Adhyaya 67
Vastu-Pratishtha & Isana-kalpaAdhyaya 675 Verses

Adhyaya 67

Jīrṇoddhāra-vidhāna (Procedure for Renovation / Replacement of Dilapidated Installations)

మునుపటి సమూహ ప్రతిష్ఠా ప్రసంగానంతరం భగవాన్ అగ్ని వసిష్ఠ మహర్షికి జీర్ణోద్ధార విధానాన్ని ఉపదేశిస్తాడు—జీర్ణమైన, లోపభూయిష్టమైన లేదా విరిగిన పవిత్ర ప్రతిష్ఠలను ఎలా నిర్వహించాలో. అలంకరించిన విగ్రహాన్ని స్నానం చేయించి అది స్థిరంగా సేవయోగ్యమైతే నిలుపుకోవాలి; అతిగా క్షీణించితే త్యజించాలి. ప్రత్యామ్నాయం అవసరమైతే ఆచార్యుడు పూర్వవత్ కొత్త విగ్రహాన్ని స్థాపించి, సంహార-విధితో పాత రూపం నుండి తత్త్వాలను ఉపసంహరించి మూలంలో లీనమయ్యేలా చేస్తాడు. పదార్థానుసారం విసర్జన—కఠిన రూపం చీల్చి అగ్నిలో దహనం, శిలారూపం జలంలో నిక్షేపం, లోహ/రత్నరూపం వస్త్రంతో కప్పి వాహనంపై గౌరవంగా తరలింపు. చివర నరసింహ మంత్ర హోమం, జలార్పణకు వాద్యసహితం, గురువుకు దక్షిణ; కొలతలు, సామగ్రి అదే రోజున నిర్ణయించాలనే ఆదేశం. బావులు, చెరువులు, కుంటలు వంటి ప్రజా జలసౌకర్యాల జీర్ణోద్ధారం మహాపుణ్యదాయకమని ప్రత్యేకంగా చెప్పబడింది।

Shlokas

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये समुदायप्रतिष्ठाकथनं नाम षट्षष्टितमो ऽध्यायः अथ सप्तषष्टितमो ऽध्यायः जीर्णोद्धारविधानं भगवानुवाच जीर्णाद्धारविधिं वक्ष्ये भूषितां स्नपयेद्गुरुः अचलां विन्यसेद्गेहे अतिजीर्णां परित्यजेत्

ఇట్లు ఆదిమ మహాపురాణమైన అగ్నిపురాణంలో ‘సముదాయ-ప్రతిష్ఠా కథనం’ అనే అరవై ఆరవ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు అరవై ఏడవ అధ్యాయం—‘జీర్ణోద్ధార విధానం’ ప్రారంభం. భగవానుడు పలికెను: “జీర్ణోద్ధార విధిని నేను చెప్పుదును. గురువు అలంకరించబడిన ప్రతిమను స్నానింపజేయాలి; అచల ప్రతిమను గృహ/మందిరంలో స్థాపించాలి; అత్యంత జీర్ణమైన ప్రతిమను త్యజించాలి (నూతన ప్రతిమను స్థాపించాలి).”

Verse 2

व्यङ्गां भग्नां च शैलाढ्यां न्यसेदन्यां च पूर्ववत् संहारविधिना तत्र तत्त्वान् संहृत्य देशिकः

ఆకృతి/మూర్తి వికృతమైయో, విరిగియో, శైలభారంతో భారమైయో ఉంటే, ఆచార్యుడు పూర్వవిధంగా మరొకదాన్ని స్థాపించాలి; అక్కడ సంహారవిధితో తత్త్వాలను సంహరించి మూలంలో లయింపజేయాలి।

Verse 3

सहस्रं नारसिंहेन हुत्वा तामुद्धरेद् गुरुः दारवीं दारयेद्वह्नौ शैलजां प्रक्षिपेज्जले

నారసింహ మంత్రంతో వెయ్యి ఆహుతులు సమర్పించిన తరువాత గురువు దానిని (ప్రతిష్ఠిత వస్తువును) బయటకు తీసుకోవాలి. చెక్కతో చేసినదాన్ని అగ్నిలో చీల్చాలి; రాతితో పుట్టినదాన్ని నీటిలో వేయాలి।

Verse 4

धातुजां रत्नजां वापि अगाधे वा जले ऽम्बुधौ यानमारोप्य जीर्णाङ्गं छाद्य वस्त्रादिना नयेत्

అది లోహజమైనదైనా రత్నజమైనదైనా, లేదా సముద్రంలోని అగాధ జలంలో (లభించినదైనా)—జీర్ణమైన దేహం/అంగాన్ని వాహనంపై ఎక్కించి, వస్త్రాదులతో కప్పి తీసుకెళ్లాలి।

Verse 5

वादित्रैः प्रक्षिपेत्तोये गुरवे दक्षिणां ददेत् यत्प्रमाणा च यद्द्रव्या तन्मानां स्थापयेद्दिने कूपवापीतडागादेर्जीर्णोद्धारे महाफलं

వాద్యాల సమేతంగా (విధినిర్దిష్ట ద్రవ్యాన్ని) నీటిలో ప్రవేశపెట్టాలి, గురువుకు దక్షిణ ఇవ్వాలి. ఏ ప్రమాణాలు, ఏ ద్రవ్యాలు అవసరమో వాటి మానాలను అదే రోజున స్థిరపరచాలి. కూపం, వాపి, తడాగం మొదలైన వాటి జీర్ణోద్ధారంలో మహాఫలం కలుగుతుంది।

Frequently Asked Questions

The chapter emphasizes saṃhāra-vidhi with tattva-saṃhāra (ritual withdrawal of constitutive principles) before removal, plus material-specific disposal (wood to fire, stone to water, metal/gem carried away respectfully) and the requirement that measurements and materials be fixed on the same day.

It frames renovation as dharmic stewardship: preserving sanctity through correct rites (saṃhāra and re-installation), honoring the guru through dakṣiṇā, and treating civic waterworks renovation as high merit—integrating disciplined action (karma) with purity of worship and social welfare.