Adhyaya 71
Gaṇeśa-pūjā-vidhiḥ (The Procedure for Worship of Gaṇeśa)
వాస్తు-ప్రతిష్ఠా మరియు ఈశాన-కల్ప సందర్భంలో, ముఖ్య కర్మాలను ప్రారంభించే ముందు నిర్విఘ్నత కోసం గణేశ-పూజా విధిని ఈశ్వరుడు వివరిస్తాడు. మొదట మంత్రన్యాసంలో గణపతి ఉపనామాలను హృదయ, శిర, శిఖా, వర్మ, నేత్ర, అస్త్ర స్థానాలలో నియోగించి సాధకదేహాన్ని పవిత్ర కర్మసాధనంగా సంస్కరిస్తారు. తరువాత మండలకేంద్రిత పూజాక్రమంలో గణ, గురు-పాదుక, శక్తి-అనంత, ధర్మం మరియు యంత్రపు పొరలు (ప్రధాన ‘అస్థి-చక్రం’, పై-క్రింది ఆవరణాలు) కలిపి పరంపర, శక్తి, విశ్వాధారం, నియమాన్ని సమన్వయపరుస్తాయి. పద్మకర్ణికా-బీజా, జ్వాలిని, నందయా, సూర్యేశా, కామరూపా, ఉదయా, కామవర్తిని వంటి దేవీ రూపాల ఆహ్వానం, పాఠభేద సూచనలు, అలాగే బీజధ్వనుల తత్త్వ-కార్య సంబంధాన్ని సంక్షిప్తంగా ఇస్తుంది. చివరగా గణపతి గాయత్రీ మరియు నామావళి ద్వారా ఆయనను విఘ్ననాశకుడిగా స్మరించి ప్రతిష్ఠా-సిద్ధి, ధార్మిక సాధనలో విజయాన్ని ప్రతిపాదిస్తుంది।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमाहापुराणे आग्नेये पादपारामप्रतिष्ठाकथनं नाम सप्ततितमो ऽध्यायः अथ एकसप्ततितमो ऽध्यायः गणेशपूजाविधिः ऐश्वर उवाच गणपूजां प्रवक्ष्यामि निर्विघ्नामखिलार्थदां गणाय स्वाहा हृदयमेकदंष्ट्राय वै शिरः
ఇట్లు ఆదిమహాపురాణమైన ఆగ్నేయ భాగంలో ‘పాదపారామ-ప్రతిష్ఠాకథనం’ అనే డెబ్బైవ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు డెబ్బై ఒకటవ అధ్యాయం—‘గణేశపూజావిధి’. ఈశ్వరుడు పలికెను: విఘ్ననాశకమై సమస్తార్థప్రదమైన గణ (గణేశ) పూజను నేను వివరిస్తాను. (న్యాస:) ‘గణాయ స్వాహా’—హృదయం; ‘ఏకదంష్ట్రాయ’—శిరస్సు.
Verse 2
गजकर्णिने च शिखा गजवक्त्राय वर्म च महोदराय स्वदन्तहस्तायाक्षि तथास्त्रकम्
‘గజకర్ణిన్’కు శిఖను నియమించాలి; ‘గజవక్త్ర’కు వర్మము (కవచము) నియమించాలి; ‘మహోదర’కు నేత్రాలను నియమించాలి; అలాగే ‘స్వదంతహస్త’కు అస్త్రమంత్రాన్ని నియోగించాలి।
Verse 3
गणो गुरुः पादुका च शक्त्यनन्तौ च धर्मकः मुख्यास्थिमण्डलं चाधश्चोर्ध्वच्छदनमर्चयेत्
క్రమంగా గణ, గురువు, (గురువు యొక్క) పాదుకలు, శక్తి మరియు అనంత, ధర్మ, ప్రధాన అస్తి-మండలం, అలాగే క్రింద మరియు పై కవచాలను కూడా ఆరాధించాలి।
Verse 4
पद्मकर्णिकवीजांश् च ज्वालिनीं नन्दयार्चयेत् सूर्येशा कामरूपा च उदया कामवर्तिनी
దేవిని పద్మకర్ణికా-బీజా రూపంగా, జ్వాలినీగా, అలాగే నందయా, సూర్యేశా, కామరూపా, ఉదయా మరియు కామవర్తినీగా కూడా ఆరాధించాలి।
Verse 5
निर्विघ्नां पापनाशिनीमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः बलकर्णिने चेति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः महोदराये दण्डहस्तायाक्षि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः मुख्यास्तिमण्डलमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः सत्यां च विघ्ननाशा च आसनं गन्धमृत्तिका यं शोषा रं च दहनं प्लवो लं वं तथामृतम्
“నిర్విఘ్నా, పాపనాశినీ”—అని రెండు గుర్తించిన ప్రతుల్లో పాఠం. “బలకర్ణినే చ”—అని ఖ, గ, ఘ, ఙ గుర్తించిన ప్రతుల్లో పాఠం. “మహోదరాయ, దండహస్తాయ, (అని) అక్షి”—అని ఙ గుర్తించిన ప్రతిలో పాఠం. “ముఖ్య అస్తి-మండలం”—అని ఖ, ఙ రెండు గుర్తించిన ప్రతుల్లో పాఠం. అలాగే (దేవి) ‘సత్యా’ మరియు ‘విఘ్ననాశా’ కూడా. ఆసనం సుగంధ మృత్తిక; ‘యం’ శోషణ, ‘రం’ దహనం, ‘లం’ ప్లవం, ‘వం’ అమృతం।
Verse 6
लम्बोदराय विद्महे महोदराय धीमहि तन्नो दन्ती प्रचोदयात् गणपतिर्गणाधिपो गणेशो गणनायकः गणक्रीडो वक्रतुण्ड एकदंष्ट्रो महोदरः
మేము లంబోదరుని తెలుసుకొని (ఆరాధించి) ఉన్నాము; మహోదరుని ధ్యానిస్తున్నాము. ఆ దంతీ మమ్మల్ని ప్రేరేపించి (ప్రకాశింపజేయుగాక). ఆయన గణపతి, గణాధిపుడు, గణేశుడు, గణనాయకుడు; గణులతో క్రీడించువాడు; వక్రతుండుడు; ఏకదంతుడు; మహోదరుడు।
Verse 7
गजवक्त्रो लम्बुक क्षिर्विकटो विघ्ननाशनः धूम्रवर्णा महेन्द्राद्याः पूज्या गणपतेः स्मृताः
గజవక్త్రుడు, లంబోదరుడు, క్షీర్వికటుడు, విఘ్ననాశకుడు, ధూమ్రవర్ణుడు—ఇవి మరియు మహేంద్రాది ఇతర నామరూపాలు పూజ్యమైన గణపతి స్వరూపాలుగా స్మరించబడుతాయి।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes mantra-nyāsa with precise deity-epithet assignments to bodily loci (heart, head, crown-tuft, armor, eyes, weapon-mantra), followed by a structured mandala worship order (Gaṇa, Guru/pādukā, Śakti, Ananta, Dharma, and diagrammatic layers).
By foregrounding Gaṇeśa as Vighnanāśaka, it frames technical ritual correctness as a discipline of purification and dharmic alignment, ensuring that Vāstu-Pratiṣṭhā proceeds with auspiciousness while cultivating devotion, lineage-respect (guru), and inner steadiness through nyāsa and mantra.
A Gaṇapati gāyatrī is given: “लम्बोदराय विद्महे महोदराय धीमहि तन्नो दन्ती प्रचोदयात्”, positioning Gaṇeśa as the meditated deity who impels insight and successful completion of rites.