Adhyaya 84
अधिवासनं नाम निर्वाणदीक्षायाम् (Adhivāsana in the Nirvāṇa-dīkṣā)
ఈ అధ్యాయం నిర్వాణ-దీక్షకు ముందస్తు సిద్ధతగా ఉండే ‘అధివాసన’ విధానాన్ని వివరిస్తుంది. దీక్ష ఫలసిద్ధికి యాగపరిసర శుద్ధి మరియు గురువు శౌచాచారాలు ముందస్తు అర్హతలని స్థాపిస్తుంది. గురువు బ్రహ్మముహూర్తంలో లేచి స్నానం, నిత్యశుద్ధులు పూర్తి చేసి, ఆహారంలో సాత్త్విక నియమం పాటించాలి—పెరుగు, ముడి మాంసం, మద్యము మొదలైన అపవిత్ర ద్రవ్యాలను వర్జించాలి. శుభాశుభ స్వప్ననిమిత్తాలు సూక్ష్మస్థితుల సూచకాలు; అశుభ లక్షణాలను ఘోర-ఆధారిత శాంతి-హోమంతో శమింపజేస్తారు. ఇలా ఆచారం, అంతఃసిద్ధత, నిమిత్తశాస్త్రం, మంత్రకర్మ సమ్మేళనంగా దీక్షను మోక్షలక్ష్యంతో అనుసంధానించి, తదుపరి క్రమం—యాగాలయ ప్రవేశం, శుద్ధి విద్య, సాధకుని సమన్వయం—కు పీఠిక వేస్తుంది।
Shlokas
Verse 1
आग्नेये निर्वाणदीक्षायामधिवासनं नाम त्र्यशीतितमो ऽध्यायः यागालयं व्रजेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विद्यामास्थाय पावनीमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुरशीतितमो ऽध्यायः निर्वाणदीक्षाविधानं ईश्वर उवाच अथ प्रातः समुत्थाय कृतस्ननादिको गुरुः दध्यार्द्रमांसमद्यादेः प्रशस्ताभ्यवहारिता
ఆగ్నేయపురాణంలో త్ర్యశీతితమ అధ్యాయం ‘నిర్వాణదీక్షలో అధివాసన’ అని పిలవబడుతుంది. ఇప్పుడు చతురశీతితమ అధ్యాయం ‘నిర్వాణదీక్షావిధానం’ ప్రారంభమవుతుంది. ఈశ్వరుడు పలికెను—ప్రాతఃకాలంలో లేచి స్నానాది శుద్ధిక్రియలు చేసి, గురువు శ్రేష్ఠమైన ఆహారాన్ని స్వీకరించాలి; పెరుగు, ముడి మాంసం, మద్యము మొదలైనవాటిని వర్జించాలి.
Verse 2
गजाश्वरोहणं स्वप्ने शुभं शुक्लांशुकादिकं तैलाभ्यङ्गादिकं हीनं होमो घोरेण शान्तये
స్వప్నంలో ఏనుగు లేదా గుర్రం ఎక్కడం శుభం; తెల్ల వస్త్రాలు మొదలైనవి కూడా శుభ సూచకాలు. కానీ నూనెతో అభ్యంగనం మొదలైనవి అశుభం; వాటి శాంతి కోసం ‘ఘోర’ (మంత్ర/విధి)తో హోమం చేయాలి.
Verse 3
नित्यकर्मद्वयं कृत्वा प्रविश्य मखमण्डपं स्वाचान्तो नित्यवत् कर्म कुर्यान्नैमित्तिके विधौ
రెండు నిత్యకర్మలు నిర్వహించి యజ్ఞమండపంలో ప్రవేశించి; ఆచమనం చేసి శుద్ధుడై, నిత్యకర్మల మాదిరిగానే నైమిత్తిక విధిలో విధించిన కర్మలను చేయవలెను।
Verse 4
ततः संशोध्य चात्मानं शिवहस्तं तथात्मनि विन्यस्य कुम्भगं प्रार्च्य इन्द्रादीनामनुक्रमात्
ఆపై తనను తాను శుద్ధి చేసుకొని, ‘శివహస్త’ న్యాసాన్ని తన దేహంలో స్థాపించాలి; తదనంతరం కలశాన్ని విధివిధానంగా ఆరాధించి, ఇంద్రాది దేవతలను క్రమంగా పూజించాలి।
Verse 5
मण्डले स्थण्डिले वापि प्रकुर्वीत शिवर्चनं तर्पणं पूजनं वह्नेः पूर्णान्तं मन्त्रतर्पणं
మండలంలో గానీ స్థండిలంలో గానీ శివార్చన చేయాలి—తర్పణం, పూజనం సహితంగా; అగ్నికి మాత్రం మంత్రసహిత తర్పణ/ఆహుతులను పూర్ణాహుతి వరకు నిర్వహించాలి।
Verse 6
दुःखप्रदोषमोषाय शस्त्रेणाष्टाधिकं शतं हुत्वा हूं सम्पुटेनैव विदध्यात् मन्त्रदीपनं
దుఃఖం మరియు దుష్ప్రభావజనిత దోషాల నివారణార్థం, శస్త్రాన్ని ఉపకరణంగా చేసి నూట ఎనిమిది సార్లు హోమం చేయాలి; ‘హూం’ సంపుటిత మంత్రంతో మంత్రదీపనం (మంత్రప్రబోధనం) సిద్ధమవుతుంది।
Verse 7
अन्तर्बलिविधानञ्च मध्ये स्थण्डिलकुम्भयोः कृत्वा शिष्यप्रवेशाय लब्धानुज्ञो वहिर्व्रजेत्
స్థండిలం మరియు కుంభం మధ్యలో విధించిన అంతర్బలి విధానాన్ని నిర్వహించి, శిష్యుని ప్రవేశానికి అనుమతి పొందిన తరువాత, ఆపై బయటకు వెళ్లాలి।
Verse 8
कुर्यात्समयवत्तत्र मण्डलारोपणादिकं सम्पातहोमं तन्नाडीरूपदर्भकरानुगं
అక్కడ నియతకాలంలో మండలారోపణాది పూర్వకర్మలు చేసి, తరువాత నాడీ-రూప దర్భతో కూడిన హస్తమున విధి ప్రకారం సంపాత-హోమం చేయవలెను।
Verse 9
तत्सन्निधानाय तिस्त्रो हुत्वा मूलाणुनाअहुतीः कुम्भस्थं शिवमभ्यर्च्य पाशसूत्रमुपाहरेत्
ఆయన సన్నిధిని ఆహ్వానించుటకు మూలాణుతో మూడు ఆహుతులు సమర్పించి, కుంభస్థ శివుని అభ్యర్చించి, తరువాత పాశ-సూత్రమును సమర్పించవలెను।
Verse 10
शुक्लाम्बरादिकमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अस्मल्लब्धपञ्चपुस्तकेषु दध्यार्द्रमांसमद्यादेरित्यारभ्य होमो घोरेण शान्तये इत्य् अन्तः पाठः पूर्वेणानन्वित इव प्रतिभाति पाशसूत्रं समाहरेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वदक्षिणोर्ध्वकायस्य शिष्यस्याभ्यर्चितस्य च तच्छिखायां निबध्नीयात् पादाङ्गुष्ठावलम्बितं
‘శుక్లాంబరాదికమ్’—ఇది ఖ-చిహ్నిత పాండులిపి పాఠం. మాకు లభించిన ఐదు పాండులిపుల్లో ‘దధి, ఆర్ద్రమాంసం, మద్యాది నుండి…’ ప్రారంభమై ‘…ఘోర (ప్రభావ) శాంతికి హోమం’ వరకు ఒక అంతఃపాఠం కనిపిస్తుంది; అయితే అది పూర్వపాఠంతో సరిగా అనుసంధానమై ఉన్నట్లు అనిపించదు. ‘పాశసూత్రం సమాహరేత్’—ఇది ఙ-చిహ్నిత పాండులిపి పాఠం. ఆ పాఠానుసారం పూజింపబడిన శిష్యుని కుడి/ఊర్ధ్వ భాగంలోని శిఖలో దానిని కట్టి, పాదాంగుష్ఠం వరకు వేలాడేలా చేయాలి।
Verse 11
तं निवेश्य निवृत्तेस्तु व्याप्तिमालोक्य चेतसा ज्ञेयानि भुवनान्यस्यां शतमष्टाधिकं ततः
ఆ తత్త్వాన్ని నివృత్తిలో స్థాపించి, మనస్సుతో దాని వ్యాప్తిని పరిశీలించి, అందులోని భువనములను గ్రహించవలెను—అవి తరువాత ఒక వంద ఎనిమిది।
Verse 12
कपालो ऽजश् च बुद्धश् च वज्रदेहः प्रमर्दनः विभूतिरव्ययः शास्ता पिनाकी त्रिदशाधिपः
ఆయన కపాలధారి, అజుడు (అజన్ముడు), బుద్ధుడు (ప్రబుద్ధుడు), వజ్రదేహుడు, ప్రమర్దనుడు, విభూతి, అవ్యయుడు, శాస్తా, పినాకీ, త్రిదశాధిపుడు।
Verse 13
अग्नी रुद्रो हुताशो च पिङ्गलः खादको हरः ज्वलनो दहनो बभ्रुर्भस्मान्तकक्षपान्तकौ
అగ్నియే రుద్రుడు; ఆయన హుతాశుడు (హవిస్సును భక్షించేవాడు), పింగళుడు (తామ్రవర్ణుడు),्, ఖాదకుడు (గ్రాసించేవాడు), హరుడు (హరించేవాడు), జ్వలనుడు (ప్రజ్వలించేవాడు), దహనుడు (దహించేవాడు), బభ్రువు (భూరవర్ణుడు), భస్మాంతకుడు (భస్మం చేసి అంతం చేసేవాడు), క్షపాంతకుడు (సమాప్తి కలిగించేవాడు).
Verse 14
याम्यमृत्युहरो धाता विधाता कार्यरञ्जकः कालो धर्मो ऽप्यधर्मश् च संयोक्ता च वियोगकः
ఆయన యమసంబంధ మరణాన్ని హరించేవాడు; ధాత (ధారకుడు) మరియు విధాత (విధానకర్త), కార్యప్రేరకుడు. ఆయనే కాలుడు; ఆయనే ధర్మం, అధర్మమూ; ఆయనే సంయోగకర్త మరియు వియోగకర్త.
Verse 15
नैरृतो मारणो हन्ता क्रूरदृष्टिर्भयानकः ऊर्ध्वांशको विरूपाक्षो धूम्रलोहितदंष्ट्रवान्
ఆయన నైరృతుడు—‘మారణ’ ‘హంతా’ అని ప్రసిద్ధుడు; క్రూరదృష్టి, భయానక స్వరూపుడు. ఆయన ఊర్ధ్వాంశకుడు, విరూపాక్షుడు, ధూమ్ర-లోహిత దంష్ట్రలు కలవాడు.
Verse 16
बलश्चातिबलश् चैव पाशहस्तो महाबलः श्वेतश् च जयभद्रश् च दीर्घबाहुर्जलान्तकः
బల, అతిబల; పాశహస్తుడు (పాశం ధరించినవాడు), మహాబలుడు; శ్వేతుడు, జయభద్రుడు; దీర్ఘబాహువు, జలాంతకుడు—ఇవి ఆహ్వానిత నామాలు/శక్తులు.
Verse 17
वडवास्यश् च भीमश् च दशैते वारुणाः स्मृताः शीघ्रो लघुर्वायुवेगः सूक्ष्मस्तीक्ष्णः क्षपान्तकः
వడవాస్యుడు మరియు భీముడు—ఈ పది ‘వారుణులు’ (వరుణసంబంధులు)గా స్మరించబడతారు: శీఘ్రుడు, లఘువు, వాయువేగుడు, సూక్ష్ముడు, తీక్ష్ణుడు, క్షపాంతకుడు.
Verse 18
पञ्चान्तकः पञ्चशिखः कपर्दी मेघवाहनः जटामुकुटधारी च नानारत्नधरस् तथा
ఆయన పంచబంధనకారణాల సంహారకుడు, పంచశిఖుడు, కపర్దీ (జటాధారి). ఆయన వాహనం మేఘము; జటాముకుటధారి, నానావిధ రత్నాలను ధరించినవాడు.
Verse 19
निधीशो रूपवान् धन्यो सौम्यदेहः प्रसादकृत् प्रकाशो ऽप्यथ लक्ष्मीवान् कामरूपो दशोत्तरे
ఆయన నిధుల అధిపతి, రూపవంతుడు, ధన్యుడు; సౌమ్యదేహుడు, అనుగ్రహం ప్రసాదించేవాడు; ప్రకాశవంతుడు; అలాగే లక్ష్మీసంపన్నుడు—ఇష్టానుసారం రూపం ధరించగలవాడు—ఇవి ‘దశోత్తర’ సమూహంలో చెప్పబడినవి.
Verse 20
विद्याधरो ज्ञानधरः सर्वज्ञो वेदपारगः मातृवृत्तश् च पिङ्गाक्षो भूतपालो बलिप्रियः
ఆయన విద్యాధరుడు, జ్ఞానధరుడు; సర్వజ్ఞుడు, వేదపారగుడు. మాతృదేవతల వ్రతాచరణకు నిష్ఠుడై, పింగాక్షుడు; భూతాల పాలకుడు-శాసకుడు, బలిప్రియుడు.
Verse 21
प्रवर्धन इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वरुण इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः जनान्तक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः सर्वविद्याविधता च सुखदुःखहरा दश अनन्तः पालको धीरः पातालाधिपतिस् तथा
‘ప్రవర్ధన’—ఇలా ఙ-చిహ్నిత ప్రతిలో పాఠం; ‘వరుణ’—ఇలా ఖ-చిహ్నిత ప్రతిలో; ‘జనాంతక’—ఇలా ఙ-చిహ్నిత ప్రతిలో. ఇవే ఆ దశ నామాలు: సర్వవిద్యల విధాత, సుఖదుఃఖహరుడు; అలాగే అనంత, పాలక, ధీర, మరియు పాతాళాధిపతి.
Verse 22
वृषो वृषधरो वीर्यो ग्रसनः सर्वतोमुखः लोहितश् चैव विज्ञेया दश रुद्राः फणिस्थिताः
శేషనాగంపై స్థితులైన వీరిని దశ రుద్రులుగా తెలుసుకొనుడి: వృష, వృషధర, వీర్య, గ్రసన, సర్వతోముఖ, మరియు లోహిత.
Verse 23
शम्भुर्विभुर्गणाध्यक्षस्त्र्यक्षस्त्रिदशवन्दितः संहारश् च विहारश् च लाभो लिप्सुर्विचक्षणः
ఆయనే శంభువు, సర్వవ్యాపి ప్రభువు, గణాధ్యక్షుడు, త్రినేత్రుడు, దేవతలచే వందితుడు. ఆయనే సంహారం మరియు దివ్య విహారం; ఆయనే లాభం మరియు లాభాన్ని కోరువాడు; పరమ వివేకి.
Verse 24
अत्ता कुहककालाग्निरुद्रो हाटक एव च कुष्माण्डश् चैव सत्यश् च ब्रह्मा विष्णुश् च सप्तमः
ఆయనే అత్తా (భక్షకుడు), కుహకుడు (మాయావి), కాలాగ్ని, రుద్రుడు, హాటకము (స్వర్ణం) స్వయంగా, కుష్మాండుడు, సత్యం, బ్రహ్మ, విష్ణు—మరియు నామక్రమంలో ఏడవవాడు.
Verse 25
रुद्रश्चाष्टाविमे रुद्राः कटाहाभ्यन्तरे स्थिताः एतेषामेव नामानि भुवनानामपि स्मरेत्
ఇవే ఎనిమిది రుద్రులు; వారు బ్రహ్మాండరూప కటాహం అంతర్భాగంలో నివసిస్తారు. వీరి పేర్లను, అలాగే భువనాల (లోకాల) పేర్లను కూడా స్మరించాలి.
Verse 26
भवोद्भवः सर्वभूतः सर्वभूतसुखप्रदः सर्वसान्निध्यकृद् ब्रह्मविष्णुरुद्रशरार्चितः
ఆయనే భవోద్భవుడు—అస్తిత్వం ఆయన నుంచే ఉద్భవిస్తుంది; ఆయనే సమస్త జీవుల్లో అంతర్వ్యాప్తి; ఆయనే అందరికీ సుఖప్రదుడు; ఆయనే సర్వత్ర సాన్నిధ్యాన్ని కలిగించువాడు; బ్రహ్మ-విష్ణు-రుద్ర గణములచే ఆరాధింపబడువాడు.
Verse 27
संस्तुत पूर्वस्थित ॐ साक्षिन् ॐ रुद्रान्तक ॐ पतङ्ग ॐ शब्द ॐ सूक्ष्म ॐ शिव सर्वसर्वद सर्वसान्निध्यकर ब्रह्मविष्णुरुद्रकर ॐ नमः शिवाय ॐ नमो नमः अष्टाविंशति पादानि व्योमव्यापि मनो गुह सद्योहृदस्त्रनेत्राणि मन्त्रवर्णाष्टको मतः
స్తుతి చేసిన తరువాత ఆద్యంగా నిత్యస్థితుడైన శివుని జపించాలి—“ఓం సాక్షిన్; ఓం రుద్రాంతక; ఓం పతంగ; ఓం శబ్ద; ఓం సూక్ష్మ; ఓం శివ—సర్వసర్వద, సర్వసాన్నిధ్యకర, బ్రహ్మ-విష్ణు-రుద్రకర; ఓం నమః శివాయ; ఓం నమో నమః।” ఈ మంత్రం ఇరవై ఎనిమిది పాదములు కలది; ఆకాశంలా సర్వవ్యాపి; మనోగుహలో గుప్తం; సద్యోజాత, హృదయ, అస్త్ర, నేత్ర మొదలైన వాటితో సంబంధమై ఉన్నదని, అందువల్ల ఇది వర్ణాష్టక/అష్టాక్షర మంత్రమని భావించబడుతుంది.
Verse 28
वाय ॐ नमो नमः इति अनर्चित संस्तुत पूर्वविन्द ॐ साक्षिण ॐ रुद्रान्तक ॐ पतङ्ग ॐ ज्ञान ॐ शब्द ॐ सूक्ष्म ॐ शिव ॐ सर्व ॐ सर्वद ॐ सर्वसान्निध्यकर ब्रह्मविष्णु रुद्रकर ॐ नमः शिवाय ॐ नमो नम इति च, चिह्नितपुस्तकपाठः वीजाकारो मकारश् च नाड्याविडापिङ्गलाह्वये प्राणापानावुभौ वायू घ्राणोपस्थौ तथेन्द्रिये
“వాయ—‘ఓం నమో నమః’” అని జపించాలి. బిందు-పూర్వకంగా, ఆరాధించబడకపోయినా స్తుతింపబడిన రూపాన్ని ఉద్దేశించి—“ఓం సాక్షి, ఓం రుద్రాంతక, ఓం పతంగ, ఓం జ్ఞానం, ఓం శబ్దం, ఓం సూక్ష్మం, ఓం శివ, ఓం సర్వ, ఓం సర్వద, ఓం సర్వసాన్నిధ్యకర, బ్రహ్మ-విష్ణు-రుద్రకర; ఓం నమః శివాయ; ఓం నమో నమః” అని పలుకుతారు. చిహ్నిత-పుస్తక పాఠం ప్రకారం అకారబీజం మరియు మకారం ఇడా, పింగళా నాడుల్లో స్థాపితమని; ప్రాణ-అపాన అనే రెండు వాయువులు; అలాగే ఘ్రాణం, ఉపస్థ ఇంద్రియాలకు సంబంధించిన శక్తులు అని చెప్పబడింది.
Verse 29
गन्धस्तु विषयः प्रोक्तो गन्धादिगुणपञ्चके पार्थिवं मण्डलं पीतं वज्राङ्गं चतुरस्रकं
గంధం అనేది గంధాది పంచగుణాలలో విషయము (ఇంద్రియగ్రాహ్యం) అని చెప్పబడింది. పార్థివ తత్త్వమండలం పీతవర్ణం, వజ్రసదృశ దృఢస్వభావం, మరియు చతురస్రం (చతురస్రాకారం)గా ఉంటుంది.
Verse 30
विस्तारो योजनानान्तु कोटिरस्य शताहता अत्रैवान्तर्गता ज्ञेया योनयो ऽपि चतुर्दश
దీని విస్తీర్ణం ఒక కోటి యోజనాలు, దానికి శతగుణం అని చెప్పబడింది. ఇదే లోపల చతుర్దశ యోనులు కూడా అంతర్గతంగా ఉన్నట్లు గ్రహించాలి.
Verse 31
प्रथमा सर्वदेवानां मन्वाद्या देवयोनयः मृगपक्षी च पशवश् चतुर्धा तु सरीसृपाः
మొదటి యోని (వర్గం) సమస్త దేవతలది; మనువు మొదలైనవారు దేవయోనులు (దైవ వంశాలు)గా చెప్పబడతారు. మృగాలు, పక్షులు, పశువులు కూడా ఉన్నాయి; సరీసృపాలు నాలుగు రకాలని చెప్పబడింది.
Verse 32
स्थावरं पञ्चमं सर्वं योनिः षष्ठी अमानुषी पैशाचं राक्षसं याक्षं गान्धर्वं चैन्द्रमेव च
సమస్త స్థావర (అచల) జీవులు ఐదవ వర్గం; ఆరవ యోని అమానుషీ—అంటే పైశాచ, రాక్షస, యాక్ష, గాంధర్వ మరియు ఐంద్ర (ఇంద్రసంబంధ) వర్గం.
Verse 33
सौम्यं प्राणेश्वरं ब्राह्ममष्टमं परिकीर्तितं अष्टानां पार्थिवन्तत्त्वमधिकारास्पदं मतं
ఎనిమిదవ తత్త్వం సౌమ్యమైనది, ప్రాణాధిపతి, బ్రాహ్మ (బ్రహ్మసంబంధ) శక్తిగా ప్రకటించబడింది. ఈ ఎనిమిదింటిలో పార్థివ తత్త్వమే కార్యాధికారానికి ఆశ్రయస్థానం, అనగా ప్రాయోగిక ఆధారం అని భావించబడింది.
Verse 34
लयस्तु प्रकृतौ बुद्धौ भोगो ब्रह्मा च कारणं ततो जाग्रदवस्थानैः समस्तैर् भुवनादिभिः
లయం ప్రకృతిలోనే జరుగుతుంది; భోగం (అనుభవం) బుద్ధిలో జరుగుతుంది; బ్రహ్మా కారణతత్త్వం. ఆ కారణం నుంచే సమస్త జాగ్రత్ స్థితులు, భువనాది సమస్తమూ ఉద్భవిస్తాయి.
Verse 35
निवृत्तिं गर्भितां ध्यात्वा स्वमन्त्रेण नियोज्य च वमुद्रया रेचकेन कुम्भे संस्थाप्य ॐ हां निवृत्तिकलापाशाय नम इत्य् अनेनार्घ्यं दत्वा सम्पूज्य विमुखेनैव स्वाहान्तेनै सन्निधानायाहुतित्रयं सन्तर्पणाहुतित्रयं च दत्वा ॐ हां ब्रह्मणे नम इति ब्रह्माणमावाह्य सम्पूज्य च स्वाहान्तेन सन्तर्प्य ब्रह्मन् तवाधिकारे ऽस्मिन् मुमुक्षुं दोक्ष्ययाम्यहं
నివృత్తి-కలాను ‘గర్భితా’ (విధిలో అంతర్నిహితమైనది)గా ధ్యానించి, స్వమంత్రంతో నియోగించాలి. వ-ముద్రా మరియు రేచక (శ్వాసత్యాగం) ద్వారా దానిని కుంభంలో స్థాపించాలి. “ఓం హాం నివృత్తికలాపాశాయ నమః” మంత్రంతో అర్ఘ్యమర్పించి సంపూర్ణ పూజ చేయాలి. తరువాత విముఖంగా నిలిచి స్వాహాంత మంత్రంతో సన్నిధానార్థం మూడు ఆహుతులు, తర్పణార్థం మూడు ఆహుతులు ఇవ్వాలి. అనంతరం “ఓం హాం బ్రహ్మణే నమః” అని బ్రహ్మను ఆవాహన చేసి పూజించి, స్వాహాంత ఆహుతులతో తర్పించి ఇలా చెప్పాలి— “హే బ్రహ్మన్, మీ అధికారక్షేత్రంలో ఈ ముముక్షువుకు నేను దీక్షను ఆరంభింపజేస్తున్నాను।”
Verse 36
भाव्यं त्वयानुकूलेन विधिं विज्ञापयेदिति आवाहयेत्ततो देवीं रक्षां वागीश्वरीं हृदा
“విధి నాకు అనుకూలంగా సాగుగాక” అని భావించి (అధిష్ఠాత్రి శక్తికి) విధానాన్ని నివేదించాలి. తరువాత హృదయధ్యానంతో దేవి—రక్షా, వాగీశ్వరీ—ని ఆవాహన చేయాలి.
Verse 37
इच्छाज्ञानक्रियारूपां षड्विधां ह्य् एककारणं पूजयेत्तर्पयेद्देवीं प्रकारेणामुना ततः
అనంతరం ఇదే విధంగా దేవిని పూజించి తర్పణం చేయాలి—ఆమె ఇచ్ఛా, జ్ఞాన, క్రియా రూపిణి; షడ్విధ; మరియు ఏక కారణస్వరూపిణి.
Verse 38
वागीश्वरीं विनिःशेषयोनिविक्षोभकारणं हृत्सम्पुटार्थवीजादिहूं फडन्तशराणुना
వాగీశ్వరీ మంత్రంతో—సర్వ యోని/మూలాన్ని సంపూర్ణంగా క్షోభింపజేసే కారణమైనదిగా—హృత్సంపుటంలో బీజాది సహితంగా ‘హూం’తో ఆహుతి చేయాలి; చివర ‘ఫడ్’ అనే శస్త్రాక్షరాన్ని జోడించి బాణాయుధంలా ప్రయోగించాలి।
Verse 39
ताडयेद्धृदये तस्य प्रविशेत्स विधानवित् ततः शिष्यस्य चैतन्यं हृदि वह्निकणोपमं
విధిని తెలిసిన ఆచార్యుడు శిష్యుని హృదయప్రదేశంలో తాడనం (స్పర్శ/ప్రేరణ) చేసి, తరువాత (మంత్రాన్ని) ప్రవేశింపజేయాలి. అప్పుడు శిష్యుని చైతన్యం హృదయంలో అగ్ని కణంలా ప్రకాశిస్తుంది।
Verse 40
निवृत्तिस्थं युतं पाशैर् ज्येष्ठया विभजेद्यथा ॐ हां हूं हः हूं फटों हां स्वाहेत्यनेनाथ पूरकेणाङ्कुशमुद्रया
తర్వాత నివృత్తి-స్థ తత్త్వాన్ని పాశాలతో కూడి జ్యేష్ఠా శక్తిచే విధివిధానంగా విభజించి/విన్యసించాలి. అనంతరం “ॐ హాం హూం హః హూం ఫట్ ॐ హాం స్వాహా” అనే మంత్రంతో పూరకము చేస్తూ అంకుశ ముద్రను ప్రయోగించాలి।
Verse 41
तदाकृष्य स्वमन्त्रेण गृहीत्वाअत्मनि योजयेत् ॐ हां ह्रूं हां आत्मने नमः पित्रोर्विभाव्य संयोगं चैतन्यं रेचकेन तत्
దానిని స్వమంత్రంతో ఆకర్షించి గ్రహించి తనలో (ఆత్మనిలో) ఏకీకృతం చేయాలి. “ॐ హాం హ్రూం హాం ఆత్మనే నమః” అని జపించాలి. ఇడా-పింగళా/ప్రాణ-అపాన సంయోగాన్ని భావించి, రేచకంతో ఆ చైతన్యాన్ని పంపించాలి।
Verse 42
ब्रह्मादिकारणत्यागक्रमान्नीत्वा शिवास्पदं ॐ हूं ह्रीं हामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रविश्येच्चेति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां हां क्षं हामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गर्भाधानार्थमादाय युगपत् सर्वयोनिषु
బ్రహ్మాది కారణతత్త్వాల త్యాగక్రమం ద్వారా (జీవ/బీజాన్ని) శివాస్పదానికి నడిపించి “ॐ హూం హ్రీం హామ్”—ఇది ఖ-చిహ్నిత పాఠం. మరో ఖ, ఙ-చిహ్నిత పాఠంలో “ప్రవిశ్యేత్” (ప్రవేశించాలి) అని చేరింది. మరో ఖ-చిహ్నిత పాఠం “ॐ హాం హాం క్షం హామ్” అని ఇస్తుంది. గర్భాధానార్థం దీనిని స్వీకరించి, సమస్త యోనుల్లో ఏకకాలంలో వినియోగించాలి।
Verse 43
क्षिपेद्वागीश्वरीयोनौ वामयोद्भवमुद्रया ॐ हां हां हां आत्मने नमः पूजयेदप्यनेनैव तर्पयेदपि पञ्चधा
‘వామ-యోద్భవ’ ముద్రతో వాగీశ్వరీ యోని-పీఠంలో మంత్రం/ఆహుతిని న్యసించాలి. “ఓం హాం హాం హాం—ఆత్మనే నమః” అని జపిస్తూ ఇదే మంత్రంతో పూజ చేసి, పంచవిధంగా తర్పణం కూడా చేయాలి.
Verse 44
अन्ययोनिषु सर्वासु देहशुद्धिं हृदा चरेत् नात्र पुंसवनं स्त्र्यादिशरीरस्यापि सम्भवात्
ఇతర అన్ని యోనుల్లో హృదయంలో (అంతర్మనసులో) దేహశుద్ధిని ఆచరించాలి. ఇక్కడ పుంసవన సంస్కారం వర్తించదు; ఎందుకంటే స్త్రీ మొదలైన శరీరం కూడా సంభవించవచ్చు.
Verse 45
सीमन्तोन्नयनं वापि दैवान्यङ्गानि देहवत् शिरसा जन्म कुर्वीत जुगुप्सन् सर्वदेहिनां
సీమంతోన్నయన సంస్కారాన్ని కూడా చేయాలి; ఇతర దైవాంగ కర్మలను దేహవంతుడిలా నిర్వహించాలి. శిరసా (వినయంతో) ‘జన్మ-స్థాపన’ చేసి, సమస్త దేహధారుల పట్ల హింసా-అవమానాలను దూరం చేయాలి.
Verse 46
तथैव भावयेदेषामधिकारं शिवाणुना भोगं कवचमन्त्रेण शस्त्रेण विषयात्मना
అదేవిధంగా వారి అధికారాన్ని శుభమైన ‘శివ-అణు’ ద్వారా భావించాలి. భోగం/అనుభవాన్ని కవచమంత్రం ద్వారా, శస్త్రాన్ని విషయాత్మక (ఇంద్రియవిషయ-స్వరూప)ంగా ధ్యానించాలి.
Verse 47
मोहरूपमभेदश् च लयसज्ञं विभावयेत् शिवेन श्रोतसां शुद्धिं हृदा तत्त्वविशोधनं
మోహరూపం మరియు అభేదం—‘లయ’గా ప్రసిద్ధమైన స్థితి—దానిని ధ్యానించాలి. శివుని ద్వారా శ్రోతసుల (అంతఃప్రవాహాల) శుద్ధి, హృదయం ద్వారా తత్త్వాల విశోధనం జరుగుతుంది.
Verse 48
पञ्च पञ्चाहुतीः कुर्यात् गर्भाधानादिषु क्रमात् मायया मलकर्मादिपाशबन्धनिवृत्तये
గర్భాధానాది సంస్కారాలలో క్రమంగా ఐదు ఐదు ఆహుతులుగా ఐదు సమూహాలు సమర్పించాలి; మాయామంత్రశక్తితో మల, కర్మాది పాశబంధ నివృత్తి కోసం।
Verse 49
निष्कृत्यैव हृदा पश्चाद् यजेत शतमाहुतीः मलशक्तिनिरोधेन पाशानाञ्च वियोजनं
ముందుగా హృదయంలో అంతఃప్రాయశ్చిత్తం చేసి, తరువాత శత ఆహుతులతో యజించాలి; మలశక్తి నియంత్రణ వల్ల పాశాల వియోగం కలుగుతుంది।
Verse 50
स्वाहान्तायुधमन्त्रेण पञ्चपञ्चाहुतीर्यजेत् मायाद्यन्तस्य पाशस्य सप्तवारास्त्रजप्तया
‘స్వాహా’తో ముగిసే ఆయుధమంత్రంతో ఐదు ఐదు ఆహుతులుగా ఐదు సమూహాలతో యజించాలి; ‘మాయా’తో ప్రారంభమయ్యే పాశమంత్రానికి అస్త్రమంత్రాన్ని ఏడు సార్లు జపించాలి।
Verse 51
कर्तर्या छेदनं कुर्यात् कल्पशस्त्रेण तद्यथा ॐ हूं निवृत्तिकलापाशाय हूं फट् ॐ हं हं हां आत्मने नम इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शिखात्मने ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पञ्चपञ्चाहुतीर्दद्यादिति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः बन्धकत्वञ्च निर्वर्त्य हस्ताभ्याञ्च शराणुना
కత్తెరతో, విధివిధానమైన కల్పశస్త్రాన్ని ఉపయోగించి, బంధనఛేదనాన్ని ఈ విధంగా చేయాలి— “ఓం హూం నివృత్తికలాపాశాయ హూం ఫట్।” కొన్ని గుర్తించిన ప్రతుల్లో— “ఓం హం హం హాం ఆత్మనే నమః” లేదా “శిఖాత్మనే” అనే పాఠం ఉంది; అలాగే “ఐదు ఐదు ఆహుతులు ఇవ్వాలి” అన్నది కూడా కలదు. ఇలా బంధకత్వాన్ని నిర్వర్తించి, రెండు చేతులతోను శరాణు (బాణసదృశ సాధనం) తోను క్రియ చేయాలి।
Verse 52
विसृज्य वर्तुलीकृत्य घृतपूर्णे स्रुवे धरेत् दहेदनुकलास्त्रेण केवलास्त्रेण भस्मसात्
దానిని విడిచిపెట్టి వృత్తాకారంగా చేసి, నెయ్యితో నిండిన స్రువంలో ఉంచాలి; అనుకలా-అస్త్రంతో లేదా కేవలా-అస్త్రంతో దానిని భస్మం చేయాలి।
Verse 53
कुर्यात् पञ्चाहुतीर्दत्वा पाशाङ्कुशनिवृत्तये ॐ हः अस्त्राय हूं फट् प्रायश्चित्तं ततः कुर्यादस्त्राहुतिभिरष्टभिः
‘పాశ-అంకుశ’ అనే అడ్డంకి నివృత్తి కోసం ఐదు ఆహుతులు సమర్పించాలి. అనంతరం ‘ఓం హః అస్త్రాయ హూం ఫట్’ అనే అస్త్రమంత్రంతో ఎనిమిది ఆహుతులు ఇచ్చి ప్రాయశ్చిత్తం చేయాలి.
Verse 54
अथावाह्य विधातारं पूजयेत्तर्पयेत्तथा तत ॐ हां शब्दस्पर्शशुद्धब्रह्मन् गृहाण स्वाहेत्याहुतित्रयेणाधिकारमस्य समर्पयेत् दग्धनिःशेषपापस्य ब्रह्मन्नस्य पशोस्त्वया
తర్వాత విధాతృదేవుని ఆవాహన చేసి పూజించి, అలాగే తర్పణం చేయాలి. అనంతరం ‘ఓం హాం, శబ్ద-స్పర్శశుద్ధ బ్రహ్మన్, గృహాణ స్వాహా’ అనే మంత్రంతో మూడు ఆహుతులు ఇచ్చి దీనికి అధికారాన్ని సమర్పించాలి. ఓ బ్రహ్మన్, నీ ద్వారా ఈ పశువుకు చెందిన పాపం పూర్తిగా దగ్ధమై నిశ్శేషమవుతుంది.
Verse 55
बन्धाय न पुनः स्थेयं शिवाज्ञां श्रावयेदिति ततो विसृज्य धातारं नाड्या दक्षिणया शनैः
బంధం కోసం మళ్లీ ఆ స్థితిలో నిలవకూడదు; మనస్సులో ‘శివాజ్ఞను శ్రావయించు/ఉచ్చరించు’ అని చేయాలి. తరువాత ధాతృదేవుని విసర్జించి కుడి నాడి ద్వారా నెమ్మదిగా రేచన (శ్వాసత్యాగం) చేయాలి.
Verse 56
संहारमुद्रयात्मानं कुम्भकेन निजात्मना राहुयुक्तैकदेशेन चन्द्रविम्बेन सन्निभं
సంహారముద్రతోను, కుంభకము (శ్వాసనిరోధం) తోను, తన అంతఃస్వరూపంలో తనను తాను ధ్యానించాలి—ఒక భాగం రాహుతో సంయుక్తమైనట్లు కప్పబడిన చంద్రబింబంలా.
Verse 57
आदाय योजयेत् सूत्रे रेचकेनोद्भवाख्यया पूजयित्वार्घ्यपात्रस्थतोयविन्दुसुधोपमं
దానిని తీసుకొని, రేచనం చేస్తూ ‘ఉద్భవ’ అనే మంత్రంతో సూత్రంలో (యజ్ఞోపవీతంలో) యోజించాలి. పూజ చేసి, అర్ఘ్యపాత్రంలో ఉన్న జలబిందువును అమృతసమానంగా భావించి ధ్యానించాలి లేదా అర్పించాలి.
Verse 58
विसृज्य पितरौ दद्याद्वौषडन्तशिवाणुना पूरणाय विधिः पूर्णा निवृत्तिरिति शोधिता
ఆహ్వానించిన పితృదేవతలను విధిపూర్వకంగా విసర్జించి, అనంతరం ‘వౌషట్’తో ముగిసే శివమంత్రంతో కర్మపూరణార్థం సమాప్తి ఆహుతిని అర్పించాలి. ఇలా విధి సంపూర్ణమవుతుంది; ఇదే యజ్ఞకర్మ యొక్క శుద్ధ ‘నివృత్తి’ (ముగింపు) అని ప్రకటించబడింది।
Frequently Asked Questions
Eligibility conditioning: the guru’s pre-dīkṣā purification (snāna, nitya-karmas), dietary prohibitions, and śānti-homa using the Ghora rite to neutralize inauspicious dream signs.
It frames liberation-initiation as dependent on disciplined purity and correct remediation, aligning personal conduct and subtle omens with Dharmic order before higher mantra-operations begin.