
Chapter 76 — चण्डपूजाकथनम् (Narration of the Worship of Caṇḍa/Caṇḍeśa)
ఈ అధ్యాయంలో ఈశాన-కల్పానికి అనుగుణంగా శైవ-ఆగమ పరంపరలో చండ/చండేశ పూజాక్రమం వివరించబడింది. సాధకుడు శివుని సమీపించి పూజ, హోమం నిర్వహించి కర్మఫల స్వీకారాన్ని ప్రార్థిస్తాడు. ఉద్భవ ముద్రతో అర్ఘ్యదానం, హృద్-బీజాన్ని మూలమంత్రానికి ముందుగా ఉంచే మంత్రక్రమం, స్తోత్రం-ప్రణామం, అలాగే వెనుదిరిగి క్షమాపణ కోరుతూ ప్రత్యేక అర్ఘ్యం సమర్పించడం—వినయం, దోషస్వీకారం సూచనగా—చెప్పబడింది. తరువాత నారాచ ముద్రతో ఫట్ అంత్యమయ్యే అస్త్ర మంత్రం ద్వారా అంతఃశక్తుల ఉపసంహారం, మూర్తి మంత్రంతో లింగానికి శక్తిసంస్కారం చేయడం జరుగుతుంది. చండుని ఆహ్వానం, హృదయ-శిరః-శిఖా-కవచ-అస్త్ర అంగ/న్యాస మంత్రాలు, ధ్యానంలో ఆయన రూపం—రుద్ర-అగ్ని జన్మ, నల్ల వర్ణం, త్రిశూలం-టంకం, జపమాల-కమండలుతో—వర్ణించబడింది. ముఖ్య మంత్రపాఠాల పాండులిపి భేదాలు, జప పరిమాణం (అంగాలకు దశమాంశం), కొన్ని ద్రవ్యదానాల నిషేధం, శివాజ్ఞతో నిర్మాల్యము మరియు భుక్తశేష నైవేద్య దిశానిర్దేశం కూడా ఉంది. చివరగా సంహార ముద్ర-సంహార మంత్రంతో విసర్జన, గోమయజలంతో నిక్షేపస్థల శుద్ధి, అవశేషాల నిక్షేపం, ఆచమనం, మిగిలిన కర్మల కొనసాగింపు చెప్పబడింది।
Verse 1
हः गणेभ्य उ इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः हां ऋपिभ्य इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वायव्यामिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः नैरृत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ षट्सप्ततितमो ऽध्यायः चण्दपूजाकथनं ईश्वर उवाच ततः शिवान्तिकङ्गत्वा पूजाहोमादिकं मम गृहाण भगवन् पुण्यफलमित्यभिधाय च
“హః—గణేభ్యః” అని ఒక చిహ్నిత పాఠం; “హాం—ఋషిభ్యః” అని మరొక పాఠం. “వాయవ్యాం (వాయవ్య దిశ, ఉత్తర-పడమర)” అని ఒక పాఠం; “నైరృతే (దక్షిణ-పడమర)” అని మరొక పాఠం. ఇప్పుడు 76వ అధ్యాయం—చండపూజా కథనం. ఈశ్వరుడు పలికెను: “తర్వాత శివుని సమీపానికి వెళ్లి, పూజా-హోమాది నిర్వహించి, ‘భగవన్, నా పూజా-హోమాదులను స్వీకరించండి; ఇది పుణ్యఫలం’ అని చెప్పి…”
Verse 2
अर्घ्योदकेन देवाय मुद्रयोद्भवसञ्ज्ञया हृद्वीजपूर्वमूलेन स्थिरचित्तो निवेदयेत्
అర్ఘ్యజలంతో దేవునికి అర్ఘ్యాన్ని నివేదించాలి, “ఉద్భవ” అనే ముద్రను ప్రయోగిస్తూ; హృద్బీజంతో ముందుగా ఉచ్చరించిన మూలమంత్రంతో, మనస్సును స్థిరంగా ఉంచాలి।
Verse 3
ततः पूर्ववदभ्यर्च्य स्तुत्वा स्तोत्रैः प्रणम्य च अर्घ्यं पराङ्मुखं दत्वा क्षमस्वेत्यभिधाय च
తర్వాత పూర్వవిధంగా ఆరాధించి, స్తోత్రాలతో స్తుతించి, నమస్కరించి; ముఖాన్ని తిప్పి అర్ఘ్యాన్ని సమర్పించి, “క్షమస్వ” (క్షమించండి) అని పలకాలి।
Verse 4
नाराचमुद्रयास्त्रेण फडन्तेनात्मसञ्चयं संहृत्य दिव्यया लिङ्गं मूर्तिमन्त्रेण योजयेत्
నారాచముద్రతో కూడి ‘ఫట్’తో ముగిసే అస్త్రమంత్రం ద్వారా అంతరంగంలో సంగ్రహిత ప్రాణశక్తిని సంకోచింపజేసి, దివ్య మూర్తిమంత్రంతో లింగాన్ని యోజించి (సంస్కరించి) స్థాపించాలి।
Verse 5
स्थण्डिले त्वर्चिते देवे मन्त्रसङ्घातमात्मनि नियोज्य विधिनोक्तेन विदध्याच्चण्डपूजनं
సిద్ధం చేసిన స్థండిలంపై దేవుని ఆరాధన పూర్తైన తరువాత, మంత్రసమూహాన్ని తనలో నియోజించి/న్యాసం చేసి, విధివిధానంగా చండా (ఉగ్ర దేవీ రూపం) పూజను నిర్వహించాలి।
Verse 6
ॐ चण्डेशानाय नमो मध्यतश् चण्डमूर्तये ॐ धूलिचण्डेश्वराय हूं फट् स्वाहा तमाह्णयेत्
“ఓం చండేశానాయ నమః; మధ్యంలో చండమూర్తయే. ఓం ధూళి-చండేశ్వరాయ హూం ఫట్ స్వాహా.” ఇలా ఆయనను ఆహ్వానించాలి।
Verse 7
चण्डहृदयाय हूं फट् ॐ चण्डशिरसे तथा ॐ चण्डशिखायै हूं फट् चण्डायुः कवचाय च
“చండ హృదయానికి—హూం ఫట్; అలాగే చండ శిరస్సుకు—ఓం; చండ శిఖకు—ఓం హూం ఫట్; మరియు చండ ఆయుః-కవచ మంత్రం కూడా (జపించాలి).”
Verse 8
चण्डस्त्राय तथा हूं फट् चण्डं रुद्राग्निजं स्मरेत् शूलटङ्कधरं कृष्णं साक्षसूत्रकण्डलुं
“చండాస్త్రాయ—హూం ఫట్” అనే మంత్రాన్ని ప్రయోగించి, రుద్ర-అగ్ని జనితుడైన చండుని ధ్యానించాలి—కృష్ణవర్ణుడు, శూలం మరియు టంకం ధరించినవాడు, అక్షమాల మరియు కమండలును పట్టుకున్నవాడు।
Verse 9
टङ्काकरे ऽर्धचन्द्रे वा चतुर्वक्त्रं प्रपूजयेत् लिचण्डेश्वराय इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः क्रूं फडिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः हूं चण्डशिरसे स्वाहेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः हूं फट् चण्दत इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः टङ्कारेणार्धचन्द्रे इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः यथाशक्ति जपं कुर्यादङ्गानान्तु दशांशतः
టంక (చెన్నీ/కొడవలి) ఆకారంలో గానీ, అర్ధచంద్ర రూపంలో గానీ చతుర్ముఖ దేవతను విధివిధానంగా పూజించాలి. కొన్ని పాఠభేదాలలో మంత్రభేదాలు ఉన్నాయి—“లి చండేశ్వరాయ”, “క్రూం ఫడ్”, “హూం చండశిరసే స్వాహా”, “హూం ఫట్ చండాయ” మొదలైనవి. అనంతరం యథాశక్తి జపం చేయాలి; అంగమంత్రాల జపసంఖ్య ప్రధాన జపానికి దశాంశంగా ఉండాలి.
Verse 10
गोभूहिरण्यवस्त्रादिमणिहेमादिभूषणं विहाय शेसनिर्माल्यं चण्डेशाय निवेदयेत्
గోవులు, భూమి, బంగారం, వస్త్రాలు, మణులు, స్వర్ణాభరణాలు మొదలైన దానాలను అతనికి అర్పించకుండా, మిగిలిన నిర్మాల్యాన్ని (పూజావశేష పవిత్ర మాల్యాది) చండేశునికి నివేదించాలి.
Verse 11
लेह्यचोष्याद्यनुवरं ताम्बूलं स्रग्विलेपनं निर्माल्यं भोजनं तुभ्यं प्रदत्तन्तु शिवाज्ञया
లేహ్య-చోష్యాది భక్ష్యాలు, అనువర, తాంబూలం, మాల్యము మరియు లేపనం, నిర్మాల్యము, భోజనం—ఇవన్నీ శివాజ్ఞచే నీకు సమర్పించబడినవి.
Verse 12
सर्वमेतत् क्रियाकाण्डं मया चण्ड तवाज्ञया न्यूनाधिकं कृतं मोहात् परिपूर्णं सदास्तु मे
ఓ చండా! నీ ఆజ్ఞచే నేను ఈ సమస్త క్రియాకాండాన్ని నిర్వహించాను. మోహవశాత్తు ఏదైనా న్యూనమో అధికమో జరిగితే, అది నాకు సదా పరిపూర్ణమగునుగాక.
Verse 13
इति विज्ञाप्य देवेशं दत्वार्घ्यं तस्य संस्मरन् संहारमूर्तिमन्त्रेण शनैः संहारमुद्रया
ఇట్లు దేవేశునికి విజ్ఞప్తి చేసి, ఆయనకు అర్ఘ్యాన్ని సమర్పించి, ఆయనను స్మరిస్తూ, సంహారమూర్తి మంత్రంతో మరియు సంహారముద్రతో నెమ్మదిగా సంహారక్రియను చేయాలి.
Verse 14
पूरकान्वितमूलेन मन्त्रानात्मनि योजयेत् निर्माल्यापनयस्थानं लिम्पेद्गोमयवारिणा प्रोक्ष्यार्घ्यादि विसृज्याथ आचान्तो ऽन्यत्समाचरेत्
పూరకంతో కూడిన మూలమంత్రంతో మంత్రాలను తన అంతరాత్మలో యోజించాలి. నిర్మాల్యాన్ని తొలగించే స్థలాన్ని గోమయమిశ్రిత జలంతో లేపనం చేయాలి; తరువాత ప్రోక్షణ చేసి అర్ఘ్యాది శేషాలను విసర్జించాలి. ఆచమనం చేసి మిగిలిన కర్మలను ఆచరించాలి.
Precise mantra–mudrā coordination (udbhava for arghya; Nārāca with astra-mantra ending in phaṭ; saṃhāra-mudrā for dissolution), proportional japa rules (aṅga-mantras at one-tenth), and explicit nirmālya handling/purification protocols—along with recorded pāṭhabheda (manuscript variants) for mantra readings.
By framing ritual exactness, humility (explicit kṣamā/forgiveness), internalization of mantras (antar-nyāsa), and controlled dissolution (saṃhāra) as disciplines that purify agency and align the practitioner’s body–speech–mind with Śaiva order, supporting both ritual efficacy and inner steadiness.