Adhyaya 54

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये लिङ्गलक्षणं नाम त्रिपञ्चाशत्तमोध्यायः अथ चतुःपञ्चाशत्तमोध्यायः लिङ्गमानादिकथनं भगवानुवाच वक्ष्याम्यन्यप्रकारेण लिङ्गमानादिकं शृणु वक्ष्ये लवणजं लिङ्गं घृतजं बुद्धिवर्धनम्

ఇట్లు ఆదిమహాపురాణమైన ఆగ్నేయ పురాణంలో ‘లింగలక్షణం’ అనే యాభైమూడవ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు యాభైనాలుగవ అధ్యాయం ‘లింగమానాదికథనం’ ప్రారంభమవుతుంది. భగవానుడు పలికెను—ఇంకొక విధంగా లింగమానాది విషయాలను వివరిస్తాను, వినండి. లవణంతో చేసిన లింగం మరియు ఘృతంతో చేసిన, బుద్ధివర్ధక లింగాన్ని నేను చెప్పుదును.

Verse 2

भूतये वस्त्रलिङ्गन्तु लिङ्गन्तात्कालिकं विदुः पक्वापक्वं मृण्मयं स्यादपक्वात् पक्वजं वरं

సంపద (భూతి) కోసం వస్త్రలింగం విధేయం; పండితులు కాలిక (లేపన/మిశ్ర ద్రవ్య) లింగాన్ని వస్త్రలింగం కంటే శ్రేష్ఠమని తెలుసుకొంటారు. మృణ్మయ లింగం పక్వం, అపక్వం అని రెండు విధాలు; వాటిలో అపక్వం కంటే పక్వమే ఉత్తమం.

Verse 3

ततो दारुमयं पुण्यं दारुजात् शैलजं वरं शैलाद्वरं तु मुक्ताजं ततो लौहं सुवर्णजं

అనంతరం దారుమయ (కట్టె) ప్రతిమ పుణ్యప్రదం; దారువుకంటే శైలజం (రాతి) శ్రేష్ఠం. శైలముకంటే ముక్తాజం (ముత్యమయం) శ్రేష్ఠం; తదుపరి లౌహం, మరియు అత్యుత్తమం సువర్ణజం.

Verse 4

राजतं कीर्तितं ताम्रं पैत्तलं भुक्तिमुक्तिदं रङ्गजं रसलिङ्गञ्च भुक्तिमुक्तिप्रदं वरं

రజతం (వెండి) వర్ణించబడింది; తామ్రం మరియు పైత్తలం (పిత్తళం) భోగముక్తిదాయకమని చెప్పబడింది. అలాగే రఙ్గజం (టిన్) మరియు రసలింగం కూడా ఉత్తమమై, భోగముక్తి ప్రసాదకమని స్మరించబడింది.

Verse 5

रसजं रसलोहादिरत्नगर्भन्तु वर्धयेत् मानादि नेष्टं सिद्धादि स्थापितेथ स्वयम्भुवि

రసజం (పారదజన్యం)—అంటే రసలోహాది మరియు రత్నగర్భం—వృద్ధి (సంవర్ధన) చేయాలి. మానాది (మాపు-ప్రమాణాలు) మార్చకూడదు; సిద్ధప్రయోగాది స్వయంభూ లింగంలో స్థాపించాలి.

Verse 6

वामे च स्वेच्छया तेषां पीठप्रासादकल्पना पूजयेत् सूर्यविम्बस्थं दर्पणे प्रतिविम्बितं

మరియు ఎడమవైపు, తన ఇష్టానుసారం, వారికి పీఠం మరియు ప్రాసాదం (ఆలయ నిర్మాణం) ఏర్పాటు చేయాలి. దర్పణంలో ప్రతిబింబితమైన సూర్యబింబాన్ని—అంటే దర్పణంలో కనిపించే సూర్య ప్రతిరూపాన్ని—పూజించాలి.

Verse 7

पूज्ये हरस्तु सर्वत्र लिङ्गे पूर्णार्चनं भवेत् हस्तोत्तरविधं शैलं दारुजं तद्वदेव हि

హరుడు (శివుడు) పూజ్యుడైనప్పుడు, ప్రతి లింగంలోనూ పూర్ణార్చన చేయాలి. చెప్పబడిన విధానం (హస్తోత్తరవిధి) శైల (రాతి) మరియు దారుజ (కట్టె) రూపాలకు కూడా—నిజంగా—అదేవిధంగా వర్తిస్తుంది.

Verse 8

प्रवक्ष्ये ऽहं प्रकारेणेति ग चिह्नितपुस्तकपाठः रत्नजमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हस्ते तु विविधं शैलमिति ग चिह्नितपुस्तकपाठः चलमङ्गुलमानेन द्वारगर्भकरैः स्थितम् अङ्गुलाद् गृहलिङ्गं स्याद्यावत् पञ्चशाङ्गुलं

“నేను విధానాన్ని వివరిస్తాను” అని ఒక గుర్తించిన ప్రతిలో పాఠం ఉంది; మరొక పాఠంలో “రత్నమయం”, ఇంకొకదానిలో “చేతిలో వివిధ శిలలతో” అని ఉంది. చల అంగుళ ప్రమాణంతో ద్వార-గర్భ మాపుల ప్రకారం గృహలింగాన్ని ద్వారాంతర్గర్భంలో స్థాపించాలి; గృహలింగ పరిమాణం ఒక అంగుళం నుండి ఐదు అంగుళాల వరకు ఉండాలి.

Verse 9

द्वारमानात् त्रिसङ्ख्याकं नवधा गर्भमानतः नवधा गर्भमानेन लिङ्गन्धाम्नि च पूजयेत्

ద్వార ప్రమాణం నుండి త్రిసంఖ్య (మూడు విధాల అనుపాతం) గణించాలి. గర్భగృహ ప్రమాణాన్ని తొమ్మిది భాగాలుగా విభజించి, అదే నవధా ప్రమాణంతో ధామంలో (ఆలయస్థానంలో) లింగాన్ని పూజించాలి.

Verse 10

एवं लिङ्गानि षट्त्रिंशत् ज्ञेयानि ज्येष्ठमानतः मध्यमानेन षट्त्रिंशत् षट्त्रिंशदधमेन च

ఇలా జ్యేష్ఠ (ఉత్తమ) ప్రమాణం ప్రకారం ముప్పై ఆరు లింగాలు తెలుసుకోవలెను; మధ్యమ ప్రమాణంతో కూడా ముప్పై ఆరు, అధమ ప్రమాణంతో కూడా ముప్పై ఆరు.

Verse 11

इत्थमैक्येन लिङ्गानां शतमष्टोत्तरं भवेत् एकाङ्गुलादिपञ्चान्तं कन्यसञ्चलमुच्यते

ఇలా ఏకీకృతంగా తీసుకుంటే లింగ ప్రమాణాల మొత్తం నూరు ఎనిమిది అవుతుంది. ఒక అంగుళం నుండి ఐదు అంగుళాల వరకు ఉన్నది ‘కన్యసంచల’ (అత్యల్ప చల) అని చెప్పబడుతుంది.

Verse 12

षद्वादिदशपर्यन्तञ्चलं लिङ्गञ्च मध्यमं एकादशाङ्गुलादि स्यात् ज्येष्ठं पञ्चदशान्तकम्

ఆరు నుండి పది అంగుళాల వరకు ఉన్న చల లింగం ‘మధ్యమం’. పదకొండు అంగుళం నుండి ప్రారంభమై పదిహేను అంగుళాల వరకు ఉన్నది ‘జ్యేష్ఠం’ (అతి పెద్దది).

Verse 13

षडङ्गुलं महारत्नै रत्नैर् अन्यैर् नवाङ्गुलम् रविभिर्हेमभारोत्थं लिङ्गं शेषैस्त्रिपञ्चभिः

మహారత్నాలతో చేసిన లింగం ఆరు అంగుళాల ప్రమాణం; ఇతర రత్నాలతో తొమ్మిది అంగుళాలు. ‘రవి’ పరిమాణమైన స్వర్ణభారంతో తయారైన లింగం విధేయం; మిగిలిన లోహాలతో చేసినది ఇరవై ఐదు అంగుళాల ప్రమాణం.

Verse 14

षोडशांशे च वेदांशे युगं लुप्त्वोर्ध्वदेशतः द्वात्रिंशत्षोडशांशांश् च कोणयोस्तु विलोपयेत्

పదహారు భాగాల విభజనలోను, నాలుగు భాగాల విభజనలోను, పై భాగం నుండి యుగ-ప్రమాణమైన జంట భాగాలను తొలగించాలి; అలాగే మూలల్లో ముప్పై రెండవ భాగం మరియు పదహారవ భాగం మేరను కూడా తొలగించాలి.

Verse 15

चतुर्निवेशनात् कण्ठो विंशतिस्त्रियुगैस् तथा पार्श्वाभ्यां तु विलुप्ताभ्यां चललिङ्गं भवेद्वरं

నాలుగు ఇన్‌లే చేసిన బంధాల నివేశనంతో కంఠభాగం ఏర్పడాలి; అలాగే మూడు వరుస యుగాలలో దాని ప్రమాణం ఇరవై (ఏకకాలు) కావాలి. రెండు పార్శ్వాలను ఉబ్బులు లేకుండా/అవరోధం లేకుండా ఉంచితే అది ఉత్తమ చల-లింగమవుతుంది.

Verse 16

धाम्नो युगर्तुनागांशैर् द्वारं हीनादितः क्रमात् लिङ्गद्वारोच्छ्रयादर्वाग् भवेत् पादोनतः क्रमात्

ధామం (ఆలయ-గృహం) యొక్క సమగ్ర ప్రమాణం నుండి యుగ-, ఋతు-, నాగ-అంశాల ప్రకారం క్రమంగా తగ్గిస్తూ ద్వారాన్ని ఏర్పాటు చేయాలి. అలాగే లింగ-గృహ ద్వార ఎత్తు, ప్రమాణ ద్వార ఎత్తు నుండి ప్రతి దశలో ఒక పాదం (చతుర్థ భాగం) చొప్పున తగ్గిస్తూ క్రమంగా తక్కువగా చేయాలి.

Verse 17

गर्भार्धेनाधमं लिङ्गं भूतांशैः स्यात् त्रिभिर्वरं तयोर्मध्ये च सूत्राणि सप्त सम्पातयेत् समं

గర్భ-ప్రమాణం యొక్క సగం మేర చేసిన లింగం అధమం; మూడు భూత-అంశాలతో పెంచిన ప్రమాణం ఉత్తమం. ఆ రెండు ప్రమాణాల మధ్య అంతరంలో ఏడు సూత్రాలను సమంగా వేసి, మధ్యభాగాన్ని సమవిభజన చేయాలి.

Verse 18

आठः द्वात्रिंशत्षोडशार्धञ्चेति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः विंशतिस्त्रिगुणैस्तथेति घ, चिह्नितपुसुतकपाठः वनलिङ्गं भवेद्वरमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः चललिङ्गं भवेद् ध्रुवमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः एवं स्युर्नव सूत्राणि भूतसूत्रैश् च मध्यमं द्व्यन्तरो वामवामञ्च लिङ्गानां दीर्घता नव

ఇలా తొమ్మిది మాపన-సూత్రాలు (కొలత దారాలు) ఉంటాయి. మధ్యది ‘భూత-సూత్రం’ (కేంద్ర సూచన రేఖ). రెండు మధ్యస్థ సూత్రాలు, అలాగే ఎడమ మరియు మరింత ఎడమ పార్శ్వ సూత్రాలు ఉంటాయి. వీటితో లింగాల దీర్ఘత/అనుపాతం తొమ్మిది విధాలుగా నిర్ణయించబడుతుంది. (పాఠాంతరాల్లో 8, 32, 16½ వంటి సంఖ్యలు, ‘ఉత్తమ’/‘ధ్రువ’ లింగ లక్షణాలు కూడా చెప్పబడ్డాయి.)

Verse 19

हस्ताद्विवर्धते हस्तो यावत्स्युर् नव पाणयः हीनमध्योत्तमं लिङ्गं त्रिविधं त्रिविधात्मकम्

ఒక హస్తం నుండి ప్రారంభించి ప్రతి దశలో ఒక హస్తం చొప్పున పెరిగి మొత్తం తొమ్మిది హస్తాల వరకు కొలత ఉంటుంది. అందువల్ల లింగం హీన, మధ్యమ, ఉత్తమ అనే మూడు స్థాయిలుగా, త్రివిధ స్వరూపంగా చెప్పబడుతుంది.

Verse 20

एकैकलिङ्गमध्येषु त्रीणि त्रीणि च पादशः लिङ्गानि घटयेद्धीमान् षट्सु चाष्टोत्तरेषु च

ప్రతి ప్రధాన లింగం మధ్యనున్న ఖాళీలలో, ప్రతి పాదంలో (చతుర్థ భాగంలో) మూడు మూడు లింగాలను జ్ఞానవంతుడైన ఆచార్యుడు ఏర్పాటు చేయాలి. ఇదే త్రయం-విన్యాసం ఆరు విభాగాల్లోను, ఎనిమిది ప్లస్ ఒకటి (తొమ్మిది) విభాగాల్లోను చేయవలెను.

Verse 21

स्थिरदीर्घप्रमेयात्तु द्वारगर्भकरात्मिका भागेशञ्चाप्यमीशञ्च देवेज्यन्तुल्यसंज्ञितं

స్థిరమైన దీర్ఘ ప్రమాణం నుండి గ్రహించబడే ఏకకం ‘ద్వార’, ‘గర్భ’, ‘కర’ స్వభావమై ఉన్నదిగా భావించబడుతుంది. దానిని ‘భాగేశ’ మరియు ‘అమీశ’ అని కూడా పిలుస్తారు; అలాగే సమానార్థకంగా ‘దేవేజ్యంతుల్య’ అనే పేరుతోనూ సూచిస్తారు.

Verse 22

चत्वारि लिङ्गरूपाणि विष्कम्भेण तु लक्षयेत् दीर्घमायान्वितं कृत्वा लिङ्गं कुर्यात् त्रिरूपकं

లింగానికి నాలుగు రూపాలు (రకాలు) దాని విష్కంభం (వ్యాసం) ద్వారా గుర్తించాలి. తగిన అనుపాత ప్రమాణాలతో యుక్తం చేసి దీర్ఘంగా రూపొందించి, లింగాన్ని ‘త్రిరూపకం’ (మూడు విభాగాలుగా) తయారు చేయాలి.

Verse 23

चतुरष्टाष्टवृत्तञ्च तत्त्वत्रयगुणात्मकं लिङ्गानामीप्सितं दैर्घ्यं तेन कृत्वाङ्गुलानि वै

లింగాన్ని నియమిత వృత్తాకార రూపంలో, నాలుగు–ఎనిమిది–ఎనిమిది ప్రమాణాలతో, తత్త్వత్రయ గుణాత్మకంగా నిర్మించాలి. లింగాల కావలసిన దీర్ఘ్యాన్ని నిర్ణయించి, దానిని అంగుళ (వేలి వెడల్పు) ప్రమాణంలో లెక్కించాలి.

Verse 24

ध्वजाद्यायैः सुरैर् भूतैः शिखिभिर्वा हरेत् कृतिं तान्यङ्गुलानि यच्छेषं लक्षयेच्च शुभाशुभं

సిద్ధం చేసిన కృతిని ధ్వజాది సూచకాలు, దేవతలు, భూతాలు లేదా పక్షులు తీసుకుపోతే, మిగిలిన అంగుళ ప్రమాణాలను గమనించాలి; ఆ శేషం ఆధారంగా శుభాశుభాన్ని నిర్ణయించాలి.

Verse 25

ध्वजाद्या ध्वजसिंहेभवृषाः ज्येष्ठाः परे शुभाः स्वरेषु षड्जगान्धारपञ्चमाः शुभदायकाः

ధ్వజాది వర్గాలలో ధ్వజ, సింహ, వృష ఇవి ప్రధానమైనవి; ఇతరమూ శుభకరమే. స్వరాలలో షడ్జ, గాంధార, పంచమ శుభఫలదాయకాలు.

Verse 26

भूतेषु च शुभा भूः स्यादग्निष्वाहवनीयकः उक्तायामस्य चार्धांशे नागांशैर् भाजिते क्रमात्

భూతవర్గాలలో భూమి శుభకరం; అగ్నులలో ఆహవనీయ (హోమాగ్ని) శుభమని చెప్పబడింది. ఇక, ముందుగా చెప్పిన ఆయామాన్ని సగం చేసి, ‘నాగ’ భాగాల ప్రకారం క్రమంగా విభజిస్తే అవసరమైన క్రమం సిద్ధమవుతుంది.

Verse 27

रसभूतांशषष्ठांशत्र्यंशाधिकशरैर् भवेत् आढ्यानाढ्यसुरेज्यार्कतुल्यानाञ्चतुरस्रता

‘రస’ మరియు ‘భూత’కు సంబంధించిన షష్ఠాంశాలతో పాటు, శరాలు/తిర్యక్ రేఖలను ఒక మూడవ వంతు పెంచి తీసుకుంటే చతురస్రత (చతురస్ర ప్రణాళిక) కలుగుతుంది; అటువంటి చతురస్రత ఆఢ్య, అనాఢ్య, సురేజ్య (ఇంద్రుడు) మరియు అర్క (సూర్యుడు)తో సమానంగా శుద్ధమని చెప్పబడింది.

Verse 28

पञ्चमं वर्धमानाख्यं व्यासान्नाहप्रवृद्धितः द्विधा भेदा बहून्यत्र वक्ष्यन्ते विश्वकर्मतः

ఐదవ రకం ‘వర్ధమాన’మని పిలువబడుతుంది; ఇది వెడల్పు, ఎత్తు పెరిగిన లక్షణముతో ఉంటుంది. ఇక్కడ విశ్వకర్మ ప్రమాణానుసారం ద్వివిధ విభాగంలో దీని అనేక ఉపభేదాలు వివరించబడతాయి.

Verse 29

आढ्यादीनां त्रिधा स्थौल्याद्यवधूतं तदष्टधा अन्तरे वामवामे चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्थौल्याद् यववृद्ध्या तदष्टधा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः त्रिधा हस्ताज्जिनाख्यञ्च युक्तं सर्वसमेन च

‘ఆఢ్య’ మొదలైన దేహప్రకారాలకు త్రివిధ విభాగం ఉంది. స్థౌల్యాది ప్రమాణాలపై ‘అవధూత’ అనే రకం మరల అష్టవిధమవుతుంది—ఒక పాఠంలో ‘అంతర, వామ, వామవామ’ వంటి ఉపభేదాలు; మరొక పాఠంలో స్థౌల్యము నుండి యవ (బార్లీ గింజ) వృద్ధి ప్రమాణంతో అది అష్టవిధమని చెప్పబడింది. అలాగే ‘జినాఖ్య’ ప్రమాణం హస్త (హస్త) పరిమాణానుసారం త్రివిధం; దానిని సర్వసమతా అంటే సంపూర్ణ అనుపాత-సామ్యంతో ప్రయోగించాలి.

Verse 30

पञ्चविंशतिलिङ्गानि नाद्ये देवार्चिते तथा पञ्चसप्तभिरेकत्वाज्जिनैर् भक्तैर् भवन्ति हि

ఇరవై ఐదు లింగాలు ఏకత్వంగా లెక్కించబడతాయి; అలాగే నాద్య (పవిత్ర స్నానస్థలం) వద్ద దేవార్చన జరిగినప్పటికీ. ఐదు మరియు ఏడు సమూహాల వల్ల కలిగే ఏకత్వ కారణంగా, జితేంద్రియ భక్తులకు అవి నిజంగా ఒకటిగానే భావించబడతాయి.

Verse 31

चतुर्दशसहस्राणि चतुर्दशशतानि च एवमष्टाङ्गुलविस्तारो नवैककरगर्भतः

పద్నాలుగు వేల మరియు పద్నాలుగు వందలు—ఇదే పరిమాణం; ఈ విధంగా తొమ్మిది (లేదా) ఒక కర (చేతి ప్రమాణం)ను గర్భ-మాడ్యూల్‌గా తీసుకొని వెడల్పు ఎనిమిది అంగుళాలు అవుతుంది.

Verse 32

तेषां कोणार्धकोणस्थैश्चिन्त्यात् कोणानि सूत्रकैः विस्तारं मध्यमः कृत्वा स्थाप्यं वा मध्यतस्त्रयं

ఆ (విభాగాలు/ఆకృతులు) కోసం కోణం మరియు అర్ధకోణ స్థానాలలో ఉంచిన సూత్రదారాలతో కోణాలను నిర్ణయించాలి. మధ్యమానాన్ని వెడల్పుగా తీసుకొని, తరువాత కేంద్రం నుండి మూడు (ప్రధాన రేఖలు/బిందువులు) స్థాపించాలి.

Verse 33

विभागादूर्ध्वमष्टास्रो द्व्यष्टास्रःस्याच्छिवांशकः पादाज्जान्वन्तको ब्रह्मा नाभ्यन्तो विष्णुरित्यतः

విభాగం పైభాగంలో లింగం అష్టకోణంగా చేయవలెను; పై ఉన్న షోడశకోణ భాగం శివాంశమని నియమించబడింది. పాదాల నుండి మోకాళ్ల వరకు బ్రహ్మ పరిమాణం; నాభి అంతర్భాగమైన మధ్యదేశం విష్ణు స్థానమని చెప్పబడింది.

Verse 34

मूर्ध्वान्तो भूतभागेशो व्यक्ते ऽव्यक्ते च तद्वति पञ्चलिङ्गव्यवस्थायां शिरो वर्तुलमुच्यते

పంచలింగ వ్యవస్థలో పై చివరి భాగాన్ని ‘భూతభాగేశ’ అని పిలుస్తారు. వ్యక్త మరియు అవ్యక్త—ఈ రెండు రకాలలోనూ శిరస్సు (మస్తకం) వృత్తాకారమని చెప్పబడింది.

Verse 35

छत्राभं कुक्कुटाभं वा बालेन्दुप्रतिमाकृतिः एकैकस्य चतुर्भेदैः काम्यभेदात् फलं वदे

చిహ్నం/ఆకృతి ఛత్రంలా గానీ, కుక్కుటంలా గానీ, లేదా బాలచంద్రుని రూపంలా గానీ ఉండవచ్చు—ప్రతి ఒక్కదానికి నాలుగు ఉపభేదాలు ఉన్నాయి. కామ్య (ఇష్ట) ప్రయోజన భేదానుసారం ఫలితాలను నేను వివరిస్తాను.

Verse 36

लिङ्गमस्तकविस्तारं वसुभक्तन्तु कारयेत् आद्यभागं चतुर्धा तु विस्तारोच्छ्रायतो भजेत्

లింగ మస్తక విస్తారాన్ని ఎనిమిది సమభాగాలుగా విభజించి నిర్మించాలి. తరువాత ముందుభాగాన్ని లింగపు వెడల్పు మరియు ఎత్తు ప్రమాణానుసారం నాలుగు భాగాలుగా పంచాలి.

Verse 37

चत्वारि तत्र सूत्राणि भागभागानुपातनात् , चिह्नितपुस्तकपाठः बालेन्दुत्रपुषाकृतिरिति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुर्भागैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अन्त्यभागमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः चत्वारि तत्र छत्राणि इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्ट्यपाठः पुण्डरीकन्तु भागेन विशालाख्यं विलोपनात्

ఇక్కడ భాగం-భాగం అనుపాత పతనాన్ని బట్టి నాలుగు ‘సూత్రాలు’ (మాపక ఏకకాలు) ఉన్నాయి. కొన్ని గుర్తించిన ప్రతుల్లో ‘బాలేందు-త్రపుష-ఆకృతి’ అని, మరికొన్నింటిలో ‘చతుర్భాగైః’ అని, ఇంకొన్నింటిలో ‘అంత్యభాగం’ అని, మరికొన్నింటిలో ‘ఇక్కడ నాలుగు ఛత్రాలు’ అని—ఇలా పాఠభేదాలు కనిపిస్తాయి. అయితే నాలుగు-గుర్తు ప్రతుల పాఠం ప్రకారం: ‘ఒక భాగంతో పుండరీక (పద్మ-రూపకల్పన) సిద్ధిస్తుంది; విలోపం వల్ల అది ‘విశాలా’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందుతుంది.’

Verse 38

त्रिशातनात्तु श्रीवत्सं शत्रुकृद्वेदलोपनात् शिरः सर्वसमे श्रेष्ठं कुक्कुटाभं सुराह्वये

త్రిశాతనమనే త్రివిధ ప్రహార-చిహ్నం నుండి శ్రీవత్స లక్షణం ఉద్భవిస్తుంది. శత్రుకృద్ మరియు వేదజ్ఞాన/పుణ్యలాపక చిహ్నం ద్వారా శిరోలక్షణం గుర్తించబడుతుంది. అన్ని లక్షణాలలో దేవసభలో కుక్కుటశిఖ వలె ఆకారమున్న శిరఃచిహ్నమే శ్రేష్ఠం.

Verse 39

चतुर्भागात्मके लिङ्गेत्रपुषं द्वयलोपनात् अनाद्यस्य शिरः प्रोक्तमर्धचन्द्रं शिरः शृणु

నాలుగు భాగాలుగా భావించిన లింగంలో, పైభాగమైన త్రపుష విభాగంలోని రెండు భాగాలను తొలగించగా ‘అనాద్య’ అనే శిరోరూపం చెప్పబడింది. ఇక ‘అర్ధచంద్ర’ అనే శిరోరూపాన్ని వినుము.

Verse 40

अंशात् प्रान्ते युगांशैश् च त्वेकाहान्यामृताक्षकं पूर्णबालेन्दुकुमुदं द्वित्रिवेदक्षयात् क्रमात्

అంశాంతంలోను, యుగాంశాల ద్వారాను ఏకాహ (ఒక రోజు) వృద్ధిని గణించాలి; దానివల్ల ‘అమృతాక్షక’ అనే శుభగణన సిద్ధిస్తుంది. పూర్ణ, బాలచంద్ర, కుముదచంద్ర స్థితులు రెండు మరియు మూడు ‘వేద’ (నాలుగుల సమూహాలుగా లెక్కించే) క్రమక్షయంతో దశదశగా నిర్ణయించబడతాయి.

Verse 41

चतुस्त्रिरेकवदनं मुखलिङ्गमतः शृणु पूजाभागं प्रकर्तव्यं मूर्त्यग्निपदकल्पितं

ముఖ-లింగ సిద్ధాంతాన్ని వినుము: (అగ్ని ప్రతిమ) నాలుగు ముఖాలు, మూడు ముఖాలు లేదా ఒక్క ముఖంతో ఉన్నదిగా వర్ణించబడింది. మూర్త్యగ్ని యొక్క పద/రూపానికి అనుగుణంగా పూజాభాగం (అర్పణ భాగం) యథోచితంగా నిర్ణయించాలి.

Verse 42

अर्कांशं पूर्ववत् त्यक्त्वा षट् स्थानानि विवर्तयत् शिरोन्नतिः प्रकर्तव्या ललाटं नासिका ततः

మునుపటివిధంగా అర్కాంశాన్ని విడిచిపెట్టి ఆరు స్థానాలను క్రమంగా తిప్పి/సర్దాలి. శిరస్సును పైకి ఎత్తాలి; తరువాత లలాటాన్ని, ఆపై నాసికను క్రమంగా స్థాపించాలి.

Verse 43

वदनं चिवुकं ग्रीवा युगभागैर् भुजाक्षिभिः कराभ्यां मुकुलीकृत्य प्रतिमायाः प्रमाणतः

ప్రతిమ యొక్క శాస్త్రీయ ప్రమాణానుసారం ముఖం, చిబుకం, గ్రీవను యుగ-భాగాలతో కొలిచి సముచితంగా చేయాలి; భుజాలు, నేత్రాలూ అలాగే. రెండు చేతులను ముకులాకారంగా (కలిలా మూసి) ప్రతిమ ప్రమాణానికి తగినట్లు నిర్మించాలి।

Verse 44

मुखं प्रति समः कार्यो विस्तारादष्टमांशतः चतुर्मुखं मया प्रोक्तं त्रिमुखञ्चोच्यते शृणु

ముఖాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని (ఇతర ప్రమాణం) సమంగా చేయాలి; మొత్తం విస్తారంలోనుంచి దాని ఎనిమిదవ భాగాన్ని తీసుకోవాలి. చతుర్ముఖ రూపాన్ని నేను వివరించాను; ఇప్పుడు త్రిముఖ రూప వివరణను కూడా విను।

Verse 45

कर्णपादाधिकास्तस्य ललाटादीनि निर्दिशेत् भुजौ चतुर्भिर्भागैस्तु कर्तव्यौ पश्चिमोर्जितं

ఆ ప్రతిమలో లలాటాది ముఖలక్షణాలను కర్ణం, పాదం కంటే అధిక ప్రమాణంగా నిర్దేశించాలి. భుజాలను నాలుగు భాగాల అనుపాతంతో చేయాలి; వెనుక భాగాన్ని దృఢంగా, బలంగా చేయాలి।

Verse 46

विस्तरादष्टमांशेन मुखानां प्रतिनिर्गमः एकवक्त्रं तथा कार्यं पूर्वस्यां सौम्यलोचनं

విస్తారంలోని ఎనిమిదవ భాగం మేరకు ముఖాల ముందుకు ఉబ్బు (ప్రతినిర్గమం) ఉండాలి. అలాగే ఏకవక్త్ర ప్రతిమను తూర్పు ముఖంగా, సౌమ్య నేత్రాలతో చేయాలి।

Verse 47

ललाटनासिकावक्त्रग्रीवायाञ्च विवर्तयेत् तकपाठः द्वैकहान्या सुताह्वयमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ऋत्वग्निपदकल्पितमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः, मुखभागं प्रकर्तव्यं मूलाग्निपदकल्पितमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कर्णाभ्यां कुण्डलीकृत्वेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः भुजाच्च पञ्चमांशेन भुजहीनं विवर्तयेत्

లలాటం, నాసిక, ముఖం, గ్రీవలను విధి ప్రకారం మలిచి (వివర్తయించి) ఆకారమివ్వాలి. తరువాత భుజ ప్రమాణం నుండి ఐదవ భాగాన్ని తీసివేసి, నియమానుసారం సంబంధిత భాగాన్ని ‘భుజహీన’ంగా, అంటే భుజమానం కంటే ఒక-పంచమాంశం తక్కువగా రూపొందించాలి।

Verse 48

विस्तारस्य षडंशेन मुखैर् निर्गमनं हितं सर्वेषां मुखलिङ्गानां त्रपुषं वाथ कुक्कुटं

విస్తరించిన వాపు/సంచయం ఉన్నప్పుడు, దాని విస్తారంలో ఆరవ భాగం మేరకు ముఖ/రంధ్రాల ద్వారా విసర్జనం చేయడం హితం. ముఖలక్షణాలు గల అన్ని రుగ్మతలలో త్రపుష (దోసకాయ) లేదా కుక్కుట (కోడి) ప్రయోగించాలి.