; హోమక్రమాలు, దశదిక్బలి, శాంతితోయం తో సహాయపడతాయి. చివరగా జలాశయంలో మధ్యయూప/చిహ్నాన్ని నిర్దిష్ట ప్రమాణాలతో స్థాపించి జగచ్ఛాంతి, దక్షిణ, భోజనం నిర్వహించి, నిర్బంధరహిత జలదాన ధర్మాన్ని మహాయజ్ఞాలకన్నా అధిక పుణ్యదాయకమని ప్రశంసిస్తుంది।
Adhyaya 65
Chapter 65 — सभास्थापनकथनं (Account of Establishing an Assembly-hall)
భగవాన్ అగ్ని సభా-స్థాపన బోధను నిర్మాణానికి కర్మకాండ వైధతను అనుసంధానిస్తూ ప్రారంభిస్తాడు—భూమి పరీక్ష అనంతరం యజమాని ముందుగా వాస్తు-యాగం చేయాలి; అప్పుడు స్థలం సృష్టి-క్రమంతో సమన్వయమై సామాజిక/రాజకీయ కార్యాలు సక్రమంగా ప్రారంభమవుతాయి. సభామండపం గ్రామంలోని నాలుగు రహదారుల సంగమంలో లేదా గ్రామ అంచున నిర్మించాలి; నిర్జన ప్రదేశంలో కాదు—ప్రజాజీవితం సులభంగా చేరువగా, రక్షితంగా ఉండేందుకు. సామర్థ్యానుసారం నిర్మాణం శ్రేయస్కరం, కానీ సామర్థ్యానికి మించి వ్యయం దోషం; చతుఃశాల ప్రణాళిక దోషరహితంగా ప్రాధాన్యం, త్రిశాల/ద్విశాల/ఏకశాల ఎంపికలు దిశా-జాగ్రత్తలతో షరతులతో పరిశీలించబడతాయి. ‘కరరాశి’ లెక్కలు, ఎనిమిది భాగాల విభజన, గర్గశాస్త్రానుసార వ్యాఖ్యానం, అలాగే ధ్వజం, ధూమం, సింహం మొదలైన శకునాల దిశావారీ నిర్ణయమూ చెప్పబడింది. చివరగా నివాసప్రవేశంలో సమూహ అనుమతి, ఉదయ ఔషధస్నాన శుద్ధి, బ్రాహ్మణ భోజనం, మంగళ అలంకారాలు, మరియు నందా, వాశిష్ఠీ, జయా, పూర్ణా, భద్రా, కాశ్యపీ, భార్గవీ, ఇష్టకా పేర్లతో సమృద్ధి మంత్రం—ధన-జన-పశువృద్ధి, గృహం మరియు పవిత్ర ఇటుక విజయప్రతిష్ఠను కోరుతుంది।
Adhyaya 66
Chapter 66: साधारणप्रतिष्ठाविधानम् (The Procedure for General Consecration)
ఈ అధ్యాయంలో భగవాన్ అగ్ని అన్ని దేవతలు మరియు పవిత్ర స్థాపనలకూ వర్తించే సాధారణ (సాధారణ) ప్రతిష్ఠా విధానాన్ని వివరిస్తాడు—వ్యక్తిగత స్థాపన నుంచీ వాసుదేవ నమూనాపై ఆధారిత సమూహ ప్రతిష్ఠ వరకు. మొదట ఆదిత్యులు, వసువులు, రుద్రులు, సాధ్యులు, విశ్వేదేవులు, అశ్వినులు, ఋషుల ఆహ్వాన క్రమం. తరువాత మంత్ర నిర్మాణంలో దేవనామాన్ని మాత్రా/దీర్ఘ భాగాలుగా విభజించి బీజాన్ని గ్రహించి, దానికి బిందు, ప్రణవం (ఓం), ‘నమః’ను జోడించడం. మాసిక ద్వాదశి ఉపవాసం, ఆధార పీఠం–కలశ స్థాపన, కపిలా గోవు పాలతో యవ చరువు వండి ‘తద్ విష్ణోః’ జపం, ఓం ద్వారా అభిషేకం. వ్యాహృతులు, గాయత్రీతో హోమచక్రం; సూర్య, ప్రజాపతి, అంతరిక్ష, ద్యౌః, బ్రహ్మ, పృథివి, సోమ, ఇంద్రాదులకు హవిస్సులు. గ్రహాలు, లోకపాలులు, పర్వతాలు, నదులు, సముద్రాది శక్తుల పూజ, పూర్ణాహుతి, వ్రతవిమోచనం, దక్షిణ, బ్రాహ్మణ భోజనం; మఠం, ప్రపా, గృహం, రహదారులు/వంతెనల దాన ఫలంగా స్వర్గప్రాప్తి—వాస్తు, కర్మకాండ, సామాజిక ధర్మ సమన్వయం ఇక్కడ స్పష్టం।
Adhyaya 67
Jīrṇoddhāra-vidhāna (Procedure for Renovation / Replacement of Dilapidated Installations)
మునుపటి సమూహ ప్రతిష్ఠా ప్రసంగానంతరం భగవాన్ అగ్ని వసిష్ఠ మహర్షికి జీర్ణోద్ధార విధానాన్ని ఉపదేశిస్తాడు—జీర్ణమైన, లోపభూయిష్టమైన లేదా విరిగిన పవిత్ర ప్రతిష్ఠలను ఎలా నిర్వహించాలో. అలంకరించిన విగ్రహాన్ని స్నానం చేయించి అది స్థిరంగా సేవయోగ్యమైతే నిలుపుకోవాలి; అతిగా క్షీణించితే త్యజించాలి. ప్రత్యామ్నాయం అవసరమైతే ఆచార్యుడు పూర్వవత్ కొత్త విగ్రహాన్ని స్థాపించి, సంహార-విధితో పాత రూపం నుండి తత్త్వాలను ఉపసంహరించి మూలంలో లీనమయ్యేలా చేస్తాడు. పదార్థానుసారం విసర్జన—కఠిన రూపం చీల్చి అగ్నిలో దహనం, శిలారూపం జలంలో నిక్షేపం, లోహ/రత్నరూపం వస్త్రంతో కప్పి వాహనంపై గౌరవంగా తరలింపు. చివర నరసింహ మంత్ర హోమం, జలార్పణకు వాద్యసహితం, గురువుకు దక్షిణ; కొలతలు, సామగ్రి అదే రోజున నిర్ణయించాలనే ఆదేశం. బావులు, చెరువులు, కుంటలు వంటి ప్రజా జలసౌకర్యాల జీర్ణోద్ధారం మహాపుణ్యదాయకమని ప్రత్యేకంగా చెప్పబడింది।
Adhyaya 68
Chapter 68 — यात्रोत्सवविधिकथनं (Account of the Procedure for the Processional Festival / Yātrā-Utsava Vidhi)
భగవాన్ అగ్ని వసిష్ఠునికి చెప్పునది—ఉత్సవం లేకుండా దేవతా ప్రతిష్ఠ (ప్రతిష్ఠా) సంపూర్ణం కాదు; కాబట్టి ప్రతిష్ఠ అనంతరం త్వరగా యాత్రోత్సవం చేయాలి—ఒక, మూడు లేదా ఎనిమిది రాత్రులు, అలాగే అయనాంతాలు, విషువులు వంటి కాలసంధుల్లోనూ. విధి మంగళపూర్వక కర్మలతో ప్రారంభమవుతుంది—ధాన్యాలు, పప్పులతో తగిన పాత్రల్లో అంకురారోపణ, దిక్బలి సమర్పణ, దీపాలతో రాత్రి నగర ప్రదక్షిణ; దీనివల్ల ఆలయ పవిత్రత నగరావకాశంలో విస్తరిస్తుంది. అనంతరం గురువు తీర్థయాత్ర ప్రారంభానికి దేవత అనుమతి కోరుతాడు; నాలుగు స్తంభాల మండపంలో స్వస్తికపై విగ్రహాన్ని ఉంచి అధివాసన చేస్తాడు, రాత్రంతా ఘృతాభిషేకధార, నీరాజనం, సంగీతం, పూజ, పవిత్ర చూర్ణాల కిరీటార్పణ వంటి మంగళసేవలు జరుగుతాయి. ఉత్సవమూర్తిని రథంపై అధిరోహింపజేసి రాజచిహ్నాలతో ఊరేగిస్తారు; సిద్ధవేదికపై స్థాపించి హోమం చేస్తారు, వైదిక జలమంత్రాలతో తీర్థాలను ఆహ్వానిస్తారు. అఘామర్షణ శుద్ధి, స్నానక్రియల తరువాత దేవసన్నిధిని తిరిగి ఆలయానికి చేర్చుతారు; సక్రమంగా ఉత్సవం నిర్వహించే గురువు భుక్తి, ముక్తి ప్రసాదకుడని ప్రశంసించబడతాడు.
Adhyaya 69
Chapter 69 — स्नानविधानम् (Rules for Ritual Bathing / Snapanotsava-vidhi)
భగవాన్ అగ్ని స్నపనోత్సవ విధిని ఉపదేశిస్తాడు—దేవాలయ ముఖద్వారంలో ప్రతిష్ఠా మరియు ఉత్సవ-చక్రాలలో నిర్వహించే మహా స్నానోత్సవం. ముందుగా ధ్యానం, అర్చన, హరికి హోమం చేసి పూర్ణాహుతితో ముగిస్తారు. మండపంలో మండలం సిద్ధం చేసి, దారమాలలతో సంస్కరించిన కలశాలను స్థాపిస్తారు; చతురస్ర ఆవరణాన్ని రుద్ర-భాగాలుగా విభజించి దిక్కుల ప్రకారం ధాన్య-బీజాలు, తీర్థజలాలు, ఫల-పుష్పాలు, ఔషధులు, సుగంధాలు, రత్న/ఖనిజ ద్రవ్యాలు అమర్చుతారు. మధ్యలో ప్రత్యేక కలశాలు—నెయ్యి (ఇంద్ర-సమూహం), తేనె (ఆగ్నేయ-సమూహం), నువ్వుల నూనె (యామ్య/దక్షిణం), పాలు (నైరృత/దక్షిణ-పడమర), పెరుగు (సౌమ్య/తూర్పు)—ఇలా నవక ఆధారిత క్రమం. కషాయాలు, మృత్తికలు, శంఖనాదాది మంగళధ్వనులు స్నానాన్ని సంపూర్ణం చేస్తాయి. మూలమంత్రంతో స్నపనం అనంతరం అగ్నిపూజ, సర్వభూతబలి, అన్నదానం-దక్షిణ; సంపూర్ణ స్నపనోత్సవంలో 1008 కలశాలు ఉండవచ్చు. గౌరీ–లక్ష్మీ వివాహాది ఇతర ఉత్సవాలకు ఇది పూర్వకర్మగా, ప్రతిష్ఠా-శుద్ధితో ఉత్సవవిధిని ఏకీకరిస్తుంది।
Adhyaya 70
Chapter 70 — वृक्षादिप्रतिष्ठाकथनम् (Consecration of Trees and Related Objects)
ఈ అధ్యాయంలో భగవాన్ వృక్ష/వనస్పతి మరియు ఉద్యాన ప్రదేశాల ప్రతిష్ఠా-విధిని క్రమబద్ధంగా బోధించి, జీవ వృక్షావళి పవిత్రీకరణ ద్వారా భుక్తి మరియు ముక్తి రెండూ లభిస్తాయని స్పష్టంగా ప్రకటిస్తారు. మొదట ఔషధమిశ్రిత జలంతో అభ్యంగం, మాలలు–వస్త్రావరణంతో అలంకరణ, స్వర్ణసూది ద్వారా ప్రతీకాత్మక కర్ణవేధం, స్వర్ణోపకరణంతో అంజనలేపనం చేస్తారు. వేదికపై ఏడు ఫలాల అధివాసం, ప్రతి ఘటానికి బలి, ఇంద్రాది దేవతల అధివాసం, వనస్పతికి హోమం జరుగుతుంది. ప్రత్యేకంగా వృక్ష మధ్యభాగం నుండి గోవిమోచనం చేసి, నిర్దిష్ట అభిషేకమంత్రాలతో అభిషేకం చేస్తారు. ఋగ్/యజుః/సామ మంత్రాలు, వరుణమంత్రాలు, మంగళధ్వనులు, చెక్క వేదికపై అమర్చిన కుంభాలతో స్నాపనం నిర్వహిస్తారు. యజమాన సహాయం, దక్షిణ (గోవులు, భూమి, ఆభరణాలు, వస్త్రాలు), నాలుగు రోజులు పాలాధారిత భోజనం, నువ్వులు–పలాశ సమిధలతో హోమం, ఆచార్యునికి ద్విగుణ దక్షిణ అని చెప్పి, వృక్షవాటిక ప్రతిష్ఠ పాపనాశిని–సిద్ధిదాయిని అని ఉపసంహరించి హరి పరివార ప్రతిష్ఠల వైపు మార్గం చూపుతారు।
Adhyaya 71
Gaṇeśa-pūjā-vidhiḥ (The Procedure for Worship of Gaṇeśa)
వాస్తు-ప్రతిష్ఠా మరియు ఈశాన-కల్ప సందర్భంలో, ముఖ్య కర్మాలను ప్రారంభించే ముందు నిర్విఘ్నత కోసం గణేశ-పూజా విధిని ఈశ్వరుడు వివరిస్తాడు. మొదట మంత్రన్యాసంలో గణపతి ఉపనామాలను హృదయ, శిర, శిఖా, వర్మ, నేత్ర, అస్త్ర స్థానాలలో నియోగించి సాధకదేహాన్ని పవిత్ర కర్మసాధనంగా సంస్కరిస్తారు. తరువాత మండలకేంద్రిత పూజాక్రమంలో గణ, గురు-పాదుక, శక్తి-అనంత, ధర్మం మరియు యంత్రపు పొరలు (ప్రధాన ‘అస్థి-చక్రం’, పై-క్రింది ఆవరణాలు) కలిపి పరంపర, శక్తి, విశ్వాధారం, నియమాన్ని సమన్వయపరుస్తాయి. పద్మకర్ణికా-బీజా, జ్వాలిని, నందయా, సూర్యేశా, కామరూపా, ఉదయా, కామవర్తిని వంటి దేవీ రూపాల ఆహ్వానం, పాఠభేద సూచనలు, అలాగే బీజధ్వనుల తత్త్వ-కార్య సంబంధాన్ని సంక్షిప్తంగా ఇస్తుంది. చివరగా గణపతి గాయత్రీ మరియు నామావళి ద్వారా ఆయనను విఘ్ననాశకుడిగా స్మరించి ప్రతిష్ఠా-సిద్ధి, ధార్మిక సాధనలో విజయాన్ని ప్రతిపాదిస్తుంది।
Adhyaya 72
Chapter 72 — स्नानविशेषादिकथनम् (Special Rules of Bathing, Mantra-Purification, and Sandhyā)
ఈ అధ్యాయంలో వాస్తు-ప్రతిష్ఠా & ఈశాన-కల్ప సందర్భంలో పూజా-ప్రతిష్ఠలకు పునాది అయిన శౌచ-శుద్ధి విధానాన్ని సంకలనం చేస్తుంది. భగవాన్ స్కందునికి నిత్య-నైమిత్తిక స్నానం బోధిస్తాడు—మృద్/మట్టి గ్రహణం, అస్త్ర-మంత్రంతో శోధనం, కుశ విభాగాలతో దేహ ప్రక్షాళనం, ప్రాణాయామం మరియు నిమజ్జనం, హృద్యాస్త్ర స్మరణ, స్నానానంతర శుద్ధి; తదనంతరం అస్త్ర-సంధ్యా, విధి-స్నానం. తరువాత ముద్రా నియంత్రిత క్రియలు (అంకుశ, సంహార), దిశలవైపు మంత్ర ప్రక్షేపణ, శివకేంద్రిత శీతల-మంగళ జపాలను శిరస్సు నుండి పాదాల వరకు ప్రయోగించడం, ఇంద్రియ రంధ్రాల ‘సమ్ముఖీకరణ’ వివరించబడుతుంది. ఆగ్నేయ, మాహేంద్ర, మంత్ర-స్నానం, మానస-స్నానం వంటి ప్రత్యేక స్నానాలు, నిద్ర/భోజనం/స్పర్శ తర్వాత శుద్ధులు కూడా చెప్పబడతాయి. అనంతరం సంధ్యా-విధి—ఆచమనం, ప్రాణాయామం, మానస జపం, ప్రాతః/మధ్యాహ్న/సాయంకాల దేవతా ధ్యానాలు, జ్ఞానులకు నాల్గవ ‘సాక్షి’ సంధ్యా మరియు గూఢ అంతఃసంధ్యా. చివరగా హస్త-తీర్థాలు, మార్జనం, అఘమర్షణం, అర్ఘ్యం, గాయత్రీ జపం, దేవ-ఋషి-పితృ-దిక్పాల-రక్షకులకు క్రమబద్ధ తర్పణం—ఇవి ప్రతిష్ఠా మరియు ఈశానోపాసన విజయానికి శుద్ధిని ద్వారంగా స్థాపిస్తాయి.
Adhyaya 73
अध्याय ७३: सूर्यपूजाविधिः (Sūrya-pūjā-vidhi — The Procedure for Sun-Worship)
ఈ అధ్యాయంలో ఈశాన-కల్ప విధానంలో క్రమబద్ధమైన సూర్యోపాసనను బోధిస్తారు—న్యాసం, బీజమంత్ర విన్యాసం, ముద్రా-కర్మలు, రక్షా/అవగుణ్ఠన వంటి పరిరక్షణలు ప్రధానము. చేతులు, అవయవాలపై న్యాసం చేసి “నేను తేజోమయ సూర్యుడను” అనే భావనతో ప్రారంభించి, ప్రధాన అర్పణగా అర్ఘ్యదానం చేస్తారు. ఎర్ర గుర్తు/రేఖామండలాన్ని సిద్ధం చేసి దానిని పూజాకేంద్రంగా భావించి పూజ, ద్రవ్యప్రోక్షణ, తూర్పుముఖంగా ఆరాధన జరుగుతుంది. స్థలరక్షణలో నిర్దిష్ట స్థానాలలో గణేశపూజ, అగ్నిలో గురుపూజ, మధ్య పీఠం/ఆసనంపై సూర్యరూప స్థాపన ఉంటాయి. పద్మమండలంలో రాం, రీం, రం, రూం, రేం, రైం, రోం, రౌం వంటి సౌర బీజాలు, శక్తులను స్థాపించి, షడక్షర సూర్యరూపాన్ని అర్కాసనంపై ప్రతిష్ఠిస్తారు. “హ్రాం హ్రీం సః” వంటి ఆహ్వానమంత్రాలతో విమ్బ, పద్మ, బిల్వ ముద్రలు; హృదయ-శిర-శిఖా-కవచ-నేత్ర-అస్త్ర అంగన్యాసం దిక్విన్యాసంతో చేయబడుతుంది. సోమ, బుధ, బృహస్పతి, శుక్రులతో పాటు కుజ, శని, రాహు, కేతు బీజపూజ ద్వారా గ్రహప్రణామం కూడా కలుపుతారు. చివర జపం, అర్ఘ్యం, స్తుతి, క్షమాపణ, సంహారిణీ ఉపసంస్కృతితో సూక్ష్మ సంహారం; రవిద్వారా జప-ధ్యాన-హోమాలు ఫలప్రదమవుతాయని చెప్పబడింది।
Adhyaya 75
Agnisthāpana-vidhi (Procedure for Establishing the Sacred Fire) and Protective Īśāna-kalpa Homa Sequences
ఈ అధ్యాయంలో నియంత్రిత యజ్ఞావరణంలో యాగాగ్ని స్థాపన, ప్రబోధనకు సంబంధించిన క్రమబద్ధ ప్రయోగం వివరించబడింది. ఆచార్యుడు అర్ఘ్యపాత్రంతో అగ్న్యాగారానికి చేరి, ఉత్తరాభిముఖ కుండాన్ని పరిశీలించి ప్రోక్షణ, కుశతాడన, అస్త్రమంత్రం, వర్మ/కవచ రక్షణలతో పరిరక్షణ స్థాపిస్తాడు. కుండం తవ్వకం, మల తొలగింపు, నింపడం, సమతలీకరణ, లేపనం, రేఖాంకనం జరుగుతాయి; అంతరంగా న్యాసం, బీజధ్యానం, వాగీశ్వరీ మరియు ఈశా ఆహ్వానం చేయబడుతుంది. నిత్యాగ్నినుండి అగ్ని తెచ్చి సంస్కార-శుద్ధి చేసి అనలత్రయంగా ఏకీకరించి, ధేనుముద్రా మరియు ప్రదక్షిణతో ముద్రిస్తారు. తదుపరి గర్భాధాన, పుంసవన, సీమంతోన్నయన, జాతకర్మ వంటి గృహ్యసంస్కారాలకు సహాయకంగా నిర్దిష్ట ఆహుతులు, పంచబ్రహ్మ (సద్యోజాత–ఈశాన) క్రమాలు, వక్త్రోద్ఘాటన, వక్త్ర-ఏకీకరణ (పంచవక్త్ర ఏకత్వం) చెప్పబడింది. చివరగా హోమ విధానాలు, యాగాగ్ని–శివ నాడీ సమన్వయం, అలాగే రుద్రులు, మాతృకలు, గణాలు, యక్షులు, నాగులు, గ్రహాలు, రాక్షసులు, క్షేత్రపాలుడికి అంతర్బలి-బహిర్బలులు సమర్పించి సంహారముద్రతో ఉపసంహారం, క్షమాప్రార్థనతో ముగింపు నిర్దేశించబడింది.
Adhyaya 76
Chapter 76 — चण्डपूजाकथनम् (Narration of the Worship of Caṇḍa/Caṇḍeśa)
ఈ అధ్యాయంలో ఈశాన-కల్పానికి అనుగుణంగా శైవ-ఆగమ పరంపరలో చండ/చండేశ పూజాక్రమం వివరించబడింది. సాధకుడు శివుని సమీపించి పూజ, హోమం నిర్వహించి కర్మఫల స్వీకారాన్ని ప్రార్థిస్తాడు. ఉద్భవ ముద్రతో అర్ఘ్యదానం, హృద్-బీజాన్ని మూలమంత్రానికి ముందుగా ఉంచే మంత్రక్రమం, స్తోత్రం-ప్రణామం, అలాగే వెనుదిరిగి క్షమాపణ కోరుతూ ప్రత్యేక అర్ఘ్యం సమర్పించడం—వినయం, దోషస్వీకారం సూచనగా—చెప్పబడింది. తరువాత నారాచ ముద్రతో ఫట్ అంత్యమయ్యే అస్త్ర మంత్రం ద్వారా అంతఃశక్తుల ఉపసంహారం, మూర్తి మంత్రంతో లింగానికి శక్తిసంస్కారం చేయడం జరుగుతుంది. చండుని ఆహ్వానం, హృదయ-శిరః-శిఖా-కవచ-అస్త్ర అంగ/న్యాస మంత్రాలు, ధ్యానంలో ఆయన రూపం—రుద్ర-అగ్ని జన్మ, నల్ల వర్ణం, త్రిశూలం-టంకం, జపమాల-కమండలుతో—వర్ణించబడింది. ముఖ్య మంత్రపాఠాల పాండులిపి భేదాలు, జప పరిమాణం (అంగాలకు దశమాంశం), కొన్ని ద్రవ్యదానాల నిషేధం, శివాజ్ఞతో నిర్మాల్యము మరియు భుక్తశేష నైవేద్య దిశానిర్దేశం కూడా ఉంది. చివరగా సంహార ముద్ర-సంహార మంత్రంతో విసర్జన, గోమయజలంతో నిక్షేపస్థల శుద్ధి, అవశేషాల నిక్షేపం, ఆచమనం, మిగిలిన కర్మల కొనసాగింపు చెప్పబడింది।
Adhyaya 77
Kapilādipūjāvidhāna — Procedure for Worship Beginning with Kapilā
ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు గృహ్యకర్మల క్రమాన్ని బోధిస్తాడు; వాస్తు-ప్రతిష్ఠ భావనను ఈశాన-కల్ప శౌచాచారాలతో సమన్వయిస్తాడు. మొదట కపిలా (పవిత్ర గోవు) పూజను ప్రత్యేక మంత్రాలు, ప్రాయశ్చిత్త/స్వీకారోక్తి వాక్యాలతో చేసి, ఆమెను జగన్మాతగా పాపహారిణిగా స్థాపిస్తారు. తరువాత మధ్యాహ్నం అష్టపుష్పికా విధితో శివోపాసన—పీಠరూపం మరియు శివాంగ/తత్త్వరూప విభాగంతో—విధించబడుతుంది. వండిన అన్నాన్ని మృత్యుంజయ మంత్రజపం చేసి, దర్భ-సంస్కృత జలంతో ప్రోక్షణ చేసి పవిత్రం చేస్తారు. కూల్లికా హోమంలో నాభి-అగ్ని, రేచక, వహ్ని-బీజం, వర్ణ-స్థాన-గతి వంటి అంతర్గత అగ్ని ప్రతీకలు చెప్పి, చివర ఆహుతులు, క్షమా, విసర్జన చేస్తారు. గృహ వాస్తు-బలి స్థాపనలు—ద్వారం, ఉలూఖల-ముసలం, చీపురు స్థలం, శయనగృహం, మధ్యస్తంభం—అక్కడ విఘ్నరాజ, కామ, స్కందాది దేవతల నియోగం. శుద్ధ పాత్రలు, మౌనంగా భోజనం, వర్జనలు, ప్రాణోపచారాలు, ఉపవాయువులకు అర్పణలు, భోజనానంతర ఆచమనం; పాఠభేద సూచనలు జీవంత పరంపరను నిలుపుతాయి।
Adhyaya 78
Chapter 78 — पवित्रारोहणकथनं (Pavitrārohaṇa: Installing the Sanctifying Thread/Garland)
ఈ అధ్యాయంలో పవిత్రారోహణ విధి ప్రారంభమవుతుంది—ఇది ఆగమసంబంధ ‘పరిపూరణ’ ఆచారం; పూజా-ప్రతిష్ఠల్లో జరిగిన లోపాలు/అపూర్ణతలను పూరిస్తుంది. ప్రభువు నిత్య, నైమిత్తిక అనే రెండు విధానాలను చెప్పి, ఆషాఢం నుండి భాద్రపదం వరకు శుక్ల/కృష్ణ పక్షాల్లో చతుర్దశి, అష్టమి తిథుల్లో (లేదా కార్త్తికీ వ్రతంగా) కాలనియమాన్ని నిర్దేశిస్తాడు. యుగానుసారం స్వర్ణ-రజత-తామ్రాది, కలియుగంలో పత్తి/పట్టు/పద్మతంతు వంటి పదార్థాలు; తరువాత దారాల సంఖ్య, ముడుల సంఖ్య, అంతరం, అంగుళ-హస్త ప్రమాణాలు, అలాగే గ్రంథుల వర్గాలు—ప్రకృతి, పౌరుషీ, వీరా, అపరాజితా, జయా-విజయా మొదలైన శక్తినామాలతో—వివరిస్తాడు. అనంతరం స్థలశుద్ధి, ద్వార-ద్వారపాల పూజ (కలా-తత్త్వంతో), వాస్తు-భూతశుద్ధి, కలశ/వర్ధనీ ప్రతిష్ఠ, నిరంతర మూలమంత్ర జపం, అస్త్రరక్షణ, హోమక్రమం, రుద్ర/క్షేత్రపాల/దిక్పాలులకు బలివితరణ, ‘విధిచ్ఛిద్ర-పూరణ’ ప్రాయశ్చిత్తం జరుగుతాయి. చివరికి సర్వరక్షార్థం పవిత్రక అర్పణ—ప్రత్యేకంగా శివుడు, గురువు, శాస్త్రం కోసం—మరియు నియత జాగరణ, శుచినియమాలు, ఈశస్మరణలో విశ్రాంతి విధించబడుతుంది।
Adhyaya 79
पवित्रारोहणविधिः (The Rite of Raising/Placing the Pavitra)
ఈ అధ్యాయంలో వాస్తు-ప్రతిష్ఠా మరియు ఈశాన-కల్పంలో సంపూర్ణత, దోష-పరిహారం కోసం ‘పవిత్రారోహణ’—పవిత్రం (శుద్ధికారక వలయం/దారం) ఎత్తి-స్థాపించే విధి—వివరించబడింది. ఆచార్యుడు ప్రాతఃస్నానం, సంధ్యావందనం చేసి శుద్ధుడై మండపంలో ప్రవేశించి ఈశాన కోణంలో శుభ్రమైన పాత్రలో పవిత్రాలను ఉంచుతాడు; ఆహ్వానిత దేవతను విసర్జించడు. తరువాత విధివిధాన శుద్ధి-విసర్జన అనంతరం సూర్యుడు (భాను/ఆదిత్య), ద్వారదేవతలు, దిక్పాలకులు, కుంభేశ/ఈశాన, శివుడు, అగ్ని మొదలైనవారికి నైమిత్తిక పూజ జరుగుతుంది; మంత్ర-తర్పణం, ప్రాయశ్చిత్త-హోమం, 108 ఆహుతులు, పూర్ణాహుతి నిర్వహిస్తారు. మంత్ర-క్రియ-ద్రవ్యాలలో జరిగిన లోపాలను ఒప్పుకొని సంపూర్ణత కోసం ప్రార్థన, ‘గంగా-అవతారక’ అవతరణ-ప్రార్థన ద్వారా తప్పులను దైవాజ్ఞ అనే ఒకే సూత్రంలో సమన్వయిస్తారు. తదుపరి వ్యాహృతులు మరియు అగ్ని/సోమ క్రమాలతో చతుర్విధ హోమాలు, పవిత్రంతో దిక్పాలకులకు అర్పణలు, గురుపూజను శివపూజగా భావించడం, ద్విజభోజనం, నాడీ-యోగంతో అంతఃసంహార సహిత విసర్జన, చండేశ్వర పూజ; అలాగే దూరంలో ఉన్నా పవిత్రకర్మకు గురుసన్నిధి అవసరమని చెప్పబడింది।
Adhyaya 80
दमनकारोहणविधिः (Dāmanaka-ārohaṇa-vidhi) — Procedure for Raising/Placing the Dāmanaka Garland
ఈ అధ్యాయంలో వాస్తు-ప్రతిష్ఠా విధానంలో భాగంగా దమనక (మాల/అర్పణ)కు సంబంధించిన ఈశాన-ప్రాధాన్య క్రమం వివరించబడింది. హరుని కోపం నుండి జనించిన భైరవుడు దేవతలను వశపరచి, శివుని వాక్యంతో ఈ పూజ ఫలం తప్పనిసరిగా సిద్ధిస్తుందని పురాణాధికారం స్థాపించబడుతుంది. సాధకుడు శుభ తిథులు (సప్తమి లేదా త్రయోదశి) ఎంచుకొని, శైవోక్తితో పవిత్ర వృక్షాన్ని పూజించి ‘జాగరణ’ చేయించి, ఆహ్వానించి, అపరాహ్ణంలో అధివాసన చేయాలి. సూర్య, శంకర, పావక (అగ్ని) పూజల అనంతరం మూలం, శిరస్సు, కాండం, ఆకు, పుష్పం, ఫలం వంటి భాగాలను దేవత చుట్టూ నిర్దిష్ట దిక్కుల్లో స్థాపించి, ముఖ్యంగా ఈశాన (ఉత్తర-తూర్పు) దిశలో శివపూజకు ప్రాధాన్యం ఇస్తారు. ఉదయం స్నానానంతరం జగన్నాథ పూజ, దమన అర్పణ, అంజలితో మంత్రజపం (ఆత్మవిద్య, శివాత్మ, మూలం నుండి ఈశ్వరాంత మంత్రాలు) చేసి, చివరలో అధిక/న్యూన దోషశాంతి ప్రార్థనతో పాటు చైత్రమాస పుణ్యంతో స్వర్గప్రాప్తి ఫలాన్ని పేర్కొంటుంది.
Adhyaya 81
Chapter 81 — समयदीक्षाविधानम् (Procedure for Samaya Initiation)
ఈ అధ్యాయంలో సమయ-దీక్షావిధానం నిరూపించబడింది. సమయదీక్ష శిష్యునిలో జ్ఞానాన్ని జనింపజేసి, మలము మరియు మాయాబంధాలను ఛేదించి భుక్తి, ముక్తి రెండింటికీ ఉపకరిస్తుంది. కళా-భేదం ద్వారా దేహస్థితులు (ప్రళయ-ఆకల; సకల) వర్గీకరించబడి, దీక్షను నిరాధారా (తీవ్ర శక్తినిపాతజన్య) మరియు సాధారా (క్రియాసహాయాలతో)గా, మరల సమయాచారము/అర్హత ఆధారంగా సవీజా–నిర్వీజా భేదాలతో వివరించారు. అనంతరం శైవ-ఆగమిక క్రమం—విఘ్ననాశనం, భూతశుద్ధి, విశేష అర్ఘ్యం, పంచగవ్యము, అస్త్ర-కవచ ప్రయోగాలు, సృష్ట్యాది/తాదాత్మ్య న్యాసాలు, చివరికి ‘శివోऽహం’ అనే నిశ్చయం—వర్ణించబడింది. శివుని మండలము, కలశము, అగ్ని, శిష్యుడు—ఈ అనేక స్థానాలలో ప్రతిష్ఠించి, బాహ్య ప్రతిష్ఠతో పాటు అంతర్మోక్షాన్ని కూడా సాధింపజేస్తుంది. తరువాత హోమ విధానాలు—ఆహుతి ద్రవ్యాలు, సంఖ్యా నియమాలు, దీపన/తర్పణ, చరు సిద్ధం, పూర్ణాహుతి—వివరంగా ఉన్నాయి. చివరగా భుక్తి–ముక్తి అనుసార శిష్య నియమాలు, మంత్రజల/భస్మ శుద్ధి, పాశభేద ప్రతీకార్థం, మరియు శివహస్త ప్రదానంతో భావపూజాధికారము కలుగుతుందని చెప్పి, సమయదీక్ష శైవార్చనకు యోగ్యతనిస్తుందని ఉపసంహరిస్తుంది.
Adhyaya 82
अध्याय 82 — संस्कारदीक्षाकथनम् (Saṃskāra-Dīkṣā: Consecratory Initiation)
ఈ అధ్యాయం సమయ-దీక్షా వృత్తాంతాన్ని ముగించి వెంటనే సంస్కార-దీక్షను ప్రారంభిస్తుంది; ఇది మరింత రూపాంతరకరమైన అభిషేక-దీక్షగా చెప్పబడింది. ఆగమ విధి ప్రకారం హోమాగ్నిలో మహేశుని ఆహ్వానం, హృదయకేంద్ర న్యాసం, దేవసన్నిధి స్థిరపడేందుకు లెక్కబద్ధమైన పంచాహుతి (ఐదు ఆహుతులు) క్రమం వివరించబడింది. అంతర్గత కర్మలో అస్త్ర-మంత్ర సంస్కారం, ‘శిశువు’ హృదయంలో తాడనం, నక్షత్రసదృశ చైతన్య-స్ఫురణ ధ్యానం వస్తాయి. రేచక–పూరక–కుంభక ప్రాణాయామం, ‘హుం’ బీజోచ్చారణ, సంహార–ఉద్భవ ముద్రలతో మంత్రశక్తిని ఉపసంహరించి స్థాపించి ముద్రించి, ముందుగా సాధకునిలోనూ తరువాత శిష్యుని హృదయకమల కర్ణికలోనూ ప్రతిష్ఠిస్తారు. హోమ ఫలిత నిర్ధారణ కూడా ఉంది—ప్రజ్వలిత ధూమరహిత అగ్ని విజయ సూచకం; మంద ధూమయుక్త అగ్ని వైఫల్య సూచకం; శుభ అగ్ని-నిమిత్తాలు లెక్కించబడ్డాయి. అనంతరం ఆచార నియమాలు—నిందా వర్జనం, శాస్త్రం మరియు నిర్మాల్యానికి గౌరవం, శివ–అగ్ని–గురు జీవితాంత పూజ, సామర్థ్యానుసార కరుణాదానం. చివరికి ఈ దీక్ష శిష్యుని అగ్నిహోమ జ్ఞానానికి అర్హుణ్ని చేసి, శుద్ధి ద్వారా వాస్తు-ప్రతిష్ఠా మరియు ఈశాన-కల్ప ప్రయోగాలకు సామర్థ్యాన్ని కలిగిస్తుంది.
Adhyaya 83
Chapter 83 — निर्वाणदीक्षाकथनम् (Description of the Nirvāṇa Initiation)
ఈ అధ్యాయంలో సమయ-దీక్ష నుండి నిర్వాణ-దీక్షకు మార్పు చేసి, ఈశాన-కల్ప ప్రాయోగంలో మోక్షోన్ముఖ దీక్షా విధానాన్ని వివరించారు. మూలమంత్రానికి మంత్ర-దీపన, హృదయ-శిర-ముఖ స్థానాలలో అంగ-న్యాసం, అలాగే హోమ క్రమాలు—ఒకటి లేదా మూడు ఆహుతులు, వషట్/వౌషట్ ముగింపులు, ధ్రువ మంత్రాలు—ఉగ్ర, శాంతి, పుష్టి కర్మలకు అనుగుణంగా చెప్పబడ్డాయి. ప్రధాన సాధనం సంస్కృత సూత్రం (దారం); దానిని సుషుమ్ణగా ధ్యానించి సంహార-ముద్ర, నాడీ-క్రియలు, అవగుణ్ఠన రక్షతో ప్రతిష్ఠిస్తారు; త్ర్యాహుతులు మరియు హృదయమంత్రంతో దేవసన్నిధి స్థాపనపై పునఃపునః దృష్టి. తరువాత కలాపాశ శోధన-బంధనం, గ్రహణ–బంధనం, తత్త్వాధారిత భావనలు, శాంత్యతీత ధ్యానం వస్తాయి. చివరగా ప్రాయశ్చిత్త హోమాలు, శిష్య నిర్వహణ (దిక్కు నియమం, స్నానం, ఆహార నియమాలు), విసర్జన, చండేశ పూజ, దీక్షా-అధివాసన ముగింపు—అన్నీ మోక్ష లక్ష్యంతో సమన్వితం।
Adhyaya 84
अधिवासनं नाम निर्वाणदीक्षायाम् (Adhivāsana in the Nirvāṇa-dīkṣā)
ఈ అధ్యాయం నిర్వాణ-దీక్షకు ముందస్తు సిద్ధతగా ఉండే ‘అధివాసన’ విధానాన్ని వివరిస్తుంది. దీక్ష ఫలసిద్ధికి యాగపరిసర శుద్ధి మరియు గురువు శౌచాచారాలు ముందస్తు అర్హతలని స్థాపిస్తుంది. గురువు బ్రహ్మముహూర్తంలో లేచి స్నానం, నిత్యశుద్ధులు పూర్తి చేసి, ఆహారంలో సాత్త్విక నియమం పాటించాలి—పెరుగు, ముడి మాంసం, మద్యము మొదలైన అపవిత్ర ద్రవ్యాలను వర్జించాలి. శుభాశుభ స్వప్ననిమిత్తాలు సూక్ష్మస్థితుల సూచకాలు; అశుభ లక్షణాలను ఘోర-ఆధారిత శాంతి-హోమంతో శమింపజేస్తారు. ఇలా ఆచారం, అంతఃసిద్ధత, నిమిత్తశాస్త్రం, మంత్రకర్మ సమ్మేళనంగా దీక్షను మోక్షలక్ష్యంతో అనుసంధానించి, తదుపరి క్రమం—యాగాలయ ప్రవేశం, శుద్ధి విద్య, సాధకుని సమన్వయం—కు పీఠిక వేస్తుంది।
Adhyaya 85
Pratiṣṭhā-Kalaśa-Śodhana-Ukti (Instruction on Purifying the Consecration Pitcher) — Chapter 85
ఈ అధ్యాయం నివృత్తి-కలా శుద్ధి అనంతరం వెంటనే ప్రారంభమై, ఈశాన-కల్పంలోని సాంకేతిక విధానంగా ప్రతిష్ఠా-కలశం (అభిషేక ఘటం) శోధన, ప్రబోధనను వివరిస్తుంది. ఈశ్వరుడు హ్రస్వ-దీర్ఘ ఉచ్చారణ నియమాలు, నాద–అనాద–నాదాంత స్థితులు, ధ్వని పరిమాణాల ద్వారా శుద్ధ-అశుద్ధ తత్త్వాల ‘సంధాన’ాన్ని బోధించి, మంత్ర-ధ్వని శాస్త్రాన్ని తత్త్వ-శుద్ధితో అనుసంధానిస్తాడు. ప్రతిష్ఠా-స్థలంలో పంచవింశతి తత్త్వాలు—పురుషుని చతుర్వింశతితమగా భావించి—నిర్దిష్ట అక్షరశ్రేణితో కలిసి ధ్యాన-న్యాసం చేయబడుతుంది. తదుపరి రుద్రరూపాలు, సంబంధిత లోకాలు విస్తృతంగా లెక్కించబడి ప్రతిష్ఠకు రక్షణాత్మక, తాత్త్విక జాలంగా నిలుస్తాయి. ఆపై దీక్షా ప్రక్రియ స్పష్టమవుతుంది—యజ్ఞోపవీతాన్ని దేహంలో ప్రవేశపెట్టడం, పాశశక్తిని వేరు చేసి ముద్రలు, ప్రాణాయామంతో కుంభంలోకి బదిలీ చేయడం, దీక్షాధికారధారిగా విష్ణువును ఆహ్వానించడం. చివరగా ప్రాయశ్చిత్త జపం, బంధఛేదక అస్త్ర-మంత్రాలు, హోమ సంఖ్యలు, అధికారత్యాగం, పూర్ణాహుతితో తుదిశుద్ధి చేసి ప్రతిష్ఠ ‘శుద్ధ’మని ప్రకటిస్తారు।
Adhyaya 86
Vidyā-viśodhana-vidhāna (Procedure for Purifying Mantra-Vidyā)
భగవాన్ అగ్ని (ఈశ్వరుడు) పూర్వాధ్యాయంలోని ప్రతిష్ఠా-కలశ-శోధన నుండి మారి, నిర్వాణ-దీక్షా పరిధిలో మంత్ర-విద్యా-శోధన విధానాన్ని వివరిస్తాడు. నిర్దిష్ట బీజ-చిహ్నాలతో సంధాన (సంబంధ-సంయోజన) క్రియను చెప్పి, రాగ, శుద్ధవిద్య, నియతి (కలాతో సహా), కాల, మాయ, అవిద్య అనే సప్త తత్త్వాలను లెక్కించి ఈ కర్మను తత్త్వ-పటంపై స్థాపిస్తాడు. ప్రణవంతో ప్రారంభమయ్యే పవిత్ర పదాల సంఖ్య, అక్షర-సమూహాలు, అలాగే పాఠభేదాలను చూపి అనేక పరంపరల పఠనాన్ని సంరక్షిస్తాడు. తరువాత రుద్ర-కాస్మాలజీలో వామదేవుడు మొదటి రుద్రుడిగా, పేర్ల క్రమం ఇరవై ఐదు వరకు చెప్పబడుతుంది. ఆపై రెండు బీజాలు, నాడులు, వాయువులు, ఇంద్రియ-విషయ/గుణాల సంక్షిప్త సంబంధం వస్తుంది. సాధకుడు హృదయదేశం నుండి తాడన, ఛేదన, ప్రవేశ, యోజన, ఆకర్షణ-గ్రహణం చేసి కలాను కుండంలో నిక్షేపించి, రుద్రుని కారణరూపంగా ఆహ్వానించి దీక్షిత (బాలకుడు) లో సన్నిధిని ప్రతిష్ఠిస్తాడు. చివరగా 100 ఆహుతుల ప్రాయశ్చిత్త-హోమం, రుద్రాణీ పూజ, పాశ-సూత్రంలో చైతన్య-ప్రతిష్ఠ, పూర్ణాహుతి, మరియు స్వబీజంతోనే విద్యా-శోధన చేయాలనే నియమంతో విద్యా-విశోధన పూర్తవుతుంది।
Adhyaya 87
Śānti-Śodhana-Kathana (Instruction on the Purification of Śānti) — Agni Purāṇa, Adhyāya 87
నిర్వాణ-దీక్షా క్రమంలో ఈశ్వరుడు, విధి ప్రకారం విద్యా (మంత్రశాసనం)ను శాంతి-కర్మతో ఎలా సంయోజించాలో బోధించి, శాంతి-స్థితిలో భావేశ్వర–సదాశివ ద్వైతతత్త్వాల లయాన్ని సూచిస్తాడు. అనంతరం హ, క్ష అక్షరాల ప్రధానతతో ధ్వని-తత్త్వం మరియు విశ్వసంబంధ అనురూప్యాల మ్యాపింగ్, శాంతి కార్యానికి స్థాపితమైన రుద్రరూపాల గణన వస్తాయి. ద్వాదశ-పాద పురుషవిధానం ద్వారా శివుని సర్వవ్యాప్తిని లితనీగా పఠింపజేసి, కవచ-మంత్ర జంటలు, బీజభావనలు, నాడీ–వాయు సూచనలు, ఇంద్రియ–విషయ సంబంధాలు వివరించబడతాయి. సాధకునికి తాడన, భేద, ప్రవేశ, వియోజన వంటి క్రియలు, అంతర్నివేశం మరియు కలాను కుండలో నిక్షేపించడం నేర్పుతారు; విజ్ఞాపన, చైతన్య-ప్రతిష్ఠ, దేవిలో ‘గర్భ’ ఆరోపణ, దేహసృష్టి–శుద్ధికి న్యాసప్రయోగాలు కూడా ఉన్నాయి. జప-హోమాలతో పాశబంధ శైథిల్య-ఛేదం, అస్త్రమంత్రాలు, బుద్ధి–అహంకారరూప శుల్కార్పణ, అమృతబిందు ప్రదానం, పూర్ణాహుతితో సమాప్తి—క్లేశరహిత శుద్ధి ప్రధానంగా చెప్పబడింది.
Adhyaya 88
Adhyāya 88 — निर्वाणदीक्षाकथनं (Teaching of the Nirvāṇa-Initiation)
ఈ అధ్యాయం శాంతి-కర్మ శుద్ధి అనంతరం ఈశాన (శివ) పరిప్రేక్ష్యంలో నిర్వాణ-దీక్షను బోధిస్తుంది. ఇందులో సంధాన (మంత్ర-సంధులు), శక్తి–శివ తత్త్వాభిముఖత, అ నుండి విసర్గం వరకు పదహారు వర్ణాలు, అలాగే సూక్ష్మదేహ సంబంధాలు (కుహూ/శంఖినీ నాడులు; దేవదత్త/ధనంజయ వాయువులు) వివరించబడతాయి. శాంత్యతీత క్రియల్లో కలాపాశాన్ని తాడన-భేదనం చేయడం, ఫట్/నమో-సమాప్త మంత్రాలతో ప్రవేశ-విభాగం, ముద్రలతో కూడిన ప్రాణాయామం (పూరక–కుంభక–రేచక) ద్వారా పాశాన్ని పైకి లాగి కుండంలో అగ్ని ప్రతిష్ఠ చేయడం జరుగుతుంది. సదాశివ ఆహ్వాన-పూజ, శిష్యుని చైతన్య-విభాగం, దేవీ గర్భ-ప్రతీకంలో న్యాసం, జపం మరియు నిర్దిష్ట సంఖ్య హోమాహుతులు (ప్రధానంగా 25, తరువాత 5 మరియు 8) ద్వారా విముక్తి విధానం చెప్పబడింది. చివర సదాశివునికి అధికార-సమర్పణ, ద్వాదశాంత వరకు లయ సాధన, షడ్గుణాధానం, అమృతబిందువులతో శమన, ఆశీర్వాదం మరియు మఖ సమాప్తి వర్ణించబడింది.
Adhyaya 89
Teaching of the One-Principle (Ekatattva) Initiation (एकतत्त्वदीक्षाकथनम्)
భగవాన్ అగ్ని వసిష్ఠ మహర్షికి ‘ఏకతత్త్వ-దీక్ష’ అనే సంక్షిప్త దీక్షావిధానాన్ని ఉపదేశిస్తాడు; ఇది ఈశాన-కల్పం, ప్రతిష్ఠా పరిధిలో సరళమైన మార్గంగా చెప్పబడింది. సాధకుడు ముందుగా స్వయంగా క్రమబద్ధంగా సూత్రబంధం మొదలైన పూర్వకర్మలను పూర్తి చేయాలి. అనంతరం కాలాగ్ని నుండి శివ వరకు ఉన్న సమస్త తత్త్వశ్రేణిని ఒకే సమాన పరమసత్యంలో అంతర్నివేశం చేయాలి—ఒకే దారంలో మణులు గుచ్చినట్లు. శివతత్త్వం నుండి దేవతావాహనం చేసి, పూర్వోక్త గర్భాధానాది సంస్కారాలను మూలమంత్రబలంతో నిర్వహించి, సంపూర్ణత కోసం శుల్కం/దక్షిణా తదితర సమస్త బాకీలను అర్పించాలి. చివరికి తత్త్వ-వాతంతో కూడిన ‘పూర్ణ’ దీక్షను ప్రసాదించి, ఒకే విధానంతో శిష్యునికి నిర్వాణసిద్ధి చాలని పేర్కొంటుంది. ముగింపులో యోజనా, స్థిరత్వార్థం నిర్దిష్ట కలశాలతో శివ-కుంభాభిషేకం జరుగుతుంది.
Adhyaya 90
Abhiṣeka-Ādi-Kathana (Consecratory Bathing and Related Rites)
ఈ అధ్యాయం పూర్వ దীক্ষా విషయానంతరం శిష్యునికి శైవ అభిషేకాన్ని శక్తి-ప్రదానముగా, శుభసంపద కలిగించేదిగా వివరించే విధి-మాన్యువల్గా ప్రవేశిస్తుంది. మొదట శివపూజ, తరువాత ఈశాన (ఉత్తర-తూర్పు) దిశ నుండి క్రమంగా తొమ్మిది కుంభాల స్థాపన; వాటికి ప్రతీకాత్మక ‘సముద్ర’ ద్రవ్యాలు—లవణజలం, పాలు, పెరుగు, నెయ్యి, చెరకు రసం, కాదంబరీ, మధురజలం, మజ్జిగ మొదలైనవి—సంబంధింపబడతాయి. అనంతరం యాగాలయరూపమైన స్నానమండపంలో మధ్యలో శివ, సముద్ర, శివమంత్ర స్థాపన చేసి, అష్ట విద్యేశ్వరులు మరియు రుద్రరూపాలు (శిఖండిన్, శ్రీకంఠ, త్రిమూర్త, ఏకనేత్ర, ‘సూక్ష్మనామ’, ‘అనంత’ మొదలైనవి) ప్రతిష్ఠిస్తారు. శిష్యుని తూర్పుముఖంగా కూర్చోబెట్టి నిర్దిష్ట ద్రవ్యాలతో నిర్మాంచన శుద్ధి చేసి కుంభజలంతో స్నానం చేయించి, వ్రతనియమాలు పాటింపజేస్తారు; తెల్ల వస్త్రధారణ, పాగడి, యోగపట్టు, కిరీటం వంటి అధికారచిహ్నాలతో సత్కారం జరుగుతుంది. చివరగా ఉపదేశం, విఘ్ననివారణ ప్రార్థన, ఐదు-ఐదు ఆహుతుల ఐదు సమూహాలతో మంత్రచక్ర పూజ, తిలకచిహ్నాంకనం, రాజులు-గృహస్థులకు రక్షకమైన రాజాభిషేక మంత్రం—ఇలా అగ్నిపురాణంలో స్థల-కర్మ నిర్మాణం మరియు మోక్షశాసనం సమన్వయం చూపబడుతుంది।
Adhyaya 91
Chapter 91 — विविधमन्त्रादिकथनम् (Teaching of Various Mantras and Related Matters)
మునుపటి అధ్యాయంలోని అభిషేకవిధి ముగిసిన తరువాత ఈ అధ్యాయం ప్రతిష్ఠను నిరంతర ఆరాధనతో అనుసంధానిస్తుంది. మంగళ వాద్యధ్వనుల మధ్య సాధకుడు పంచగవ్యంతో దేవతకు స్నానం చేయించి శివ, విష్ణు, సూర్య తదితర దేవతలకు పూజ నిర్వహిస్తాడు. ఆపై కర్మ నుండి విద్య వైపు మలుపు—చిహ్నిత/వ్యాఖ్యానిత పవిత్ర గ్రంథాన్ని ప్రత్యక్షంగా అధ్యయనం చేసి సేవించడం పుణ్యదాయకమని, నెయ్యి మరియు చందనం వంటి ద్రవ్యాలు శుద్ధికరమై గౌరవాన్ని పెంపొందించే అర్పణలని చెప్పబడింది. తరువాత త్రయ-చతుష్టయ సంకేతాలతో జీవ, మూలధాతు, జ్ఞానవర్గాల విశ్లేషణ, అంత-మధ్య స్థానాల ఆధారంగా శుభాశుభ ఫల నిర్ణయం, సంఖ్యా సమూహాలు, అలాగే భూర్జపత్రంపై దేవతామంత్రాల లేఖన విధానం నిర్దేశించబడింది. రేఖాచిత్ర క్రమాలు, మరుత్/వ్యోమ వర్గాలతో కూడిన 64 విధాల పద్ధతి, ఛందో విభాగాలు—సమా, హీనా, విషమా—వివరించబడతాయి. చివరగా మంత్రశాస్త్రం: స్వరాలు మరియు క-వర్గ ధ్వనుల నుండి ఉద్భవించిన త్రిపురా నామమంత్రాలు, ప్రధాన దేవతల బీజాక్షరాలు, మరియు రవి, ఈశ, దేవి, విష్ణువులకు 360 జప-గణనతో మండలచక్ర విధానం—ధ్యానం, గురుదీక్షతో సమన్వయమై, వాస్తు-ప్రతిష్ఠ అధికారాన్ని ఈశానకల్ప మంత్రాచరణతో ఏకీకరిస్తుంది।
Adhyaya 92
Chapter 92 — प्रतिष्ठाविधिकथनम् (Narration of the Consecration / Installation Procedure)
ఈశ్వరుడు గుహునితో దేవాలయ ప్రతిష్ఠ యొక్క తత్త్వసారం వివరిస్తాడు—పీಠం శక్తి, లింగం శివుడు; శివుని సూక్ష్మ శక్తులు ‘శివాణు’ ద్వారా రెండింటి సమ్యోగం జరిగి చైతన్య ఆహ్వానమే ప్రతిష్ఠ అని నిర్ధారిస్తాడు. ప్రతిష్ఠకు ఐదు విధాలు, బ్రహ్మశిల (పునాది రాయి) యొక్క ప్రత్యేక పాత్ర, అలాగే స్థాపన, స్థిత-స్థాపన, ఉద్ధారానంతర ఉత్థాపన విధులు చెప్పబడతాయి. తరువాత వాస్తుశాస్త్ర ప్రకారం ఆలయభూమి ఐదు విధాల పరీక్ష, వర్ణానుగుణ భూమిగుణాలు, దిశాప్రాధాన్యం, అపవిత్ర భూమి శుద్ధి, తవ్వకం/గోవాసం/దున్నడం ద్వారా పునఃపునః భూమి సంస్కారం నిర్దేశించబడుతుంది. మణ్డపకర్మలు, అఘోరాస్త్ర రక్ష, శుభద్రవ్యాలతో రేఖాంకనం, ఈశాన కోష్ఠంలో శివపూజ, ఉపకరణాల ప్రతిష్ఠ, సీమాంకనం, అర్ఘ్యము మరియు స్థల పరిగ్రహ క్రమం వస్తాయి. శల్యదోష నిర్ధారణకు శకునాలు, జంతు ధ్వనులు, మాతృకా అక్షరగణాల దిశా-నియోగం ఉపయోగించమని చెబుతుంది. చివరగా శిలల ఎంపిక-ప్రతిష్ఠ (నవశిలా సమూహాలు సహా), స్నాన-అనులేపన, మరియు శివ-విద్య-ఆత్మ తత్త్వాల విస్తృత తత్త్వన్యాసం—అధిదేవతలు, లోకపాలులు, బీజాలు, కుంభాలు, ప్రాకార రక్ష, హోమం, అస్త్ర ఆహుతులతో—దోషనివారణ, వాస్తుభూమి శుద్ధి కోసం వివరించబడుతుంది।
Adhyaya 93
Chapter 93 — वास्तुपूजादिविधानम् (Procedure for Vāstu-worship and Related Rites)
భగవాన్ అగ్ని ఈశాన-కల్ప దిశానుగుణంగా వాస్తు-ప్రతిష్ఠకు సంబంధించిన సాంకేతికమైనా ఆచారబద్ధమైన విధానాన్ని ప్రారంభిస్తాడు. దేవాలయ ప్రణాళిక అనంతరం సమతలమైన, వేదికాసదృశ బహుభుజ స్థలంలో వాస్తు-మండపం/మండలాన్ని స్థాపించి, శాస్త్రోక్త గ్రిడ్లుగా విభజిస్తారు—ప్రధానంగా 64 పాదాలు; అలాగే గృహం, నగరం, వేదిక మొదలైన సందర్భాలకు 81, 100, 25, 16, 9 పాద పద్ధతులూ పేర్కొంటారు. బాంబు కొలమాన దండాలు, తాళ్లు, దిక్సూచన/కర్ణరేఖల అమరిక, మరియు ఉత్తరాభిముఖంగా శయనించిన అసురాకార వాస్తు-పురుష ధ్యానం ద్వారా నిర్మాణస్థాపన వివరించబడింది. తరువాత వాస్తు-దేహం/పాదాలపై దేవతల న్యాసం, కోణాధిపతులు, ఒక/రెండు/ఆరు/తొమ్మిది పాదాధిష్ఠిత దేవసమూహాలు నిర్దేశించి, స్వస్తిక, వజ్ర, త్రిశూలాది చిహ్నిత మర్మస్థానాలపై నిర్మాణం నిషేధిస్తారు. దిక్దేవతలు మరియు బాహ్య పరిధి భూతపాదాలు (చరకీ, విదారీ, పూతనా మొదలైనవి) కోసం నిర్దిష్ట నైవేద్య ద్రవ్యాలతో దీర్ఘ బలి-అర్పణ క్రమం చెప్పబడింది. చివరగా ఐదు-హస్త ప్రమాణాన్ని పునరుద్ఘాటించి, ప్రతిష్ఠలో మధుర పాయసం/ఖీరు వంటి నైవేద్యాన్ని విధించి శిల్పశాస్త్రాన్ని ధార్మిక సంస్కారంతో ఏకీకరిస్తారు।
Adhyaya 94
Chapter 94 — शिलाविन्यासविधानम् (The Procedure for Laying the Foundation Stones)
ఈశ్వరుడు పూర్వ వాస్తుపూజా క్రమాన్ని అనుసరించి శిలావిన్యాసం (పునాది రాళ్లు వేయు విధానం)ను దశలవారీగా వివరిస్తాడు. మొదట బయట ఈశుని మరియు చరక్యాది దేవగణాన్ని పూజించి, ప్రతి దేవతకు క్రమంగా మూడు ఆహుతులు సమర్పిస్తారు. శుభ లగ్నంలో భూతబలి ఇచ్చి భౌతిక/సీమాంత శక్తులను సమన్వయం చేసి, మధ్యసూత్రంపై శక్తిని కుంభం మరియు అనంతంతో కలిసి స్థాపిస్తారు. “న” అక్షరంతో సంబంధిత మంత్రమూలం ద్వారా కుంభంలో శిలను స్థిరపరచి, తూర్పు నుండి దిశాక్రమంగా సభద్రా/సుభద్రా మొదలైన ఎనిమిది కుంభాలను అమర్చుతారు. లోకపాలాంశాలతో న్యాసం, గోతుల్లో శక్తిస్థాపన, పాఠభేదానుసారం అనంతాన్ని చివర/సమీపంలో నియమిస్తారు; నందా తదితర శక్తులు శిలలపై ప్రతిష్ఠితమవుతాయి. శంబర రజ్జులతో గోడల మధ్యలో అధిదేవతల స్థాననిర్ణయం, ధర్మాది తత్త్వాల కోణం-కోణం విభజన. ధ్యానంలో బ్రహ్మ పైగా, మహేశ్వరుడు సర్వవ్యాపిగా; వ్యోమప్రాసాదంలో ఆధానం. బలి, అస్త్రమంత్రంతో విఘ్ననాశం చేసి మధ్యలో పూర్ణశిలను ఉంచి, చివర వ్యోమధ్యానం, తత్త్వత్రయ న్యాసం, ప్రాయశ్చిత్తాహుతి, యాగవిసర్జన చేస్తారు.
Adhyaya 95
Pratiṣṭhā-sāmagrī-vidhāna — Prescription of Materials and Conditions for Consecration
ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు మందిరంలో లింగప్రతిష్ఠను వివరిస్తాడు—శుభ ‘దివ్య దినం’లో, అనుకూల జ్యోతిష్య పరిస్థితుల్లో నిర్వహిస్తే అది భోగమూ మోక్షమూ ప్రసాదిస్తుంది. మొదట కాలనిర్ణయం: మాఘం ఆధారంగా ఐదు నెలల పరిధి (చైత్రం వర్జ్యం), తగిన తిథులు, వర్జ్య నియమాలు, అనుకూల నక్షత్రాలు, లగ్నాలు. తరువాత గ్రహస్థితి, దృష్టి, భావఫలాల ప్రకారం శుభాశుభ నిర్ణయించి, జ్యోతిష్య నిర్ధారణలతో కర్మసిద్ధిని అనుసంధానిస్తుంది. ఆపై స్థలవిన్యాసం: సహాయక భూమి కేటాయింపు, మండపాల అమరిక, స్తంభంతో కూడిన చతురస్ర వేదిక, కుండాలు–మేఖలాల సంఖ్య/స్థానం/ఆకారం/ప్రమాణాలు, యోని భాగం మరియు దాని దిశా నియమం. చివరగా ప్రతిష్ఠా సామగ్రి: తోరణాలు, ధ్వజాలు, దండాలు, పవిత్ర మట్టులు, కషాయాలు, జలాలు, ఔషధ మూలాలు, రక్షణ–శుద్ధి ద్రవ్యాలు, కుంభాల అమరిక, హోమ పరికరాలు, హవిరర్పణలు, ఆచార్య దక్షిణ, రత్న–లోహ–ఖనిజ–ధాన్యాల జాబితా—ఇలా బ్రహ్మాండం, స్థలం, ద్రవ్యాన్ని ఏకీకృతం చేసే పవిత్ర విధానంగా ప్రతిష్ఠను చూపుతుంది।
Adhyaya 96
Adhivāsana-vidhi (Procedure for Preliminary Consecration in Vāstu–Pratiṣṭhā / Īśāna-kalpa)
అధ్యాయం 96లో అధివాసన-విధి వివరించబడింది—మందిర ప్రతిష్ఠలో నియమబద్ధ ప్రవేశం. స్నానం, నిత్యకర్మలతో శుద్ధుడైన గురువు సహాయకులు, ఋత్వికులతో యజ్ఞమండపంలో ప్రవేశించి రక్షణ, క్రమం, దేవసన్నిధిని స్థాపిస్తాడు. తోరణపూజ, ద్వారపాలుల నియోగం, రక్షోపకరణాల స్థాపన ద్వారా విఘ్ననివారణం, క్రతురక్షణం జరుగుతుంది. ధ్వజదేవతలు, క్షేత్రపాలులు, కలశాలపై లోకపాలులు, నిర్దిష్ట మంత్రాలు, హోమం, ఉపహారాలు, ధ్యానాలతో దిక్కులూ సీమాంతరాలూ భద్రపరచబడతాయి. తరువాత బాహ్య వాస్తు నుండి అంతర్వాస్తువైపు—భూతశుద్ధి, అంతర్యాగం, మంత్రద్రవ్యశోధనం, బహుస్థర న్యాసం, చివరికి సర్వవ్యాపి నిష్కల శివుని లింగంలో ప్రతిష్ఠాపన. హోమక్రియలు, శాఖానుసార వేదపాఠ వినియోగం, అభిషేకక్రమాలు—పంచగవ్య, పంచామృత, తీర్థజలాలు, ఔషధధారలు—తదనంతరం ప్రతిమా-సంస్కారం, శయనం, లక్ష్మీ-అవతరణ/చిహ్నన విధులు ప్రమాణమానాలతో చెప్పబడతాయి. చివరలో అధివాసం అంటే నియత రాత్రివాసం (లేదా సంక్షిప్త ప్రత్యామ్నాయాలు) అని నిర్దేశించి, సంక్షేపంలోనూ ఫలప్రదతను అంగీకరించి, ధర్మసిద్ధి మరియు శివసాక్షాత్కారానికి సేతువుగా ఈ విధిని ముగిస్తుంది।
Adhyaya 97
Śiva-pratiṣṭhā-kathana — Account of Installing Śiva (Liṅga-Pratiṣṭhā within Vāstu-Pratiṣṭhā & Īśāna-kalpa)
ఈ అధ్యాయంలో ముందరి అధివాసన కర్మల తరువాత శైవ ప్రతిష్ఠా విధానం విస్తారంగా చెప్పబడింది. రోజు నిత్యకర్మలు, ద్వారపాలకుల పూజతో అర్హత స్థాపించి గర్భగృహ ప్రవేశం జరుగుతుంది. తరువాత దిక్పాలకులు, శివకుంభం, వర్ధనీ పూజలు చేసి, అస్త్ర మంత్రాలతో—ప్రత్యేకంగా “హుం ఫట్”—విఘ్ననిష్కాసనం చేస్తారు. వాస్తు నియమంగా లింగాన్ని ఖచ్చిత మధ్యంలో పెట్టరాదు; బేధదోష నివారణకు యవ ప్రమాణం మేర స్వల్పంగా తప్పించి స్థాపించాలి. ఈశాన దిశాభిముఖంగా పీఠాధారాన్ని పవిత్రం చేసి, సర్వాధారమైన అనంతా స్థాపన, సృష్టియోగ/ఆసన మంత్రాలు, స్థిరీకరణ ముద్రలు వివరించబడ్డాయి. లోహ-రత్న-ఔషధ-ధాన్య నిక్షేపాలు, చతుర్దిక గర్తాల విన్యాసం, ద్వార విధానాలు, పీఠబంధనం, త్రితత్త్వం–షడర్చా న్యాస క్రమం, పంచామృత అభిషేకం చెప్పబడుతుంది. దోషశాంతికి శివశాంతి, మృత్యుంజయ జపం, సమాప్తి ప్రార్థనలు; ప్రతిష్ఠానంతర ఉత్సవ-దాన నియమాలు, సాధారణ/విశేష లింగ భేదాలు, కొన్ని లింగాలకు చండ ఆచార్య నిషేధం, స్థాపక దక్షిణ, అలాగే చల లింగాలు మరియు ఇతర దేవతల ప్రతిష్ఠ వరకు విస్తరణ—మంత్రతంత్రం, వాస్తు శాస్త్రం, భక్తిభావం సమన్వయాన్ని చూపుతుంది।
Adhyaya 98
Chapter 98 — गौरीप्रतिष्ठाकथनम् (Gaurī-Pratiṣṭhā: Installation and Worship of Gaurī; Īśāna-kalpa Elements)
అధ్యాయం 98లో మొదట స్వల్ప పాఠభేద సూచన తర్వాత గౌరీ-ప్రతిష్ఠా విధానం ప్రారంభమవుతుంది. ఈశ్వరుడు—ముందుగా మండపం, పూర్వాంగ ఏర్పాట్లు సిద్ధం చేసి, అనంతరం ప్రతిష్ఠా స్థలాన్ని ఎత్తి స్థాపించాలి అని ఉపదేశిస్తాడు. సాధకుడు మూర్తి మంత్రాల నుండి శయ్యా-సంబంధ మంత్రాల వరకు క్రమంగా న్యాసం చేస్తాడు; గుహా మంత్రం, ఆత్మవిద్య నుండి శివ వరకు శ్రేణి న్యాసం చేసి చివరికి ఈశాన-నివేశనం నిర్వహిస్తాడు. తరువాత పరాశక్తి న్యాసం, పూర్వవిధి ప్రకారం హోమం, జపం, ఆహ్వానిత శక్తుల సంయోగం చేసి క్రియా-శక్తి స్వరూపమైన పిండీ నిర్మాణం జరుగుతుంది. దేవిని యాగ ప్రాంతంలో సర్వవ్యాపినిగా ధ్యానించి రత్నాలు, నైవేద్యాదులు సమర్పించి ఆమెను ప్రతిమ/ఆసనంలో నియోగిస్తారు. చివరగా క్రియా-శక్తిని పీఠంపై, జ్ఞాన-శక్తిని విగ్రహంలో స్థాపించి అంబికా/శివాను గౌరవంగా స్పర్శ-సంస్కారంతో సహా సంపూర్ణ ఉపచారాలతో పూజిస్తారు.
Adhyaya 99
Sūrya-pratiṣṭhā-kathana (Account of Installing Sūrya)
ఈ అధ్యాయంలో భగవాన్ వాస్తు–ప్రతిష్ఠా మరియు ఈశాన-కల్ప సందర్భంలో సూర్య-ప్రతిష్ఠా విధానాన్ని వివరిస్తాడు. బీజ/వర్ణ సమూహాల మంత్రక్రమంతో ఆరంభించి, పూర్వోక్త విధంగా మండప ఏర్పాట్లు, స్నానం, శుద్ధి వంటి పూర్వకర్మలు జరుగుతాయి. విద్యా-ఆసన/శయ్యపై ఆచార్యుడు భాస్కరునికి అంగ-న్యాసం చేసి, త్రి-తత్త్వాన్ని స్థాపించి, స్వరాలతో కూడిన ఖాది-పంచకాన్ని న్యసించి మంత్ర–తత్త్వ–రూప స్థాపన యొక్క పొరల క్రమాన్ని సూచిస్తాడు. పిండీని మళ్లీ శుద్ధి చేసి తత్త్వ-పంచకంతో నిర్దిష్ట స-దేశ-పద వరకు న్యాసాన్ని విస్తరిస్తారు. గురువు సర్వతోముఖీ శక్తిని స్థాపించి తన హస్తంతో శక్తియుత సూర్యుని ప్రతిష్ఠిస్తాడు. చివర ‘స్వామిన్’తో ముగిసే నామరీతి మరియు పూర్వోక్త సూర్యమంత్రాల ప్రామాణ్యాన్ని ప్రతిష్ఠార్థం పునః స్థిరపరుస్తారు.
Adhyaya 100
Chapter 100 — द्वारप्रतिष्ठाकथनम् (Dvāra-pratiṣṭhā-kathana: Procedure for Door Consecration)
ఈ అధ్యాయంలో ఈశ్వరుడు ద్వార-ప్రతిష్ఠకు సంబంధించిన ప్రత్యేక విధానాన్ని బోధిస్తాడు. ద్వార భాగాలను కషాయం మొదలైన శుద్ధి ద్రవ్యాలతో సంస్కరించి శయనము (ప్రతిష్ఠా-శయ్య) పై ఉంచుతారు. మూల, మధ్య, అగ్ర భాగాలలో త్రివిధ న్యాసం—ఆత్మతత్త్వం నుండి మధ్య తత్త్వాల క్రమంగా ఈశ్వర వరకు—తదనంతరం సన్నివేశం, హోమం, జపం ద్వారా ‘యథారూప’ సిద్ధి కలుగుతుంది. ద్వారస్థానంలో అనంతమంత్ర రక్షణతో వాస్తుపూజ, రత్నపంచక స్థాపన, విఘ్నశాంతి కోసం శాంతిహోమం విధించబడింది. రక్షార్థం ఔషధి, ధాన్యాది పదార్థాలు చెప్పి, ప్రణవోచ్చారణతో ఉదుంబర ఆధారంతో రక్షాపొట్లీ కట్టమని సూచిస్తుంది. స్థలవిన్యాసంలో స్వల్ప ఉత్తరాభిముఖ వంగింపు, క్రింద ఆత్మతత్త్వ న్యాసం, పార్శ్వస్తంభాలపై విద్యాతత్త్వం, ఆకాశప్రదేశంలో శివన్యాసం; చివరికి మూలమంత్రంతో ప్రతిష్ఠ. ద్వారపాల దేవతలకు మరియు తల్పాది ఆధారాలకు యథాశక్తి నైవేద్యాది, లోపాల ప్రాయశ్చిత్తాహుతులు, దిక్బలి, తగిన దక్షిణా కూడా పేర్కొనబడింది.
Adhyaya 101
Chapter 101 — प्रासादप्रतिष्ठा (Prāsāda-pratiṣṭhā): Consecration and Installation of the Temple
ఈ అధ్యాయంలో భగవాన్ అగ్ని ప్రాసాద-ప్రతిష్ఠా క్రమాన్ని వివరిస్తాడు; ఇందులో వాస్తు-స్థాపనతో పాటు తాంత్రిక-ఆగమ అంతఃస్థాపన సమన్వయం ఉంటుంది. ప్రతిష్ఠా స్థానం శుకనాసా చివరికి సమీపంగా, తూర్పు వేదిక/వేదికాపీఠం మధ్యలో నిర్దిష్టమై, ఆలయ ప్రాణశక్తికి స్థల-వ్యాకరణాన్ని స్థాపిస్తుంది. ఆధారశక్తి నుండి ప్రారంభించి పద్మాసనం స్థాపించి ప్రణవంతో ముద్రిస్తారు; తరువాత స్వర్ణాది ఆధారంపై పీఠం సిద్ధం చేసి పంచగవ్యాది పవిత్ర ద్రవ్యాలతో సంస్కారం చేస్తారు. మధు-క్షీరయుక్త కుంభాన్ని స్థాపించి పంచవిధ రత్న-నిక్షేపం ఉంచి, వస్త్రం, మాలలు, సుగంధం, పుష్పాలు, ధూపంతో అలంకరిస్తారు; సహాయక యాగోపకరణాలు, మామిడి పల్లవాలు అమర్చుతారు. అనంతరం ప్రాణాయామం (పూరక-రేచక) మరియు న్యాసం ద్వారా గురువు శంభువును జాగృతం చేసి ద్వాదశాంతం నుండి అగ్ని-సదృశ స్ఫులింగాన్ని ఆకర్షించి కుంభంలో ప్రతిష్ఠిస్తాడు. తరువాత ఆయుధాలు, కలలు, క్షాంతి, వాగీశ్వర, నాడీ-ప్రాణజాలం, ఇంద్రియాలు వాటి దేవతలు, సర్వవ్యాపి శివుని ముద్ర, మంత్ర, హోమ, ప్రోక్షణ, స్పర్శ, జపాలతో ఏకీకృతం చేసి దేవరూపాన్ని సంపూర్ణం చేస్తారు; చివరికి కుంభాన్ని త్రిభాగంగా విభజించి స్థిర దివ్యావాసాన్ని స్థాపిస్తారు।
Adhyaya 102
Chapter 102 — ध्वजारोपणं (Dhvajāropaṇa: Raising/Installing the Temple Flag)
ఈ అధ్యాయం ఈశాన-కల్పంలోని శైవ-ఆగమ విధానంలో వాస్తు–ప్రతిష్ఠా క్రమాన్ని కొనసాగిస్తుంది. చూలక (శిఖరాగ్ర/ఫినియల్), ధ్వజదండం (జెండాకొయ్య) మరియు ధ్వజం (పతాక) యొక్క సంస్కారం, స్థాపన వివరించబడింది. కుంభంపై వైష్ణవ చిహ్నాలు, ‘అగ్రచూల’ అనే నిర్దేశం, లింగంపై ఈశశూల-చూలక వంటి లక్షణాలు చెప్పబడతాయి; ధ్వజారోపణ సమయంలో విరిగిపోవడం రాజు/యజమానునికి అశుభ నిమిత్తమని పేర్కొంటుంది. శాంతికర్మ, ద్వారపాల పూజ, మంత్రదేవతలకు తర్పణం, అస్త్రమంత్రంతో స్నాన-ప్రోక్షణ, అనంతరం న్యాసం మరియు అంగపూజ క్రమం ఉంది. శివుని సర్వతత్త్వమయుడిగా, వ్యాపకుడిగా ధ్యానించాలి; అనంత, కాలరుద్ర, లోకపాలకులు, భువనాలు, రుద్రగణాలు బ్రహ్మాండ నిర్మాణంలో ప్రతిష్ఠితమై ఉన్నట్లు భావించాలి. ధ్వజం నిలువు కాస్మోగ్రామ్లా—తత్త్వాలు, శక్తులు (కుండలినీ సహా), నాదం, రక్షక సన్నిధులు—విన్యాసంతో నిలుపబడుతుంది. చివరికి కావలసిన ఫలాల కోసం ప్రదక్షిణ, పాశుపత చింతనతో రక్షావిధానం, దోషప్రాయశ్చిత్తం, దక్షిణ, అలాగే ప్రతిమా-లింగ-వేది నిర్మాతలకు దీర్ఘకాల పుణ్యఫల వాగ్దానం చెప్పబడింది।
Adhyaya 103
जीर्णोद्धारः (Jīrṇoddhāra) — Renovation and Ritual Handling of Defective Liṅgas and Old Shrines
ధ్వజారోహణ కర్మ పూర్తైన వెంటనే ఈ అధ్యాయం జీర్ణోద్ధారము—పాత ఆలయాలు, దోషగ్రస్త శివలింగాల శాస్త్రబద్ధ పునరుద్ధరణ—ను వివరిస్తుంది. ఈశ్వరుడు లింగదోషాలను చెబుతాడు: శుభహాని, విరుగు, వాపు/స్థూలత, వజ్రాఘాతం, ఆవరణం, పగుళ్లు, వికృతి, అస్థిరత, అసమరూప స్థాపన, దిక్భ్రమ, కూలిపోవడం. పరిహారంగా పిండీ (పీటం), వృషచిహ్నం వంటి ఉపకరణాలతో పాటు మంటప నిర్మాణం, ద్వారపూజ, స్థండిల సిద్ధత, మంత్రతృప్తి, వాస్తుదేవ పూజ, బాహ్య దిక్బలి క్రమంగా చేయాలి. ఆచార్యుడు శంభువును ప్రార్థించి నిర్దిష్ట ద్రవ్యాలు-సంఖ్యలతో శాంతిహోమం చేసి, అంగమంత్రాలు మరియు అస్త్రమంత్రంతో సంస్కారం చేస్తాడు; కోపలింగానికి సంబంధించిన విఘ్నశక్తులను విసర్జించి ప్రోక్షణ, కుశస్పర్శ, జపం, తత్త్వాధిపతులకు ప్రతిలోమక్రమంలో అర్ఘ్యనివేదన చేస్తాడు. తరువాత లింగాన్ని బంధించి నడిపించి, నిమజ్జనం చేసి, పుష్టిహోమం మరియు రక్షాకర్మలు నిర్వహిస్తారు. ప్రధాన నియమం మళ్లీ: ప్రతిష్ఠిత లింగం గానీ పాత/భగ్న ఆలయం గానీ స్థానాంతరం చేయరాదు; పునరుద్ధరణలో పవిత్రత నిలుపాలి. చివరగా గర్భగృహ రూపకల్పన హెచ్చరిక: అతిసంకోచం మరణసూచకం, అతివిస్తారం ధననష్టకరం।
Adhyaya 104
Prāsāda-Lakṣaṇa (Characteristics of Temples): Site Division, Proportions, Doorways, Deity-Placement, and Bedha-Doṣa
ఈ అధ్యాయంలో భగవాన్ ఈశ్వరుడు శిఖధ్వజునికి ప్రాసాద (దేవాలయ) సాధారణ లక్షణాలను ఉపదేశిస్తాడు. మొదట నిర్మాణస్థలాన్ని నియమబద్ధంగా విభజించడం, గర్భగృహం, పిండికా, అంతర్గత శూన్యభాగం, భిత్తి-పట్టం మొదలైన వాటి ప్రమాణానుసార నిష్పత్తి విధానం చెప్పబడింది. నాలుగు, ఐదు, పదహారు విభాగాల వంటి భిన్న పాఠాలు/పరంపరలు ఉన్నా, ప్రామాణ్య ప్రమాణం (స్టాండర్డ్ మాపు) ప్రాధాన్యం నిలుపబడింది. తరువాత జగతి, నేమి-పరికరాలు, పరిధి విభజన, రథక ప్రక్షేపాలు వంటి ఎత్తు-విన్యాసం వివరించబడింది. దిక్ప్రతిష్ఠలో తూర్పున ఆదిత్యులు, ఇతర దిశల్లో యమాది, వాయు దిశలో స్కంద–అగ్ని స్థాపన; బయట ప్రదక్షిణ విధానం ఉంది. ప్రాసాద, మేరు, మందర, విమాన; అలాగే బలభీ, గృహరాజ, శాలాగృహ వంటి రూపాల వర్గీకరణ, చతురస్రం, వృత్తం, దీర్ఘం, అష్టకోణం మొదలైన ఆకృతుల నుంచి పుట్టే తొమ్మిది ఉపవిభాగాలతో చెప్పబడింది. చివరగా ద్వార నియమాలు—అంతర్దిశల్లో ద్వార నిషేధం, అంగుళ ప్రమాణాలతో పరిమాణ క్రమం, శాఖల సంఖ్య, ద్వారపాలుల స్థానం, బిద్ధ/బేధ దోష సూచనలు, మరియు ఏ పరిస్థితుల్లో సీమా-లంఘన దోషం రాదో—నిర్దేశించబడింది।
Adhyaya 105
नगरादिवास्तुकथनं (Discourse on Vāstu for Cities and Related Settlements)
ఈ అధ్యాయంలో భగవాన్ ఈశ్వరుడు నగరాలు, గ్రామాలు, దుర్గాలు మొదలైన నివాసస్థానాల సమృద్ధికి 81-పద (9×9) మండలంతో వాస్తు పూజా-ప్రతిష్ఠా విధానాన్ని బోధిస్తాడు. తూర్పు దిశ నాడుల పేర్లు, మండలంలోని పాదాలు/పదాలకు సంబంధించిన ఉపనామాలు, అలాగే దిక్కులు, మధ్యదిక్కులు, పత్రికల వంటి ఉపవిభాగాల్లో దేవతా-శక్తుల నియామకం (మాయా, ఆపవత్స, సవితృ/సావిత్రీ/వివస్వాన్, విష్ణు, మిత్ర మొదలైనవి) వివరించబడుతుంది. తరువాత నిర్మాణవిషయంలో ఏకాశీపద దేవాలయ ప్రణాళిక, శతాంగ్రిక మండపం వంటి రూపాలు, గదుల స్థాపన, గోడల ప్రమాణాలు, వీథి/ఉపవీథి మార్గాలు, భద్రా, శ్రీ-జయ వంటి లేఅవుట్లు చెప్పబడతాయి. ఒకటి-రెండు-మూడు-నాలుగు-ఎనిమిది శాలల గృహప్రకారాలు, దిశా లోపాల లక్షణాలు, శూల/త్రిశూల/త్రిశాల చిహ్నాల ద్వారా శకున నిర్ధారణ, దిశానుసారం నిద్ర, ఆయుధాలు, ధనం, పశువులు, దీక్షా స్థలాల జోనింగ్, శేష-ఆధారిత గృహవర్గీకరణ, ద్వారఫలాలు ఇచ్చి—దేవతాక్రమానికి అనుగుణంగా శుభభోగం, స్థిర నివాసం కలిగించే ధార్మిక వాస్తుశాస్త్రంగా సమన్వయిస్తుంది।
Adhyaya 106
Chapter 106 — नगरादिवास्तुः (Vāstu Concerning Towns and Related Settlements)
ఈశ్వరరూపుడైన భగవాన్ అగ్ని వసిష్ఠునికి రాజ్యవృద్ధి కోసం నగర స్థాపన, నగర నిర్మాణానికి సంబంధించిన వాస్తు నియమాలను ఉపదేశిస్తాడు. మొదట యోజన ప్రమాణాలతో స్థల ఎంపిక, తరువాత ప్రతిష్ఠా-పూర్వకర్మగా వాస్తు దేవతల పూజ, బలి సమర్పణలు చెప్పబడతాయి. ఆపై 30-పద వాస్తు మండలం మరియు ద్వారస్థాపన: తూర్పు సూర్య ఖండంలో, దక్షిణ గంధర్వ ఖండంలో, పడమర వరుణ ఖండంలో, ఉత్తర సౌమ్య ఖండంలో—అని నిర్దేశం. ఏనుగులు వెళ్లగల ద్వార పరిమాణాలు, అశుభ ద్వారరూపాల నిషేధం, నగర రక్షణకు శాంతికర ఏర్పాట్లు వివరించబడతాయి. నాలుగు దిక్కుల్లో వృత్తి/పరిపాలనా విభజన—శిల్పులు, నటులు-గాయకులు, మంత్రులు, న్యాయాధికారులు, వ్యాపారులు, వైద్యులు, అశ్వసేన—మరియు శ్మశానం, పశువుల మేడలు, రైతుల స్థలాలు నిర్ణయిస్తారు. దేవతల ప్రతిష్ఠ లేని నివాసం ‘నిర్దైవత’మై ఉపద్రవాలకు లోనవుతుంది; దేవరక్షిత నగరం విజయం, భోగం, మోక్షం ఇస్తుంది. చివరగా గృహ అంతర్విభాగం—వంటగది, ఖజానా, ధాన్యాగారం, దేవగది—మరియు గృహ రకాలు—చతుఃశాల, త్రిశాల, ద్విశాల, ఏకశాల; ఆలింద/దలింద భేదాలు—వర్ణించబడతాయి.