Kosha
The Lexicon
A lexicographic section providing synonyms, technical terminology, and word-lists essential for understanding Vedic and Puranic literature.
Adhyayas in Kosha
Adhyaya 360
Chapter 360 — अव्ययवर्गाः (Groups of Indeclinables)
ఈ కోశ-స్థాయి అధ్యాయంలో భగవాన్ అగ్ని ఋషి వసిష్ఠునికి సంస్కృత అవ్యయాల (అవ్యయపదాల) సంక్షిప్త అర్థ-పటాన్ని బోధిస్తాడు; ఇది సంభాషణ, యజ్ఞవాక్యం, వ్యాకరణ ఖచ్చితత్వానికి ఉపకరిస్తుంది. మొదట ‘ఆ’ అనే నిపాతానికి సంబంధించిన అర్థాలు—అంశత్వం, వ్యాప్తి, సరిహద్దు, ధాతు-యోగజన్య వ్యుత్పత్తి—మరియు ప్రగృహ్య స్వభావం వివరించబడుతుంది. తరువాత నిందాసూచకాలు (కు, ధిగ్), సముచ్చయ/జోడింపు (చ), మంగళవచనం (స్వస్తి), అతిక్రమ/అధికత్వం (అతి), ప్రశ్న-సంశయం (స్విత్, ను, నను), వ్యతిరేకత-నిశ్చయం (తు, హి, ఏవ, వై) వంటి అవ్యయాలు వర్గీకరించబడతాయి. కాల-క్రమ సూచకాలు (అద్య, హ్యః, శ్వః, తదా, ఇదానీమ్, సామ్ప్రతమ్), స్థల-దిశ పదాలు (పురస్తాత్, ప్రతీచ్యామ్, అగ్రతః), పునరావృత/సాంద్రత (ముహుః, అసకృత్, అభీక్ష్ణమ్), భావోద్గారాలు (హంత, హా, అహో) కూడా క్రమబద్ధం. స్వాహా, వౌషట్, వషట్, స్వధా వంటి యజ్ఞోద్గారాలు చేర్చి, చిన్న కణపదాలూ ధర్మానికి సరైన లౌకిక-వైదిక ప్రయోగంతో సేవచేస్తాయని చూపుతుంది. మొత్తంగా భుక్తికి స్పష్టమైన భాష, ముక్తికి ధర్మానుగుణ శుద్ధవాక్కు—రెండింటికీ ఇది ఆధారం।
Adhyaya 361
Adhyāya 361 — अव्ययवर्गः (Avyaya-vargaḥ) — The Section on Indeclinables (Colophon/Closure)
ఈ అధ్యాయం అగ్ని పురాణంలోని కోశ భాగంలో అవ్యయవర్గం ముగింపును ప్రకటిస్తుంది. ఆగ్నేయ బోధన ప్రవాహంలో వ్యాకరణానికి మార్పులేని అవ్యయాల నుంచి ప్రారంభించి, వాక్యప్రయోగంలో అర్థ నిర్వహణ వైపు దృష్టి మళ్లుతుంది. ముగింపు వాక్యం ఈ సాంకేతిక విభాగం పూర్తయిందని సూచించి, తదుపరి విద్య అయిన నానార్థ (బహుఅర్థ) పదాల వర్గీకరణకు మార్గం సిద్ధం చేస్తుంది. శబ్దజ్ఞానాన్ని ప్రకటనాత్మక ఉపదేశంగా నిలిపి, యజ్ఞకర్మ, వ్యవహార/న్యాయ విచారణ, శాస్త్రవ్యాఖ్యానంలో భాషా స్పష్టత అనివార్యమని చెబుతుంది; తద్వారా భుక్తి ధర్మానుగుణంగా ఉండి, ముక్తి లక్ష్యానికి కూడా తోడ్పడుతుంది।
Adhyaya 362
Bhūmi–Vana–Auṣadhi–Ādi Vargāḥ (भूमिवनौषध्यादिवर्गाः) — Lexical Groups on Earth, Settlements, Architecture, Forests, Materia Medica, and Fauna
భగవాన్ అగ్ని వసిష్ఠ మహర్షికి కోశశైలిలో పర్యాయవర్గాలను వివరించుచున్నాడు. మొదట భూమి, మట్టి పదాలు; తరువాత లోకము, దిశ-దేశము, మార్గము/పథము వంటి స్థల-విశ్వ సంబంధ పదాలు వస్తాయి. ఆపై నగర-నిగమ-స్థానీయ పరిపాలన మరియు వాస్తుశాస్త్ర వర్ణనకు అవసరమైన నామావళి—నగరం, బజారు, వీధి, గవాక్షం/ద్వారం, ప్రాకారం, గోడ, సభామండపం, గృహం, ప్రాసాదం, తలుపు-ఉపకరణాలు, మెట్లు, శుభ్రపరిచే పదాలు—చెప్పబడతాయి. తరువాత పర్వతం, వనం, ఉపవనం వంటి ప్రకృతి వర్గాలు; దీర్ఘ ఆయుర్వేద నిఘంటు ప్రవాహంలో వృక్షాలు, లతలు, ఔషధులు, ద్రవ్యపర్యాయాలు రంగు/ఆకార భేదాలతో వర్ణించబడతాయి. చివరలో వ్యాఘ్రం, వరాహం, తోడేలు, సాలీడు, పక్షులు, తేనెటీగ వంటి జంతు-పక్షి పర్యాయాలు మరియు గుట్ట, గుంపు, గుచ్ఛం వంటి సమూహనామాలు చేరుతాయి. భాషా ఖచ్చితత్వం ధర్మసాధనమై వైద్యం, వాస్తు, లోకవ్యవస్థలను ఆధ్యాత్మిక నియమంతో సమన్వయపరుస్తుందని ఈ అధ్యాయం చూపుతుంది।
Adhyaya 363
Chapter 363: नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गाः (Groups of terms for Men, Brahmins, Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras)
అగ్నిదేవుడు కోశక్రమంలో గత అధ్యాయంలోని భూమి/అరణ్య/ఔషధ వర్గాల నుండి మానవకేంద్రిత వర్గీకరణకు మారుతాడు. మొదట “పురుషుడు”, “స్త్రీ”, “వధువు”కు సమానార్థకాలు, తరువాత సామాజిక-నైతికంగా గుర్తించబడిన స్త్రీ రకాలు, బంధుత్వ-వంశ విభాగాలు (సపిండ/సనాభ, గోత్రం, బంధువులు), అలాగే గృహస్థ గుర్తింపులో భర్త–భార్య పదజంటలు వస్తాయి. ఆపై గర్భం, జననం/ప్రజనన పదాలు, శరీరస్థితులు మరియు వైకల్యాలు, రోగనామాలు—ప్రత్యేకంగా కుష్ఠాది చర్మరోగాలు, శ్వాస/క్షయ వంటి వ్యాధులు—మరియు శుక్రం, మాంసం, మేదస్సు, శిరలు వంటి దేహద్రవ్యాలు వివరించబడతాయి. తరువాత ఎముకలు, అవయవాలు, వ్యాకరణ లింగప్రయోగ సూచనలు, నడుము-గుహ్యం నుండి భుజాలు, గోర్లు, గ్రీవా ప్రాంతం, జుట్టు వరకు శరీరభాగ పదసంపద విస్తరిస్తుంది. చివరగా అంగుళం, వితస్తి, రత్ని/అరత్ని వంటి కొలతలు, అలంకారాలు-వస్త్రధారణ, ఆభరణాలు, వస్త్రతంతు పదాలు, పరిమాణ-ఆకార-నిర్మాణ రూపాలు సంకలనం చేసి, ఖచ్చిత నామకరణం ద్వారా లోకిక విద్యలను ధార్మిక జ్ఞానంగా స్పష్టపరుస్తుంది।
Adhyaya 364
Chapter 364 — ब्रह्मवर्गः (Brahmavarga: Lexical Classification of Brahminical/Ritual Terms)
కోశ పద్ధతిలో సంక్షిప్త నిర్వచనాల ద్వారా భగవాన్ అగ్ని వైదిక యజ్ఞ-సాక్షరతకు, బ్రాహ్మణీయ సామాజిక-ఆచార పాత్రలకు అవసరమైన సూక్ష్మ పదాలను వివరిస్తాడు. ముందుగా వంశం, అన్వవాయ, గోత్రం, కులం/అభిజన-అన్వయము వంటి వంశ-పరిచయ సూచకాలను నిర్వచించి, తరువాత అధ్వరంలో ఆచార్యుడు మంత్ర-వ్యాఖ్యాతగా, ఆదేష్టా యజ్ఞ-నిర్దేశక అధికారిగా నిర్ధారిస్తాడు. ఆపై యజ్ఞ వ్యవస్థ—యజమానుడు/యష్టా, సహయాజకులు మరియు సభా పాత్రలు, అలాగే ఋత్విజ త్రయం (అధ్వర్యు, ఉద్గాత, హోత)లను యజుః-సామ-ఋక్ నైపుణ్యాలతో అనుసంధానించి చూపుతాడు. యూపంపై చషాల, వేదిక చతురస్రం, ఆమిక్షా, పృషదాజ్య, పరమాన్నం, ఉపాకృత పశువు వంటి ఉపకరణాలు-హవిస్సులను నిర్వచించి, అభిషేకం/ప్రోక్షణం/పూజకు సమానార్థకాలను ఇస్తాడు. చివరగా నియమం–వ్రత భేదం, కల్పం–అనుకల్పం, విధి-వివేకం, శ్రుతి అధ్యయన ఉపాకరణం, తపస్వుల రకాలు, మరియు యమం (నిత్య దేహసంయమం) వర్సెస్ నియమం (అప్పుడప్పుడు బాహ్య సహాయ ఆచరణ) అనే సాంకేతిక తేడాను చెప్పి బ్రహ్మభూయ/బ్రహ్మత్వ/బ్రహ్మసాయుజ్యంతో ముగిస్తాడు।
Adhyaya 365
Chapter 365 — क्षत्रविट्शूद्रवर्गाः (The Classes of Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras)
అగ్నిదేవుడు కోశక్రమంలో సమాజ–పాలనలో ప్రయోగించే పదాలను నిర్వచిస్తాడు. రాజ్యాధికార స్థాయులు—రాజన్య, క్షత్రియ/విరాట్, అధీశ్వర; చక్రవర్తి, సార్వభౌమ, మండలేశ్వర—మరియు మంత్రి–అధికార యంత్రాంగం—మంత్రిన్, ధీ-సచివ, అమాత్య, మహామాత్ర—వివరిస్తాడు; న్యాయ, రాజస్వ పర్యవేక్షణ పదాలు—ప్రాడ్వివాక, అక్షదర్శక, భౌరిక, కనకాధ్యక్ష। అంతఃపుర పరిపాలనలో అంతర్వంశిక, సౌవిదల్ల, కంచుకిన్, స్థాపత్య మొదలైనవి. తరువాత నీతిశాస్త్రసంబంధ అంశాలు—శత్రు/మిత్ర/ఉదాసీన/పార్ష్ణిగ్రాహ, గూఢచారులు–సూచకులు, తక్షణ/విలంబ ఫలాలు, దృశ్య/అదృశ్య కారణత్వం—చెబుతాడు. ఆపై వైద్య సాంకేతిక నామాలు, వ్యాకరణ లింగ సూచనలు, ధనుర్వేదంలో కవచం, వ్యూహ–చక్ర–అనీక, అక్షౌహిణీ వరకు గణన, ధనుస్సు–ప్రత్యంచ–బాణం–తూణీరం–ఖడ్గం–పరశు–కత్తి–శక్తి–ధ్వజం వంటి ఆయుధనామాలు. చివరగా వైశ్య జీవిక—వ్యవసాయం, వడ్డీ, వ్యాపారం—కొలతలు, నాణేలు, లోహాలు–రసాయన ద్రవ్యాలు, మరియు శూద్ర/అంత్యజ శ్రేణి–వృత్తి పదజాలం ద్వారా ధర్మపాలనకు ఖచ్చితమైన భాష అవసరమని చూపుతుంది.
Adhyaya 366
Chapter 366 — सामान्यनामलिङ्गानि (Common Noun-Forms and Their Grammatical Genders)
ఈ అధ్యాయంలో భగవాన్ అగ్ని వృత్తి, సంస్థల పదజాలం నుంచి మళ్లి, కోశశైలిలో సాధారణ నామాలు, విశేషణాలు, వాటి లింగప్రయోగం, పర్యాయాలు, వినియోగ ప్రమాణాలను సమీకరిస్తాడు. సుకృతీ, పుణ్యవాన్, ధన్య, మహాశయ వంటి గుణ-శ్రేష్ఠత; సామర్థ్యం-విద్య; దాన-ఔదార్యం; నాయక, అధిప వంటి అధికార-నాయకత్వ పదాలు వర్గీకరించబడతాయి. తరువాత దుష్టత్వం, ఆలస్యం, తొందరపాటు, సోమరితనం, పరిశ్రమ, లోభం, వినయం, ధైర్యం, నియమం, వాచాలత్వం, అపకీర్తి, క్రూరత్వం, కపటత్వం, కంజుసత్వం, గర్వం, శుభస్వభావం వంటి నైతిక-ప్రవర్తనా వ్యత్యాసాలు చెప్పబడతాయి. సౌందర్యం–శూన్యత, శ్రేష్ఠత, స్థూలత్వం–కృశత్వం, సమీపం–దూరం, వృత్తాకారత, ఎత్తు, ధ్రువ-నిత్య-సనాతనత్వం, పఠనదోషాల పదాలు కూడా వస్తాయి. అభియోగ/అభిగ్రహ వంటి ప్రయోగిక పదాలు, అలాగే ప్రమాణవిచారం—శబ్దప్రమాణం, ఉపమానం, అర్థాపత్తి, పరార్థధీ, అభావజ్ఞానం—చివరికి హరిని మానవబోధకు ‘అలింగ’మని చెప్పి, వ్యాకరణ-అర్థ-ప్రమాణవిద్యను ధర్మాధారమైన దివ్య జ్ఞానవ్యవస్థగా సమన్వయిస్తుంది।
Adhyaya 367
Chapter 367 — नित्यनैमीत्तिकप्राकृतप्रलयाः (The Nitya, Naimittika, and Prākṛta Dissolutions)
భగవాన్ అగ్ని ప్రళయ తత్త్వాన్ని నాలుగు విధాలుగా వ్యవస్థీకరిస్తాడు—నిత్య (జీవుల నిరంతర నశనం), నైమిత్తిక (బ్రహ్మ కల్పాంతంలో జరిగే కాలానుగుణ ప్రళయం), ప్రాకృత (విశాల యుగచక్రాంతంలో జగత్తు లయం), ఆత్యంతిక (మోక్షజ్ఞానంతో ఆత్మ పరమాత్మలో లీనమగుట)। నైమిత్తిక ప్రళయంలో దీర్ఘ అనావృష్టి, సూర్యుని ఏడు కిరణాలచే జల శోషణ, ఏడు సూర్యరూపాల ఉద్భవం, సర్వత్ర దావానలం, కాలాగ్ని-రుద్ర వరకు అగ్ని ఉద్ధృతి, పాతాళం నుంచి స్వర్గం వరకు దహనం, జీవుల ఉన్నత లోకాలకూ గమనం వర్ణించబడుతుంది। తరువాత వర్షాలు అగ్నిని శమింపజేస్తాయి, వాయువులు మేఘాలను చెదరగొడతాయి; హరి శేషునిపై ఏకార్ణవంలో యోగనిద్రలో విశ్రాంతి తీసుకొని మళ్లీ బ్రహ్మరూపంగా సృష్టిని ఆరంభిస్తాడు। ప్రాకృత ప్రళయం సాంఖ్య క్రమంలో—పృథివి జలంలో, జలం అగ్నిలో, అగ్ని వాయువులో, వాయువు ఆకాశంలో, ఆకాశం అహంకారంలో, తరువాత మహత్తులో, చివరికి ప్రకృతిలో లీనమవుతుంది; అంతిమంగా ప్రకృతి-పురుషులు కూడా నామ-వర్ణాతీత పరమంలో లయమై, అక్కడ అన్ని వికల్పాలు నిలిచిపోతాయి।