Adhyaya 48
Vastu-Pratishtha & Isana-kalpaAdhyaya 4814 Verses

Adhyaya 48

Chapter 48 — Account of the Hymn to the Twenty-Four Forms (Caturviṁśati-mūrti-stotra-kathana)

వాస్తు-ప్రతిష్ఠా, ఈశాన-కల్ప సందర్భంలో భగవాన్ అగ్ని కేశవ, నారాయణ మొదలైన విష్ణువు యొక్క ఇరవై నాలుగు వైష్ణవ మూర్తులను వివరిస్తాడు. పద్మం, శంఖం, చక్రం, గద అనే దివ్యాయుధాల నిర్దిష్ట క్రమం ద్వారా ప్రతి రూపానికి ప్రతిమా-లక్షణం నిర్ణయించబడుతుంది; కొన్ని చోట్ల శార్ఙ్గ ధనుస్సు, కౌమోదకీ గద కూడా ప్రస్తావించబడతాయి. ఈ అధ్యాయం పూజ, ప్రదక్షిణ, రక్షాజపాలలో పఠనీయమైన స్తోత్ర-ఘటకంగా, అలాగే ఐకానోగ్రఫీకి ప్రాయోగిక కీగా నిలుస్తుంది. తరువాత వ్యూహ సిద్ధాంతం (వాసుదేవ→సంకర్షణ→ప్రద్యుమ్న→అనిరుద్ధ) ప్రకారం మంత్రజపాన్ని జగత్-ప్రసరణ క్రమంతో అనుసంధానిస్తుంది. చివరగా ఇది ద్వాదశాక్షర మంత్రంతో సంబంధిత చతుర్వింశతి-మూర్తి స్తోత్రమని, దీని పఠనం లేదా శ్రవణం శుద్ధి, సర్వసిద్ధి కలిగించి భుక్తి మరియు ముక్తి రెండింటినీ ప్రసాదిస్తుందని చెప్పబడింది।

Shlokas

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये शालग्रामादिपूजाकथनं नाम सप्तचत्वारिंशो ऽध्यायः अथाष्टाचत्वारिंशो ऽध्यायः चतुर्विंशतिमूर्तिस्तोत्रकथनं भगवानुवाच ओंरूपः केशवः पद्मशङ्खचक्रगदाधरः नारायणः शङ्खपद्मगदाचक्री प्रदक्षिणं

ఇట్లు ఆదిమహాపురాణమైన అగ్నిపురాణంలో ‘శాలగ్రామాది పూజాకథనం’ అనే నలభైఏడవ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు నలభైఎనిమిదవ అధ్యాయం—‘విష్ణువు ఇరవై నాలుగు మూర్తుల స్తోత్రకథనం’—ప్రారంభమవుతుంది. భగవానుడు పలికెను—‘కేశవుడు ఓం-స్వరూపుడు; పద్మం, శంఖం, చక్రం, గదను ధరించువాడు. నారాయణుడు శంఖం, పద్మం, గద, చక్రాలను ధరించువాడు; ప్రదక్షిణతో ఆయనను పూజించవలెను।’

Verse 2

ततो गदो माधवोरिशङ्खपद्मी नमामि तं चक्रकौमोदकीपद्मशङ्खी गोविन्द ऊर्जितः

తదుపరి నేను మాధవుని స్తుతించుచున్నాను—ఆయన గద, శంఖ, పద్మాలను ధరించువాడు. చక్రం, కౌమోదకీ గద, పద్మం, శంఖం ధరించిన ఆ మహాబలవంతుడైన గోవిందునకు నేను నమస్కరిస్తున్నాను.

Verse 3

भोक्षदः श्रीगदी पद्मी शङ्खी विष्णुश् च चक्रधृक् शङ्खचक्राब्जगदिनं मधुसूदनमानमे

భోగమును పోషణను ప్రసాదించు మధుసూదనునకు నేను నమస్కరిస్తున్నాను—ఆయనే విష్ణువు; శ్రీయుత గదాధారి, పద్మధారి, శంఖధారి, చక్రధారి; ఆయన చిహ్నాలు శంఖం, చక్రం, పద్మం, గద.

Verse 4

भक्त्या त्रिविक्रमः पद्मगदी चक्री च शङ्ख्यपि शङ्खचक्रगदापद्मी वामनः पातु मां सदा

భక్తితో త్రివిక్రముడు నన్ను సదా రక్షించుగాక—ఆయన పద్మం, గద, చక్రం మరియు శంఖాన్ని కూడా ధరించువాడు; శంఖ-చక్ర-గదా-పద్మాలతో అలంకృతుడైన వామనుడు నన్ను ఎల్లప్పుడూ కాపాడుగాక.

Verse 5

गदितः श्रीधरः पद्मी चक्रशार्ङ्गी च शङ्ख्यपि हृषीकेशो गदाचक्री पद्मी चक्रशङ्खी च पातु नः

శ్రీధరుడు—శ్రీయుత గదాధారి, పద్మధారి, చక్రధారి, శార్ఙ్గధనుస్సు ధరించువాడు మరియు శంఖధారి—మమ్మల్ని రక్షించుగాక. హృషీకేశుడు—గదా-చక్రధారి, పద్మధారి, చక్ర-శంఖధారి—మమ్మల్ని కాపాడుగాక.

Verse 6

वरदः पद्मनाभस्तु शङ्खाब्जारिगदाधरः दामोदरः पद्मशङ्खगदाचक्री नमामि तं

వరదుడు, పద్మనాభుడు—శంఖం, పద్మం, చక్రం, గదను ధరించినవాడు—దామోదరుడు, పద్మ-శంఖ-గదా-చక్ర చిహ్నాలతో విభూషితుడైన ఆయనకు నేను నమస్కరిస్తాను।

Verse 7

तेने गदी शङ्खचक्री वासुदेवोब्जभृज्जगत् सङ्कर्षणो गदी शङ्खी पद्मी चक्री च पातु वः

గద, శంఖ, చక్రాలను ధరించి పద్మాన్ని ధరించిన వాసుదేవుడు జగత్తును రక్షించుగాక; అలాగే గద-శంఖధారి, పద్మ-చక్రధారి సంకర్షణుడు మీరందరినీ కాపాడుగాక।

Verse 8

जितं तत इति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः चक्री गद्यथ शङ्ख्यपि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गदी चक्री शङ्खगदी प्रद्युम्नः पद्मभृत् प्रभुः अनिरुद्धश् चक्रगदी शङ्खी पद्मी च पातु नः

పద్మాన్ని ధరించిన ప్రభువు ప్రద్యుమ్నుడు—గదా, చక్రాలతో సుసజ్జితుడై శంఖధారిగా—మమ్మల్ని కాపాడుగాక; అలాగే చక్ర-గదాధారి, శంఖధారి, పద్మధారి అనిరుద్ధుడూ మమ్మల్ని రక్షించుగాక।

Verse 9

सुरेशोर्यब्जशङ्खाढ्यः श्रीगदी पुरुषोत्तमः अधोक्षजः पद्मगदी शङ्खी चक्री च पातु वः

పద్మం, శంఖంతో అలంకృతుడై, శ్రీగదను ధరించిన పురుషోత్తముడు అధోక్షజుడు—పద్మ-గదా, శంఖం, చక్రం ధరించినవాడు—మిమ్మల్ని కాపాడుగాక।

Verse 10

देवो नृसिंहश् चक्राब्जगदाशङ्खी नमामि तम् अच्युतः श्रीगदी पद्मी चक्री शङ्खी च पातु वः

చక్రం, పద్మం, గదా, శంఖం ధరించిన దివ్య నృసింహునికి నేను నమస్కరిస్తాను. శ్రీగద, పద్మం, చక్రం, శంఖం ధరించిన అచ్యుతుడు మిమ్మల్ని కాపాడుగాక।

Verse 11

बालरूपी शङ्खगदी उपेन्द्रश् चक्रपद्म्यपि जनार्दनः पद्मचक्री शङ्खधारी गदाधरः

ఆయన బాలరూపుడు; శంఖం, గదను ధరించువాడు; ఉపేంద్రుడు; చక్రం, పద్మమును కూడా ధరించువాడు. ఆయన జనార్దనుడు—పద్మ-చక్రధారి, శంఖధారి, గదాధరుడు.

Verse 12

शङ्खी पद्मी च चक्री च हरिः कौमोदकीधरः कृष्णः शङ्खी गदी पद्मी चक्री मे भुक्तिमुक्तिदः

శంఖం, పద్మం, చక్రం ధరించి, కౌమోదకీ గదను ధరించిన హరి—కృష్ణుడు—ఆ శంఖీ, గదీ, పద్మీ, చక్రీ ప్రభువు నాకు భుక్తి మరియు ముక్తి రెండింటినీ ప్రసాదించుగాక.

Verse 13

आदिमूत्तिर्वासुदेवस्तस्मात् सङ्कर्षणोभवत् सङ्कर्षणाच्च प्रद्युम्नः प्रद्युम्नादनिरुद्धकः

ఆదిమూర్తి వాసుదేవుడు; ఆయన నుండి సంకర్షణుడు ఉద్భవించాడు. సంకర్షణుని నుండి ప్రద్యుమ్నుడు, ప్రద్యుమ్నుని నుండి అనిరుద్ధుడు ప్రదర్శితుడయ్యాడు.

Verse 14

केशवादिप्रभेदेन ऐकैकस्य त्रिधा क्रमात् द्वादशाक्षरकं स्तोत्रं चतुर्विंशतिमूर्तिमत् यः पठेच्छृणुयाद्वापि निर्मलः सर्वमाप्नुयात्

కేశవాది భేదముల ప్రకారం, ఒక్కొక్క నామ-రూపమును త్రివిధ క్రమముగా అమర్చిన ఈ ద్వాదశాక్షర స్తోత్రము విష్ణువు యొక్క ఇరవై నాలుగు మూర్తులను ప్రతిబింబిస్తుంది. దీన్ని పఠించినవాడు లేదా వినినవాడైనా శుద్ధుడై సమస్త ఫలములను పొందును.

Frequently Asked Questions

The chapter specifies each Vaiṣṇava form by the ordered arrangement of emblems (śaṅkha, cakra, gadā, padma), enabling precise pratimā-lakṣaṇa for worship, recognition, and ritual deployment in Vāstu-pratiṣṭhā contexts.

It turns iconographic precision into sādhanā: recitation/hearing purifies (śuddhi), invokes protection (rakṣā), and aligns devotion with the vyūha cosmology—explicitly promising both bhukti (worldly welfare) and mukti (liberative purity).

They function as canonical identifiers (cihna) for distinct forms and as contemplative anchors in worship, ensuring the deity’s form (rūpa) and function (protection, sustenance, boon-giving) are invoked without ambiguity.