Adhyaya 104

Verse 1

तद्द्रव्यं श्रेष्ठद्रव्यं वा तत् सकार्यं तत्प्रमाणकं इत्य् आग्नेये महपुराणे जीर्णोद्धारो नाम त्र्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ चतुरधिकशततमोध्यायः प्रासादलक्षणं ईश्वर उवाच वक्ष्ये प्रासादसामान्यलक्षणं ते शिखध्वज चतुर्भागीकृते क्षेत्रे भित्तेर्भागेन विस्तरात्

అదే ద్రవ్యం గానీ, లేదా మరింత శ్రేష్ఠమైన ద్రవ్యం గానీ తీసుకోవాలి; అది నిర్దిష్ట కార్యానికి, సరైన ప్రమాణం మరియు శాస్త్రీయ ప్రమేయాల ప్రకారం వినియోగించాలి. ఇలా అగ్ని మహాపురాణంలో ‘జీర్ణోద్ధార’ అనే 103వ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు 104వ అధ్యాయం ‘ప్రాసాదలక్షణం’ ప్రారంభం. ఈశ్వరుడు పలికెను—ఓ శిఖధ్వజా, నేను ప్రాసాదాల సాధారణ లక్షణాలను చెప్పుదును; క్షేత్రాన్ని నాలుగు భాగాలుగా విభజించినప్పుడు, భిత్తి భాగం ప్రకారం విస్తారాన్ని నిర్ణయించాలి.

Verse 2

अद्रिभागेन गर्भः स्यात् पिण्डिका पादविस्तरात् पञ्चभागीकृते क्षेत्रेन्तर्भागे तु पिण्डिका

గర్భం ‘అద్రి’ ప్రమాణ భాగంతో నిర్ణయించాలి; పిండిక (పీఠం/వేదికాధారం) ఒక పాద విస్తారంతో నిర్ణయించబడుతుంది. క్షేత్రాన్ని ఐదు భాగాలుగా విభజించినప్పుడు పిండికను అంతర్భాగంలో స్థాపించాలి.

Verse 3

सुषिरं भागविस्तीर्णं भित्तयो भागविस्तरात् भागौ द्वौ मध्यमे गर्भे ज्येष्ठभागद्वयेन तु

సుషిరం (లోపలి ఖాళీ స్థలం) ఒక భాగ విస్తారంగా ఉండాలి; భిత్తులు కూడా ఒక భాగ విస్తారంతో (దృఢత్వ/మోటు) ఉండాలి. మధ్యలో గర్భం రెండు భాగాలుగా ఉండాలి; అది జ్యేష్ఠ (ప్రధాన) రెండు భాగాల ప్రమాణంతో అనుపాతంగా ఉండాలి.

Verse 4

अथा मग्नमिति ख तत्प्रमाणत इति घ अर्धभागेनेति ख , घ , छ , ज च पञ्चभागीकृते वापि मध्यभागे इति घ , छ , ज च भागौ द्वौ मध्यमो गर्भो ज्येष्ठो भागद्वयेन तु इति ङ , छ , ज च त्रिभिस्तु कन्यसागर्भः शेषो भित्तिरिति क्वचित् षोढाभक्येथवा क्षेत्रे भित्तिर्भागैकविस्तरात्

కొన్ని పాఠభేదాల ప్రకారం—‘తత్ ప్రమాణత’ అంటే ఆ ప్రమాణానుసారం. అర్ధభాగాన్ని ఏకకంగా తీసుకున్నా, లేదా క్షేత్రాన్ని ఐదు భాగాలుగా విభజించినా, గర్భాన్ని మధ్యభాగంలోనే ఉంచాలి. భాగాలలో రెండు భాగాలు ‘మధ్యమ’ గర్భం; ‘జ్యేష్ఠ’ గర్భం రెండు భాగాల ప్రమాణంతో; ‘కన్యస/కనిష్ఠ’ గర్భం మూడు భాగాలతో. కొందరి ప్రకారం మిగిలినది భిత్తి. లేదా క్షేత్రాన్ని పదహారు భాగాలుగా విభజిస్తే భిత్తి ఒక భాగ విస్తారంగా ఉండాలి.

Verse 5

गर्भो भागेन विस्तीर्णो भागद्वयेन पिण्डिका विस्ताराद् द्विगुणो वापि सपादद्विगुणो ऽपि वा

గర్భము ఒక భాగముచే వెడల్పుగా విస్తరిస్తుంది; పిణ్డిక (మాంసపిండము) రెండు భాగములచే విస్తరిస్తుంది. దాని పొడవు వెడల్పుతో పోల్చితే రెండింతలు గాని, సవ్వా రెండింతలు గాని ఉంటుంది.

Verse 6

अर्धार्धद्विगुणो वापि त्रिगुणः क्वचित्त्रिदुच्छ्रयः जगती विस्तरार्धेन त्रिभागेन क्वचिद्भवेत्

మాత్ర కొన్నిసార్లు ‘అర్ధార్ధ’ యొక్క రెండింతలు, కొన్నిసార్లు మూడింతలు; మరికొన్ని సందర్భాలలో త్రివిధ ఉచ్చ్రయంగా పెరుగుతుంది. జగతీ ఛందస్సు కొన్ని చోట్ల విస్తారార్ధంతో, మరికొన్ని చోట్ల త్రిభాగంతో నిర్ణయించబడుతుంది.

Verse 7

नेमिः पादोनविएस्तीर्णा प्रासादस्य समन्ततः परिधिस्त्रयं शको मध्ये रथकांस्तत्र कारयेत्

నేమి (చుట్టుముట్టే మోల్డింగ్/బ్యాండ్) ను ప్రాసాదం చుట్టూ పాదం తగ్గిన తొమ్మిది ప్రమాణాల వెడల్పుతో ఏర్పాటు చేయాలి. పరిధిని మూడు భాగాలుగా విభజించి, మధ్య శక-భాగంలో రథకాలు (రథసదృశ ప్రక్షేపాలు) నిర్మించాలి.

Verse 8

चामुण्डं भैरवं तेषु नाट्येशं च निवेशयेत् प्रासादार्धेन देवानामष्टौ वा चतुरो ऽपि वा

ఆ స్థాపనలలో చాముండ, భైరవ మరియు నాట్యేశ (నటరాజ స్వరూప శివుడు) ను ప్రతిష్ఠించాలి. దేవతల విన్యాసం ప్రాసాదం యొక్క అర్ధభాగంలో—ఎనిమిది గానీ, నాలుగు గానీ—చేయవచ్చు.

Verse 9

प्रदक्षिणां वहिः कुर्यात् प्रासादादिषु वा नवा आदित्याः पूर्वतः स्थाप्याः स्कन्दोग्निर्वायुगोचरे

ప్రదక్షిణను బయట వైపున చేయాలి; అలాగే ప్రాసాదాది స్థలాలలో తొమ్మిది ఆదిత్యులను కూడా ప్రతిష్ఠించవచ్చు. ఆదిత్యులు తూర్పు వైపున స్థాపించాలి; స్కందుడు మరియు అగ్ని వాయు-గోచరంలో (వాయవ్య, వాయువ్య దిక్కు) ఉంచాలి.

Verse 10

एवं यमादयो न्यस्याः स्वस्याः स्वस्यां दिशि स्थिताः चतुर्धा शिखरं कृत्वा शुकनासा द्विभागिका

ఇలా యమాది దేవతలను వారి వారి దిశలలో తమ తమ స్థానాలలో ప్రతిష్ఠించాలి. అనంతరం శిఖరాన్ని నాలుగు భాగాలుగా చేసి, శుకనాసాను రెండు విభాగాలుగా నిర్మించాలి.

Verse 11

तृतीये वेदिका त्वग्नेः सकण्ठो मलसारकः वैराजः पुष्पकश्चान्यः कैलासो मणिकस् तथा

మూడవ విధానంలో అగ్నివేదికను ‘సకణ్ఠ’, ‘మలసారక’, ‘వైరాజ’, అలాగే ‘పుష్పక’ అని పిలుస్తారు; అదేవిధంగా ‘కైలాస’ మరియు ‘మణిక’ అని కూడా అంటారు.

Verse 12

त्रिविष्ठपञ्च पञ्चैव मेरुमूर्धनि संस्थिताः चतुरस्रस्तु तत्राद्यो द्वितीयोपि तदायतः

మేరు శిఖరంపై త్రివిష్టపానికి చెందిన ఐదు విభాగాలు ఉన్నాయి; అలాగే మరొక ఐదు కూడా ఉన్నాయి. వాటిలో మొదటిది చతురస్రాకారం, రెండవది కూడా అదే (విస్తారమైన) ప్రమాణంతో ఉంటుంది.

Verse 13

अ , ज च प्रासादे दिक्षु इति ङ स्कन्दोग्निर्वामगोचरे इति क सकण्ठोमवसारक इति ङ सकण्ठोमवसाधक इति छ कैलास्य इति ङ , छ च चतुर्धेत्यादिः, मेरुमूर्ध्नि संस्थिता इत्य् अन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति वृत्तो वृत्तायतश्चान्यो ह्य् अष्टास्रश्चापि पञ्चमः एकैको नवधाभेदैश् चत्वारिंशच्च पञ्च च

‘ప్రాసాదే దిక్షు’—ఇది ఙ పాఠం. ‘స్కంద-అగ్ని వామగోచరంలో’—ఇది క పాఠం. ‘సకణ్ఠహోమ అవసారక’—ఇది ఙ పాఠం; ‘అవసాధక’—ఇది ఛ పాఠం. ‘కైలాస్య’—ఇది ఙ మరియు ఛ పాఠాలలో ఉంది. ‘చతుర్ధా…’ నుండి తరువాత ‘మేరు మూర్ధ్ని సంస్థితా’ అనే అంతఃపాఠం గ ప్రతిలో లేదు. వృత్త (వృత్తాకారం), మరో వృత్తాయత (వృత్త-దీర్ఘం), మరియు ఐదవది అష్టాస్ర (అష్టకోణం) కూడా ఉంది. వీటిలో ప్రతి ఒక్కటి తొమ్మిది ఉపభేదాలతో కలిపి మొత్తం నలభై ఐదు అవుతాయి.

Verse 14

प्रासादः प्रथमो मेरुर्द्वितियो मन्दरस् तथा विमानञ्च तथा भद्रः सर्वतोभद्र एव च

మొదటి రకం ‘ప్రాసాద’; రెండవది ‘మేరు’; మూడవది ‘మందర’. అలాగే ‘విమాన’, ‘భద్ర’ మరియు ‘సర్వతోభద్ర’ అనే రకాలూ ఉన్నాయి.

Verse 15

चरुको नन्दिको नन्दिर्वर्धमानस् तथापरः श्रीवत्सश्चेति वैराज्यान्ववाये च समुत्थिताः

‘చరుక’, ‘నందిక’, ‘నంది’, అలాగే ‘వర్ధమాన’ మరియు ‘శ్రీవత్స’—ఈ నామాలు విరాట్-సార్వభౌమ స్థితి నుండియు, సృష్టి-తంతు నేయు (వవాయ) ఉద్భవ ప్రక్రియ నుండియు జనించాయని ప్రకటించబడినవి।

Verse 16

बलभी गृहराजश् च शालागृहञ्च मन्दिरं विशालश् च समो ब्रह्म मन्दिरं भुवनन्तथा

బలభీ, గృహరాజ, శాలాగృహ, మందిర, విశాల, సమ, బ్రహ్మ-మందిర, అలాగే భువన—ఇవి భవన-రకాలకి గుర్తింపబడిన నామాలు।

Verse 17

प्रभवः शिविका वेश्म नवैते पुष्पकोद्भवाः बलयो दुन्दुभिः पद्मो महापद्मक एवच

ప్రభవ, శివికా, వేశ్మ, పుష్పకోద్భవ, బలయ, దుందుభి, పద్మ, మహాపద్మక—ఇవి తొమ్మిది శుభ నిధులు (ధనరత్నాలు)।

Verse 18

वर्धनी वान्य उष्णीषः शङ्खश् च कलसस् तथा स्ववृक्षश् च तथाप्येते वृत्ताः कैलाससम्भवाः

వర్ధనీ, వాన్య, ఉష్ణీష, శంఖం, కలశం, అలాగే స్వవృక్షం—ఇవన్నీ కైలాస-సంభవమని వర్ణించబడినవి।

Verse 19

गजोथ वृषभो हंसो गरुत्मान्नृक्षनायकः भूषणो भूधरश्चान्न्ये श्रीजयः पृथवीधरः

ఆయనే గజము, ఆయనే వృషభము, ఆయనే హంస, ఆయనే గరుడుడు; ఆయనే మనుష్యులకును రాజులకును నాయకుడు, ఆయనే భూషణము, ఆయనే భూధరుడు; మరియు ఇతర రూపములలో ఆయనే శ్రీజయుడు—పృథివీధరుడు।

Verse 20

वृत्तायतात् समुद्भूता नवैते मणिकाह्वयात् वज्रं चक्रन्तथा चान्यत् स्वस्तिकं वज्रस्वस्तिकं

వృత్తము మరియు దీర్ఘాకారము అనే రెండు ఆకారాల నుండి ‘మణికా’ అని పిలువబడే ఈ తొమ్మిది రకాలు ఉద్భవిస్తాయి. అవి: వజ్రం, చక్రం, మరొక రూపం, స్వస్తికం, వజ్ర‑స్వస్తికం.

Verse 21

ईत्यादिः, कैलाससम्भवा इत्य् अन्तः पाठो छ पुस्तके नास्ति वृषण इति ङ खवृक्षश्चेत्यादिः, पृथिवीधर इत्य् अन्तः पाठो ज पुस्तके नास्ति मणिकाक्षयात् इति ज वज्रहस्तिकमिति ख , ग , छ च वज्रमुष्टिकमिति ज चित्रं स्वस्तिकखड्गञ्च गदा श्रीकण्ठ एव च विजयो नामतश् चैते त्रिविष्टपसमुद्भवाः

“ఇత్యాది.” ఛ‑ప్రతిలో ‘కైలాససంభవా’ అనే అంత్యపాఠం లేదు; ఙ‑ప్రతిలో ‘వృషణ’ అని ఉంది. అలాగే ‘ఖవృక్ష’ మొదలైనవి; జ‑ప్రతిలో ‘పృథివీధర’ అనే అంత్యపాఠం లేదు; జ‑లో ‘మణికాక్షయాత్’ అని ఉంది. ఖ, గ, ఛ ప్రతుల్లో ‘వజ్రహస్తిక’ అని, జ‑ప్రతిలో ‘వజ్రముష్టిక’ అని పఠనం. (పేర్లుగా) చిత్ర, స్వస్తిక‑ఖడ్గ, గదా, శ్రీకంఠ, విజయ—ఇవి త్రివిష్టప (స్వర్గ)సంభవాలు.

Verse 22

नगराणामिमाः सञ्ज्ञा लाटादीनामिमास् तथा ग्रीवार्धेनोन्नतञ्चूलम्पृथुलञ्च विभागतः

నగరాలకున్న ఇవే సాంకేతిక సంజ్ఞలు; అలాగే లాట మొదలైన రకాలకూ ఇవే వర్తిస్తాయి. విభాగానుసారం గ్రీవ (ఆధార/దండ భాగం) యొక్క అర్ధ ఎత్తు వరకు చూల/శిఖర ఉన్నతి మరియు వెడల్పు ద్వారా లక్షణాలు నిర్ణయించబడతాయి.

Verse 23

दशधा वेदिकाङ्कृत्वा पञ्चभिः स्कन्धविस्तरः त्रिभिः कण्ठं तु कर्तव्यं चतुर्भिस्तु प्रचण्डकं

వేదిక (ఆధార పీఠం)ను పది భాగాలుగా విభజించి, స్కంధ విస్తారాన్ని ఐదు భాగాలుగా చేయాలి. కంఠం మూడు భాగాలుగా, ప్రచండక భాగం నాలుగు భాగాలుగా చేయవలెను.

Verse 24

दिक्षु द्वाराणि कार्याणि न विदिक्षु कदाचन पिण्डिका कोणविस्तीर्णा मध्यमान्ता ह्य् उदाहृता

ద్వారాలను ప్రధాన దిక్కులలోనే నిర్మించాలి; విదిక్కులలో (మధ్య దిశలలో) ఎప్పుడూ కాదు. పిండికా (ద్వారదేవరి/ప్లింత్ భాగం) మూలల్లో వెడల్పుగా, మధ్యమూ చివరలూ విధివిధానంగా ఏర్పడినదిగా చెప్పబడింది.

Verse 25

क्वचित् पञ्चमभागेन महताङ्गर्भपादतः उच्छ्राया द्विगुणास्तेषामन्यथा वा निगद्यते

కొన్ని సంప్రదాయాలలో మహత్ (ప్రామాణిక) అంగుళాది మరియు గర్భమానం నుండి పంచమభాగాన్ని ప్రమాణంగా తీసుకొని, వాటి ప్రకారం నిర్దిష్టమైన ఎత్తులు ద్విగుణమని చెప్పబడతాయి; ఇతర ప్రమాణగ్రంథాలలో వేరే విధంగానూ వర్ణించబడుతుంది।

Verse 26

षष्ट्याधिकात् समारभ्य अङ्गुलानां शतादिह उत्तमान्यपि चत्वारि द्वाराणि दशहानितः

అరవై అంగుళాల ప్రమాణం నుండి ప్రారంభించి ఇక్కడ వంద అంగుళాల వరకు, ‘ఉత్తమ’ రకానికి చెందిన నాలుగు ద్వార-ప్రమాణాలు కూడా ఉన్నాయి; ప్రతి తదుపరి ద్వారం పది అంగుళాల చొప్పున క్రమంగా తగ్గుతుంది।

Verse 27

त्रीण्येव मध्यमानि स्युस्त्रीण्येव कन्यसान्यतः उच्छ्रायार्धेन विस्तारो ह्य् उच्छ्रायो ऽभ्यधिकस्त्रिधा

మధ్యమ (ప్రామాణిక) రకాలు మూడు మాత్రమే, అలాగే కనిష్ఠ (చిన్న) రకాలు కూడా మూడు మాత్రమే. వెడల్పు ఎత్తు యొక్క సగం కావాలి; మరియు ఎత్తు ఆ ప్రమాణాన్ని మించి త్రిగుణంగా నిర్ణయించాలి।

Verse 28

चतुर्भिरष्टभिर्वापि दशभिरङ्गुलैस्ततः उच्छ्रायात् पादविस्तीर्णा विशाखास्तदुदुंवरे

ఆ తరువాత ఆ ఉదుంబర (గూలరు) వద్ద, ఎత్తు ప్రమాణం నుండి నాలుగు, ఎనిమిది లేదా పది అంగుళాల మేరకు తీసుకొని, ఉపశాఖలు ఒక పాదం (ఒక అడుగు) వరకు విస్తరించాలి।

Verse 29

विस्तरार्धेन बाहुल्यं सर्वेषामेव कीर्तितम् शताधिकमिति ज उत्तमान्यपि चत्वारि चत्वारि दशहानित इति ज दशभिर्वा गुणैः शुभ इति छ विशाखास्थे त्वडुम्बरे इति छ च विशुद्धेन तु वाहुल्यमिति ख विस्तरार्धेन वा हन्यादिति झ विस्तरार्धेन बहुल्यमिति ज द्विपञ्चसप्तनवभिः शाखाभिर्द्वारमिष्टदं

అన్ని ద్వారాలకూ ‘బాహుల్య’ (విస్తృతి/దృఢత్వం) వెడల్పు యొక్క సగమని చెప్పబడింది. కొన్ని పాఠాలలో ‘శతాధికం’ అని ఉంది; అలాగే ‘ఉత్తమ’ రకంలో కూడా నాలుగు ప్రమాణాలు, ప్రతి తదుపరి పది అంగుళాల చొప్పున తగ్గుతాయని చెప్పబడింది. మరొకచోట ‘పది గుణాలతో యుక్తమైతే శుభం’ అని; అలాగే ‘విశాఖా నక్షత్రస్థితిలో అడుంబర కింద’ అనే పాఠమూ ఉంది. ఇంకొక పాఠంలో ‘విశుద్ధమైన (ఖచ్చితమైన) బాహుల్యమే’ అని; మరొకచోట ‘వెడల్పు సగంతో తగ్గించాలి’ అని. మొత్తంగా రెండు, ఐదు, ఏడు లేదా తొమ్మిది శాఖలు (విభాగాలు) కలిగిన ద్వారం ఇష్టదాయకం, మంగళకరం।

Verse 30

अधःशाखाचतुर्थांशे प्रतीहारौ निवेशयेत् मिथुनैः पादवर्णाभिः शाखाशेषं विभूषयेत्

అధఃశాఖ యొక్క చతుర్థాంశంలో ద్వారపాలుల జంటను స్థాపించాలి; మిగిలిన శాఖభాగాన్ని యుగ్మ మూర్తులు మరియు పాదవర్ణ (పాదచిహ్న/పాదప్రకార) అలంకారాలతో శోభింపజేయాలి।

Verse 31

स्तम्भबिद्धे भृत्यता स्यात् वृक्षबिद्धे त्वभूतिता कूपबिद्धे भयं द्वारे क्षेत्रबिद्धे धनक्षयः

స్తంభంలో బేధం/క్షతి ఉంటే సేవకాధీనత (దాస్యభావం) సూచిస్తుంది; వృక్షంలో క్షతి ఉంటే ఐశ్వర్యహాని; కూపంలో క్షతి ఉంటే భయం; ద్వారం లేదా క్షేత్రంలో క్షతి ఉంటే ధనక్షయం.

Verse 32

प्रासादगृहशिलादिमार्गविद्धेषु बन्धनं सभाबिद्धे न दारिद्र्यं वर्णबिद्धे निराकृतिः

ప్రాసాదం, గృహం, శిలాకార్యం లేదా మార్గంలో బేధ/దోషం ఉంటే బంధనం (నిర్బంధం) సూచిస్తుంది; సభలో అలాంటి దోషం ఉంటే దారిద్ర్య సూచన కాదు; వర్ణం (దేహకాంతి/రంగు) దోషితమైతే నిరాకృతి (అంగీకారహాని) కలుగుతుంది।

Verse 33

उलूखलेन दारिद्र्यं शिलाबिद्धेन शत्रुता छायाबिद्धेन दारिद्र्यं बेधदोषो न जायते

ఉలూఖలము (ఒఖలి) బేధితమైతే దారిద్ర్యం; శిల బేధితమైతే శత్రుత్వం; ఛాయ బేధితమైతే దారిద్ర్యం అని చెప్పబడింది—కాని కేవలం ఛాయాభేదం వల్ల బేధదోషం కలగదు।

Verse 34

छेदादुत्पाटनाद्वापि तथा प्राकारलक्षणात् सीमाया द्विगुणत्यागाद् बेधदोषो न जायते

కత్తిరించడం లేదా వేరుతో పీకివేయడం ద్వారా కూడా, అలాగే ప్రాకార (ప్రాకారం/మెట్టు) లక్షణాలను ఆధారంగా చేసుకొని, సరిహద్దు నుండి వివాదిత ప్రమాణానికి రెండింతల పట్టీని వదిలివేస్తే—బేధదోషం కలగదు।