Adhyaya 88
Adhyāya 88 — निर्वाणदीक्षाकथनं (Teaching of the Nirvāṇa-Initiation)
ఈ అధ్యాయం శాంతి-కర్మ శుద్ధి అనంతరం ఈశాన (శివ) పరిప్రేక్ష్యంలో నిర్వాణ-దీక్షను బోధిస్తుంది. ఇందులో సంధాన (మంత్ర-సంధులు), శక్తి–శివ తత్త్వాభిముఖత, అ నుండి విసర్గం వరకు పదహారు వర్ణాలు, అలాగే సూక్ష్మదేహ సంబంధాలు (కుహూ/శంఖినీ నాడులు; దేవదత్త/ధనంజయ వాయువులు) వివరించబడతాయి. శాంత్యతీత క్రియల్లో కలాపాశాన్ని తాడన-భేదనం చేయడం, ఫట్/నమో-సమాప్త మంత్రాలతో ప్రవేశ-విభాగం, ముద్రలతో కూడిన ప్రాణాయామం (పూరక–కుంభక–రేచక) ద్వారా పాశాన్ని పైకి లాగి కుండంలో అగ్ని ప్రతిష్ఠ చేయడం జరుగుతుంది. సదాశివ ఆహ్వాన-పూజ, శిష్యుని చైతన్య-విభాగం, దేవీ గర్భ-ప్రతీకంలో న్యాసం, జపం మరియు నిర్దిష్ట సంఖ్య హోమాహుతులు (ప్రధానంగా 25, తరువాత 5 మరియు 8) ద్వారా విముక్తి విధానం చెప్పబడింది. చివర సదాశివునికి అధికార-సమర్పణ, ద్వాదశాంత వరకు లయ సాధన, షడ్గుణాధానం, అమృతబిందువులతో శమన, ఆశీర్వాదం మరియు మఖ సమాప్తి వర్ణించబడింది.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये निर्वाणदीक्षायां शान्तिशोधनं नाम सप्तशीतितमो ऽध्यायः अथाष्टाशीतितमो ऽध्यायः निर्वाणदीक्षाकथनं ईश्वर उवाच सन्धानं शान्त्यतीतायाः शान्त्या सार्धं विशुद्धया कुर्वीत पूर्ववत्तत्र तत्त्ववर्णादि तद् यथा
ఇట్లు ఆదిమహాపురాణమైన ఆగ్నేయంలో నిర్వాణదీక్షా ప్రసంగంలో “శాంతిశోధనం” అనే ఎనభైఏడవ అధ్యాయం. ఇప్పుడు ఎనభైఎనిమిదవ అధ్యాయం “నిర్వాణదీక్షాకథనం” ప్రారంభమగుచున్నది. ఈశ్వరుడు పలికెను—శాంతిని అతిక్రమించిన ప్రక్రియ యొక్క సంధానం, శాంతితో కూడి సంపూర్ణ విశుద్ధితో, పూర్వవత్ చేయవలెను; అక్కడ తత్త్వ-వర్ణాది వివరణ ఈ విధంగా.
Verse 2
ॐ हीं क्षौं हौं हां इति सन्धानानि उभौ शक्तिशिवौ तत्त्वे भुवनाष्टकसिद्धिकं दीपकं रोचिकञ्चैव मोचकं चोर्ध्वगामि च
“ఓం, హీం, క్షౌం, హౌం, హాం”—ఇవే సంధానమంత్రాలు. శక్తి-శివ అనే ఉభయ తత్త్వంలో ఇవి భువనాష్టకసిద్ధిని ప్రసాదిస్తాయి; అలాగే దీపక, రోచిక, మోచక, ఊర్ధ్వగామిని అనే సిద్ధులనూ (ఇస్తాయి).
Verse 3
व्योमरूपमनाथञ्च स्यादनाश्रितनष्टमं ओङ्कारपदमीशाने मन्त्रो वर्णाश् च षोडश
ఈశాన తత్త్వంలో మంత్రం వ్యోమస్వరూపము, అనాథము, ఆశ్రయరహితమై లీనమైనట్లుగా ఉంటుంది. దాని పాదం ఓంకారం; దాని వర్ణాలు పదహారు.
Verse 4
अकारादिविसर्गान्ता वीजेन देहकारकौ कुहूश् च शङ्खिनी नाड्यौ देवदत्तधनञ्जयौ
‘అ’ నుండి విసర్గం (ః) వరకు వర్ణాలు; వీటిని ‘బీజ’ మరియు ‘దేహకారక’ అని కూడా అంటారు. అలాగే నాడులు కుహూ, శంఖినీ; (ప్రాణవాయువులలో) దేవదత్త, ధనంజయ అని చెప్పబడును.
Verse 5
मरुतौ स्पर्शनं श्रोत्रं इन्द्रिये विषयो नभः शब्दो गुणो ऽस्यावस्था तु तुर्यातीता तु पञ्चमी
వాయు తత్త్వంలో స్పర్శము మరియు శ్రోత్రం (కర్ణేంద్రియము) ఇంద్రియములు. దాని విషయం ఆకాశము; దాని గుణము శబ్దము. దాని స్థితి ‘తుర్యాతీత’ అని, అది ఐదవదిగా ప్రకటించబడింది.
Verse 6
हेतुः सदाशिवो देव इति तत्त्वादिसञ्चयं सञ्चिन्त्य शान्त्यतीताख्यं विदध्यात्ताडनादिकं
తత్త్వాది సమస్త సమూహాన్ని సమ్యక్గా ధ్యానించి—దేవుడు సదాశివుడే పరమ కారణమని నిశ్చయించి—తాడన మొదలైన క్రియలతో ప్రారంభమయ్యే ‘శాంత్యతీత’ అనే విధిని నిర్వహించాలి.
Verse 7
कलापाशं समाताड्य फडन्तेन विभिद्य च प्रविश्यान्तर् नमो ऽन्तेन फडन्तेन वियोजयेत्
కలా పాశాన్ని తాడించి, ‘ఫడ్’ అంతమంత్రంతో దానిని భేదించి లోపల ప్రవేశించాలి. అనంతరం ‘నమో’ అంతమంత్రంతో, మళ్లీ ‘ఫడ్’ అంతమంత్రంతో వియోజనం (విమోచనం/విచ్ఛేదం) చేయాలి.
Verse 8
शिखाहृत्सम्पुटीभूतं स्वाहान्तं सृणिमुद्रया पूरकेण समाकृष्य पाशं मस्तकसूत्रतः
శిఖా-హృదయ సంపుటంగా మంత్రాన్ని ఆవరించి, దానిని ‘స్వాహా’ అంతం చేయాలి. తరువాత సృణీ ముద్రతో మరియు పూరక (శ్వాసగ్రహణం) ద్వారా మస్తక-సూత్ర మార్గంగా పాశాన్ని పైకి ఆకర్షించాలి.
Verse 9
कुम्भकेन समादाय रेचकेनोद्भवाख्यया हृत्सम्पुटनमो ऽन्तेन वह्निं कुण्डे निवेशयेत्
కుంభక (శ్వాసనిరోధం) ద్వారా (అగ్నిని) సమాహరించి, ‘ఉద్భవా’ అనే రేచక (శ్వాసత్యాగం) ద్వారా—హృదయ-సంపుట సంకోచం మరియు ‘నమో’ అంతంతో కలిసి—అగ్నిని కుండంలో ప్రతిష్ఠించాలి.
Verse 10
अस्याः पूजादिकं सर्वं निवृत्तेरिव साधयेत् सदाशिवं समावाह्य पूजयित्वा प्रतर्प्य च
ఈ (దేవి/విధి) యొక్క పూజాదిక సమస్త కర్మలను నివృత్తి విధానంలాగానే నియమపూర్వకంగా నిర్వహించాలి. సదాశివుని ఆవాహన చేసి పూజించి, అనంతరం తర్పణాది అర్పణలతో తృప్తిపరచాలి.
Verse 11
सदा ख्याते ऽधिकारे ऽस्मिन् मुमुक्षुं दीक्षयाम्यहं भाव्यं त्वयानुकूलेन भक्त्या विज्ञापयेदिति
ఈ సదా ప్రసిద్ధమైన, సుపరిచితమైన అధికారంలో నేను మోక్షార్థిని దీక్షింపజేస్తాను. చేయవలసినదాన్ని నీవు అనుకూల భావంతో, భక్తితో (గురు/దేవునికి) వినయంగా నివేదించాలి—అని ప్రకటించబడింది.
Verse 12
पित्रोरावाहनं पूजां कृत्वा तर्पणसन्निधी हृत्सम्पुटात्मवीजेन शिष्यं वक्षसि ताडयेत्
ఇద్దరు పితృదేవతల ఆవాహనము, పూజ చేయించి, తర్పణ సమీపంలో ఉండగా, హృత్సంపుట-ఆత్మబీజ (మంత్రం)తో ఆచార్యుడు శిష్యుని వక్షస్థలంపై తాడన/స్పర్శ చేయాలి.
Verse 13
ॐ हां हूं हं फट् प्रविश्य चाप्यनेनैव चैतन्यं विभजेत्ततः शस्त्रेण पाशसंयुक्तं ज्येष्ठयाङ्कुशमुद्रया
“ఓం హాం హూం హం ఫట్” అని ఉచ్చరించి (శక్తిని) ఉపకరణంలో ప్రవేశింపజేయాలి. ఇదే మంత్రంతో అందులో చైతన్యాన్ని విభజించి/ప్రవర్తింపజేయాలి. అనంతరం జ్యేష్ఠ్యా-అంకుశ ముద్రతో పాశసహిత శస్త్రాన్ని (సంస్కరించి సిద్ధం) చేయాలి.
Verse 14
ॐ हां हूं हं फट् स्वाहान्तेन तदाकृष्य तेनैव पुटितात्मना गृहीत्वा तन्नमो ऽन्तेन निजात्मनि नियोजयेत्
“ఓం హాం హూం హం ఫట్ స్వాహా” అనే స్వాహాంత మంత్రంతో ఆ (ఆహూత తత్త్వం/శక్తి)ను తనవైపు ఆకర్షించాలి. అదే మంత్రంతో తనను పుటితం/రక్షితం చేసుకొని దానిని గ్రహించి, తరువాత “నమో” అంతమంత్రంతో తన ఆత్మలో నియోజింప/ప్రతిష్ఠించాలి.
Verse 15
ॐ हां हं हीं आत्मने नमः ॐ हां हुं हः फट् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां हं ह्रीमात्मने नम इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पूर्ववत् पितृसंयोगं भावयित्वोद्भवाख्यया वामया तदनेनैव देव्या गर्भे नियोजयेत्
“ఓం హాం హం హీం—ఆత్మకు నమస్కారం.” (చిహ్నిత ప్రతిలో మరో పాఠం: “ఓం హాం హుం హః ఫట్”; ఇంకొకటిలో: “ఓం హాం హం హ్రీం—ఆత్మకు నమస్కారం.”) పూర్వవిధంగా పితృ-తత్త్వ సంయోగాన్ని భావించి, ‘ఉద్భవా’ అనే వామ (స్త్రీ) శక్తిచే, ఇదే మంత్ర/ఉపాయంతో దేవీ గర్భంలో జీవబీజాన్ని నియోగించాలి।
Verse 16
गर्भाधानादिकं सर्वं पूर्वोक्तविधिना चरेत् मूलेन पाशशैथिल्ये निष्कृत्यैव शतं जपेत्
గర్భాధానాది సమస్త సంస్కారాలను పూర్వోక్త విధానానుసారంగా ఆచరించాలి। బంధన (పాశ) శైథిల్యార్థం ప్రాయశ్చిత్తం చేసి, మూలమంత్రాన్ని వందసార్లు జపించాలి।
Verse 17
मलशक्तितिरोधाने पाशानाञ्च वियोजने पञ्चपञ्चाहुतीर्दद्यादायुधेन यथा पुरा
మలశక్తి తీరోధానం (ఆవరణ/దమనము) మరియు పాశాల వియోజనం (శైథిల్యం/విచ్ఛేదం) కోసం, పూర్వవిధంగా నిర్దిష్ట ఆయుధంతో ఐదు ఐదు చొప్పున ఐదు ఆహుతులు (మొత్తం ఇరవై ఐదు) సమర్పించాలి।
Verse 18
पाशानायुधमन्त्रेण सप्रवाराभिजप्तया छिन्द्यादस्त्रेण कर्तर्या कलावीजयुजा यथा
ప్రవరసూత్రంతో కూడిన పాశ-ఆయుధ మంత్రాన్ని జపించి (అభిమంత్రితం చేసి), కలాబీజ యోగంతో, విధిపూర్వకంగా, కర్తరీ-అస్త్రం ద్వారా పాశం (బంధం/అవరోధం) ఛేదించాలి।
Verse 19
ॐ हां शान्त्यतीतकलापाशाय हः हूं फट् विसृज्य वर्तुलीकृत्य पाशानस्त्रेण पूर्ववत् घृतपूर्णे श्रुवे दत्वा कलास्त्रेणैव होमयेत्
“ఓం హాం—శాంత్యతీత కలాపాశాయ హః హూం ఫట్” అని ఉచ్చరించి మంత్రాన్ని విసర్జించి, వృత్తాకారంగా (మండలరూపంగా) చేసి, పూర్వవిధంగా పాశాస్త్రాన్ని ప్రయోగించాలి। తరువాత ఘృతపూర్ణ శ్రువలో ఘృతం వేసి, కలాస్త్రంతోనే హోమం చేయాలి।
Verse 20
अस्त्रेण जुहुयात् पज्च पाशाङ्कुशनिवृत्तये प्रायश्चित्तनिषेधार्थं दद्यादष्टाहुतीस्ततः
పాశం, అంకుశం (బంధనాలు, నిర్బంధాలు) నివృత్తి కోసం అస్త్ర-మంత్రంతో ఐదు ఆహుతులు హోమంలో సమర్పించాలి. అనంతరం ప్రాయశ్చిత్త అవసరం నిలిపివేయుటకు ఎనిమిది ఆహుతులు అర్పించాలి.
Verse 21
सदाशिवं हृदावाह्य कृत्वा पूजनतर्पणे पूर्वोक्तविधिना कुर्यादधिकारसमर्पणं
సదాశివుని హృదయంలో ఆవాహన చేసి, ముందుగా చెప్పిన విధానంతో పూజా-తర్పణాలు నిర్వహించి, అనంతరం అధికార-సమర్పణం (క్రియాధికారాన్ని అధికారికంగా అప్పగించడం) చేయాలి.
Verse 22
ॐ हां सदाशिव मनोविन्दु शुल्कं गृहाण स्वाहा निःशेषदग्धपाशस्य पशोरस्य सदाशिव बन्धाय न त्वया स्थेयं शिवाज्ञां श्रावयेदिति
“ఓం హాం. ఓ సదాశివా, మనోవిందు-రూప శుల్కం (దక్షిణ) స్వీకరించు, స్వాహా. పాశాలు పూర్తిగా దగ్ధమైన ఈ పశువుకు, ఓ సదాశివా, ఇది నిన్ను ఆశ్రయించి బంధింపబడుటకై; అతడు తన ఇష్టంతో వేరుగా నిలువకూడదు—ఇట్లు శివాజ్ఞను అతనికి శ్రావింపజేయాలి.”
Verse 23
मूलेन जुहुयात् पूर्णां विसृजेत्तु सदाशिवं ततो विशुद्धमात्मानं शरच्चन्द्रमिवोदितं
మూల-మంత్రంతో పూర్ణాహుతిని హోమంలో సమర్పించాలి. తరువాత సదాశివుని విసర్జించాలి. అనంతరం తన ఆత్మను సంపూర్ణ విశుద్ధంగా—శరదృతు చంద్రుడు ఉదయించినట్లుగా—ధ్యానించాలి.
Verse 24
संहारमुद्रया रौद्र्या संयोज्य गुरुरात्मनि कुर्वीत शिष्यदेहस्थमुद्धृत्योद्भवमुद्रया
గురు రౌద్ర సంహార-ముద్రతో ఆ క్రియను తనలో ఏకీకృతం చేయాలి; తరువాత శిష్యదేహంలో ఉన్న తత్త్వాన్ని పైకి లేపి, ఉద్భవ-ముద్ర ద్వారా కార్యసిద్ధి చేయాలి.
Verse 25
दद्यादाप्यायनायास्य मस्तके ऽर्घ्याम्बुविन्दुकं क्षमयित्वा महाभक्त्या पितरौ विसृजेत्तथा
అతని తృప్తి‑పోషణార్థం అతని శిరస్సుపై అర్ఘ్యజల బిందువును ఉంచాలి. మహాభక్తితో క్షమాపణ కోరుకొని అలాగే ఇద్దరు పితృదేవతలను విసర్జించాలి.
Verse 26
वामया हृदयेनैवेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः खेदितौ शिष्यदीक्षायै यन्मया पितरौ युवां कारुण्यनान्मोक्षयित्वा तद्व्रज त्वं स्थानमात्मनः
“వామ (విపరీత) హృదయంతోనే”—అని చిహ్నిత గ్రంథపాఠం. “శిష్యదీక్షార్థం బాధపడిన మీ ఇద్దరు పితృలను నేను కరుణతో విముక్తి చేశాను; కాబట్టి ఇప్పుడు మీరు మీ స్వస్థానానికి వెళ్లండి.”
Verse 27
शिखामन्त्रितकर्तर्या बोधशक्तिस्वरूपिणीं शिखां छिद्याच्छिवास्त्रेण शिष्यस्य चतुरङ्गुलां
మంత్రసంస్కృత కత్తెరతో, బోధశక్తి స్వరూపమని భావించే శిష్యుని శిఖను శివాస్త్రం ద్వారా నాలుగు అంగుళాల ప్రమాణానికి కత్తిరించాలి.
Verse 28
ॐ क्लीं शिखायै हूं फट् ॐ हः अस्त्राय हूं फट् स्रुचि तां घृतपूर्णायां गोविड्गोलकमध्यगां संविधायास्त्रमन्त्रेण हूं फडन्तेन होमयेत्
“ఓం క్లీం శిఖాయై హూం ఫట్; ఓం హః అస్త్రాయ హూం ఫట్”—అని జపించాలి. నెయ్యితో నిండిన పాత్రలో స్రుచిని సరిగా ఉంచి, మధ్యలో గోమయ గోళాన్ని స్థాపించి, ‘హూం ఫట్’తో ముగిసే అస్త్రమంత్రాన్ని ఉచ్చరిస్తూ హోమం చేయాలి.
Verse 29
ॐ हौं हः अस्त्राय हूं फट् प्रक्षाल्य स्रुक्स्रुवौ शिष्यं संस्नाप्याचम्य च स्वयं योजनिकास्थानमात्मानं शस्त्रमन्त्रेण ताडयेत्
“ఓం హౌం హః అస్త్రాయ హూం ఫట్” అని జపించి స్రుక్‑స్రువలను కడిగి, శిష్యునికి స్నానం చేయించి, తాను ఆచమనం చేసి, యోజనికా‑స్థానంలో తన దేహాన్ని శస్త్రమంత్రంతో తాడించాలి (సంస్కరించాలి).
Verse 30
वियोज्याकृष्य सम्पूज्य पूर्ववद् द्वादशान्ततः आत्मीयहृदयाम्भोजकर्णिकायां निवेशयेत्
ముందుగా దానిని వేరుచేసి, తరువాత అంతరంలోకి ఆకర్షించి, పూర్వవిధంగా సంపూర్ణంగా పూజించి, ద్వాదశాంతం నుండి తీసుకొని తన హృదయ-పద్మ కర్ణికలో స్థాపించాలి।
Verse 31
पूरितं श्रुवमाज्येन विहिताधोमुखश्रुचा नित्योक्तविधिनाअदाय शङ्खसन्निभमुद्रया
శ్రువాన్ని నెయ్యితో నింపి, విధిగా అధోముఖ శ్రుచాతో, నిత్యకర్మలో చెప్పిన విధానానుసారం దానిని తీసుకొని శంఖసదృశ ముద్రతో (క్రియ) చేయాలి।
Verse 32
प्रसारितशिरोग्रीवो नादोच्चारानुसारतः समदृष्टिशिवश्चान्तः परभावसमन्वितः
శిరస్సు, మెడను ప్రసారించి సమరేఖలో ఉంచి, నాదోచ్చారణకు అనుగుణంగా, అతడు అంతరంగంలో శాంతంగా ఉండాలి—సమదృష్టితో, శివభావంలో స్థితుడై, పరతత్త్వ ధ్యానంతో యుక్తుడై।
Verse 33
कुम्भमण्डलवह्निभ्यः शिष्यादपि निजात्मनः गृहीत्वा षड्विधविधानं श्रुगग्रे प्राणनाडिकं
కుంభం, మండలం, అగ్నుల నుండి—శిష్యుని నుండీ, తన ఆత్మ నుండీ కూడా—గ్రహించి, శ్రుగ అగ్రభాగంలో ప్రాణనాడికను స్థాపించి, షడ్విధ విధానాన్ని ఆచరించాలి।
Verse 34
सञ्चिन्त्य विन्दुवद् ध्यात्वा क्रमशः सप्तधा यथा प्रथमं प्राणसंयोगस्वरूपमपरन्ततः
దానిని సంచింతించి బిందువులా ధ్యానించి, క్రమంగా ఏడు విధాలుగా ముందుకు సాగాలి; మొదట ప్రాణసంయోగ స్వరూపాన్ని, తరువాత తదుపరి స్థితులను।
Verse 35
अ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रीं शिखायै ह्रं फडिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः गोविन्दलोकमध्यगामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वियोज्याकृष्य सङ्गृह्येति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कुण्डमण्डलवह्निभ्य इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हृदयादिक्रमोच्चारविसृष्टं मन्त्रसञ्ज्ञकं पूरकं कुम्भकं कृत्वा व्यादाय वदनं मनाक्
చిహ్నిత హస్తప్రతుల పాఠాలలో మంత్రపదాల భేదాలు కనిపిస్తాయి—“ఓం హ్రీం శిఖాయై హ్రం ఫడ్” మొదలైనవి; అలాగే “గోవిందలోక మధ్యానికి గమనం”, “వేరుచేసి ఆకర్షించి సమీకరించడం”, మరియు “కుండ‑మండల అగ్నులకు (నమస్కారం)” వంటి పాఠాలు. హృదయాది క్రమంలో ఉచ్చరించి వెలువడే జపధ్వనినే ‘మంత్రం’ అంటారు; అనంతరం పూరకము, కుంభకము చేసి నోరు స్వల్పంగా తెరవాలి।
Verse 36
सुषुम्णानुगतं नादस्वरूपन्तु तृतीयकं सप्तमे कारणे त्यागात्प्रशान्तविखरं लयः
మూడవ (దశ) సుషుమ్ణాలో సాగు నాదస్వరూపమైన అంతఃశబ్దం. ఏడవ కారణస్థాయిలో దానినీ త్యజిస్తే లయ కలుగుతుంది—అక్కడ సమస్త చంచలత శమించి, విక్షేపం నిలుస్తుంది।
Verse 37
शक्तिनादोर्ध्वसञ्चारस्तच्छक्तिविखरं मतं प्राणस्य निखिलस्यापि शक्तिप्रमेयवर्जितं
శక్తి-నాదం వల్ల కలిగే ఊర్ధ్వసంచారం, ఆ శక్తియొక్క ‘శిఖరం/విఖరం’గా భావించబడింది. అలాగే సర్వవ్యాపి ప్రాణమూ శక్తికి సంబంధించిన ఏ ప్రమేయ-మాపనకూ అతీతం।
Verse 38
तत्कालविखरं षष्ठं शक्त्यतीतञ्च सप्तमं तदेतद् योजनास्थानं विखरन्तत्त्वसञ्ज्ञकं
ఆరవది ‘తత్కాల-విఖర’ అని, ఏడవది ‘శక్త్యతీత’ అని పిలవబడుతుంది. ఈ స్థితి-వ్యవస్థ (యోజనా-స్థానం)నే ‘విఖరన్-తత్త్వ’ అనే వర్గీకరణగా పేర్కొంటారు।
Verse 39
पूरकं कुम्भकं कृत्वा व्यादाय वदनं मनाक् शनैर् उदीरयन् मूलं कृत्वा शिष्यात्मनो लयं
పూరకము, కుంభకము చేసి, నోరు స్వల్పంగా తెరిచి, నెమ్మదిగా రేచన/ఉదీరణ చేయాలి. ‘మూలం’ను ఆధారంగా చేసుకొని శిష్యుని ఆత్మభావానికి లయ (సమాధిలో విలీనం) కలిగించాలి।
Verse 40
हकारे तडिदाकारे षडध्वजप्राणरूपिणि उकारं परतो नाभेर्वितस्तिं व्याप्य संस्थितं
విద్యుత్-ఆకారమైన ‘హ’ అక్షరంలో, షడధ్వములలో ప్రవహించే ప్రాణరూపిణిగా భావించి, దాని తరువాత నాభిస్థానంలో విస్తి-ప్రమాణం వ్యాపించే ‘ఉ’ అక్షరాన్ని స్థాపించాలి।
Verse 41
ततः परं मकारन्तु हृदयाच्चतुरङ्गुलं ओङ्कारं वाचकं विष्णोस्ततो ऽष्टाङ्गुलकण्ठकं
తదుపరి హృదయానికి నాలుగు అంగుళాల పైగా ‘మ’ అక్షరాన్ని స్థాపించాలి; అనంతరం విష్ణువాచకమైన ‘ఓం’ ను హృదయానికి ఎనిమిది అంగుళాల పైగా కంఠస్థానంలో ఉంచాలి।
Verse 42
चतुरङ्गुलतालुस्थं मकारं रुद्रवाचकं तद्वल्ललाटमध्यस्थं विन्दुमीश्वरवाचकं
నాలుగు అంగుళాల ప్రమాణంలో తాలూస్థానంలో ఉన్న ‘మ’ అక్షరం రుద్రవాచకం; అలాగే లలాటమధ్యంలో ఉన్న బిందువు ఈశ్వరవాచకం।
Verse 43
नादं सदाशिवं देवं ब्रह्मरन्ध्रावसानकं शक्तिं च ब्रह्मरन्ध्रस्थां त्यजन्नित्यमनुक्रमात्
బ్రహ్మరంధ్రంలో అవసానమగు సదాశివదేవరూప నాదాన్ని క్రమంగా ధ్యానించి, అనంతరం బ్రహ్మరంధ్రస్థ శక్తితో తాదాత్మ్యాన్ని క్రమక్రమంగా విడిచిపెట్టాలి; దీనిని నిత్యం ఆచరించాలి।
Verse 44
दिव्यं पिपीलिकास्पर्शं तस्मिन्नेवानुभूय च द्वादशान्ते परे तत्त्वे परमानन्दलक्षणे
అక్కడే చీమల స్పర్శవలె అనిపించే దివ్య స్పర్శానుభూతిని పొందినవాడు, పరమానందలక్షణమైన పరతత్త్వమైన ద్వాదశాంతాన్ని చేరుకుంటాడు।
Verse 45
भावशून्ये मनो ऽतीते शिवे नित्यगुणोदये विलीय मानसे तस्मिन् शिष्यात्मानं विभावयेत्
మనస్సు సమస్త వికల్పశూన్యమైన, మనస్సుకు అతీతమైన, నిత్య శుభగుణోదయస్వరూపుడైన ఆ శివునిలో లీనమైనప్పుడు, గురువు శిష్యుని తానే ఆ తత్త్వంలో స్థితమైన తన ఆత్మస్వరూపాన్ని ధ్యానించునట్లు చేయాలి।
Verse 46
विमुञ्चन् सर्पिषो धारां ज्वालान्ते ऽपि परे शिवे योजनिकास्थिरत्वाय वौषडन्तशिवाणुना
అతడు నెయ్యి యొక్క నిరంతర ధారను జ్వాల అగ్రభాగంలోకూడా పరమశివునికి అర్పించాలి; ఒక యోజన దూరం వరకు స్థిరత్వం కలగునట్లు ‘వౌషట్’తో ముగిసే శివమంత్రంతో సమాప్తి చేయాలి।
Verse 47
वौषडन्तशिवात्मनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दत्वा पूर्णां विधानेन गुणापदानमचरेत् ॐ हां आत्मने सर्वज्ञो भव स्वाहा ॐ हां आत्मने परितृप्तो भव स्वाहा ॐ ह्रूं आत्मने अनादिबोधो भव स्वाहा ॐ हौं आत्मने स्वतन्त्रो भव स्वाहा ॐ हौं आत्मनलुप्तशक्तिर्भव स्वाहा ॐ हः आत्मने अनन्तशक्तिर्भवस्वाहाइत्थं षड्गुणमात्मानं गृहीत्वा परमाक्षरात्
విధానప్రకారం పూర్ణాహుతి సమర్పించి గుణాపదానం (షడ్గుణ-ప్రతిష్ఠ) చేయాలి—“ఓం హాం ఆత్మనే సర్వజ్ఞో భవ స్వాహా।” “ఓం హాం ఆత్మనే పరితృప్తో భవ స్వాహా।” “ఓం హ్రూం ఆత్మనే అనాదిబోధో భవ స్వాహా।” “ఓం హౌం ఆత్మనే స్వతంత్రో భవ స్వాహా।” “ఓం హౌం ఆత్మనే అలుప్తశక్తిర్భవ స్వాహా।” “ఓం హః ఆత్మనే అనంతశక్తిర్భవ స్వాహా।” ఇలా షడ్గుణయుక్త ఆత్మను గ్రహించి పరమాక్షరమునుండి ప్రవృత్తి చేయాలి।
Verse 48
विधिना भावनोपेतः शिष्यदेहे नियोजयेत् तीव्राणुशक्तिसम्पातजनितश्रमशान्तये
విధిని అనుసరించి సముచిత భావనతో, తీవ్రమైన సూక్ష్మశక్తుల ప్రభావంతో కలిగిన శ్రమను శమింపజేయుటకు దానిని శిష్యుని దేహంపై ప్రయోగించాలి।
Verse 49
शिष्यमूर्धनि विन्यस्येदर्घ्यादमृतविन्दुकं प्रणमय्येशकुम्भादीन् शिवाद्दक्षिणमण्डले
అర్ఘ్యజలములోనుండి తీసిన ‘అమృత’ బిందువును శిష్యుని శిరస్సుపై ఉంచి, తరువాత మండలంలో శివుని కుడి వైపున ఉన్న ఈశ, కుంభాది దేవతలకు/ఆధారాలకు శిష్యునిచే నమస్కారం చేయించాలి।
Verse 50
सौम्यवक्त्रं व्यवस्थाप्य शिष्यं दक्षिणमात्मनः त्वयैवानुगृहीतो ऽयं मूर्तिमास्थाय मामकीं
సౌమ్యమైన ముఖంతో శిష్యుణ్ని తన కుడి వైపున స్థాపించి, తెలుసుకొనవలెను—ఈయన నీవే అనుగ్రహించినవాడు; నా స్వరూపాన్ని (సన్నిధిని) ధరించి ఉన్నాడు।
Verse 51
देवे वह्नौ गुरौ तस्माद्भक्तिं चाप्यस्य वर्धय इति विज्ञाप्य देवेशं प्रणम्य च गुरुः स्वयं
కాబట్టి దేవుని పట్ల, వహ్ని (అగ్ని) పట్ల, గురువు పట్ల ఇతని భక్తిని కూడా వృద్ధి చేయుమని—ఇలా దేవేశునికి నివేదించి గురువు స్వయంగా నమస్కరించాడు।
Verse 52
ं हुं आत्मन्निति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हौं आत्मन्निति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हैं आत्मन्निति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शिवदक्षिणमण्डले इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः भक्तिं नाथास्य वर्धयेति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः श्रेयस्तवास्त्विति ब्रूयादाशिषं शिष्यमादरात् ततः परमया भक्त्या दत्वा देवे ऽष्टपुष्पिकां पुत्रकं शिवकुम्भेन संस्नाप्य विसृजेन्मखं
(పాఠభేదం) కొన్నిచోట్ల ‘ṃ huṃ ఆత్మన్’; మరికొన్నిచోట్ల ‘oṃ hauṃ ఆత్మన్’; ఇంకొన్నిచోట్ల ‘oṃ haiṃ ఆత్మన్’ అని ఉంది. కొన్ని పాఠాల్లో ‘శివ దక్షిణ మండలంలో’ అని చేరింది; మరికొన్నింటిలో ‘ఈ నాథుని భక్తిని నేను వృద్ధి చేయుదును’ అని ఉంది. తరువాత శిష్యునికి గౌరవంతో ‘నీకు శ్రేయస్సు కలుగుగాక’ అని ఆశీర్వదించాలి. ఆపై పరమ భక్తితో దేవునికి అష్టపుష్పికను అర్పించి, శిష్య-పుత్రకుని శివకుంభంతో స్నానింపజేసి మఖం (యాగక్రియ)ను విసర్జించి సమాప్తి చేయాలి।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes stepwise ritual engineering: sandhāna-mantras, mantra-endings (phaḍ/namo/svāhā/vauṣaṭ), specific mudrās, prāṇāyāma sequencing (pūraka–kumbhaka–recaka), and exact homa counts (25, then 5 and 8, culminating in pūrṇāhuti) to effect pāśa-viyojana and adhikāra-samarpana to Sadāśiva.
By mapping bodily, sonic, and fire-ritual procedures onto Śaiva metaphysics: bonds (pāśa) are ritually loosened and ‘burnt’, the disciple is led through laya up to dvādaśānta, and the self is stabilized via guṇāpadāna—presenting liberation as a disciplined transformation enacted through Agamic precision.