
Chapter 93 — वास्तुपूजादिविधानम् (Procedure for Vāstu-worship and Related Rites)
భగవాన్ అగ్ని ఈశాన-కల్ప దిశానుగుణంగా వాస్తు-ప్రతిష్ఠకు సంబంధించిన సాంకేతికమైనా ఆచారబద్ధమైన విధానాన్ని ప్రారంభిస్తాడు. దేవాలయ ప్రణాళిక అనంతరం సమతలమైన, వేదికాసదృశ బహుభుజ స్థలంలో వాస్తు-మండపం/మండలాన్ని స్థాపించి, శాస్త్రోక్త గ్రిడ్లుగా విభజిస్తారు—ప్రధానంగా 64 పాదాలు; అలాగే గృహం, నగరం, వేదిక మొదలైన సందర్భాలకు 81, 100, 25, 16, 9 పాద పద్ధతులూ పేర్కొంటారు. బాంబు కొలమాన దండాలు, తాళ్లు, దిక్సూచన/కర్ణరేఖల అమరిక, మరియు ఉత్తరాభిముఖంగా శయనించిన అసురాకార వాస్తు-పురుష ధ్యానం ద్వారా నిర్మాణస్థాపన వివరించబడింది. తరువాత వాస్తు-దేహం/పాదాలపై దేవతల న్యాసం, కోణాధిపతులు, ఒక/రెండు/ఆరు/తొమ్మిది పాదాధిష్ఠిత దేవసమూహాలు నిర్దేశించి, స్వస్తిక, వజ్ర, త్రిశూలాది చిహ్నిత మర్మస్థానాలపై నిర్మాణం నిషేధిస్తారు. దిక్దేవతలు మరియు బాహ్య పరిధి భూతపాదాలు (చరకీ, విదారీ, పూతనా మొదలైనవి) కోసం నిర్దిష్ట నైవేద్య ద్రవ్యాలతో దీర్ఘ బలి-అర్పణ క్రమం చెప్పబడింది. చివరగా ఐదు-హస్త ప్రమాణాన్ని పునరుద్ఘాటించి, ప్రతిష్ఠలో మధుర పాయసం/ఖీరు వంటి నైవేద్యాన్ని విధించి శిల్పశాస్త్రాన్ని ధార్మిక సంస్కారంతో ఏకీకరిస్తారు।
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये शिलान्यासकथनं नाम द्विनवतितमो ऽध्यायः अथ त्रिनवतितमो ऽध्यायः वास्तुपूजादिविधानम् ईश्वर उवाच ततः प्रासादमासूत्र्य वर्तयेद्वास्तुमण्डपं कुर्यात् कोष्ठचतुःषष्टिं क्षेत्रे वेदास्रके समे
ఇట్లు ఆదిమహాపురాణమైన ఆగ్నేయపురాణంలో ‘శిలాన్యాసకథనం’ అనే తొంభై రెండవ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు తొంభై మూడవ అధ్యాయం—‘వాస్తుపూజాది విధానం’. ఈశ్వరుడు పలికెను: తదనంతరం ప్రాసాద రూపరేఖను నిర్ధారించి వాస్తుమండపం (వాస్తుమండలం) ఏర్పాటు చేయాలి; సమతలమైన వేదాస్రక ఆకృతిగల క్షేత్రంలో అరవై నాలుగు కోష్ఠకాలను చేయాలి।
Verse 2
कोणेषु विन्यसेद् वंशौ रज्जवो ऽष्टौ विकोणगाः ॐ इं उं इति घ , ङ् च पञ्चगव्येन संसिक्तान् इति ग न्यूनादिदोषनाशार्थमिति घ यजेदस्रेण शुद्ध्यर्थमाहुतीनामिति घ वास्तुमण्डलमिति ग ङ तत इति श्लोकार्धं घ पुस्तके नास्ति विन्यसेद्वंशमिति ख द्विपदाः षट्पदास्तास्तु वास्तुन्तत्रार्चयेद् यथा
కోణాలలో వెదురు దండలను నిలిపి, వికోణ దిశల వెంట వెళ్లే ఎనిమిది తాళ్లను బిగించాలి; ఆ తాళ్లు రెండు పదాలు మరియు ఆరు పదాల ప్రమాణంలో ఉండాలి। ఆ మండలంలో విధివిధానంగా వాస్తుదేవతను ఆరాధించాలి।
Verse 3
आकुञ्चितकचं वास्तुमुत्तानमसुराकृतिं स्मरेत् पूजासु कुड्यादिनिवेशे उत्तराननं
పూజలో వాస్తు (వాస్తుపురుషుడు)ను వంకర జుట్టుతో, చిత్తుగా పడుకొని ఉన్నవాడిగా, అసురాకృతిగా స్మరించాలి; గోడలు మొదలైన నిర్మాణ విన్యాసంలో అతనిని ఉత్తరముఖంగా స్థాపించాలి।
Verse 4
जानुनी कूर्परौ शक्थि दिशि वातहुताशयोः पैत्र्यां पादपुटे रौद्र्यां शिरो ऽस्य हृदये ऽञ्जलिः
న్యాసంలో మోకాళ్లు, మోచేతులు, తొడలను వాయు మరియు అగ్ని దిశలకు నియోగించాలి. పితృదిక్కు (దక్షిణం) పాదతళాలు, రుద్రదిక్కు (ఉత్తరం) శిరస్సు, హృదయంలో కలిపిన కరముల అంజలి స్థాపించాలి.
Verse 5
अस्य देहे समारूढा देवताः पूजिताः शुभाः अष्टौ कोणाधिपास्तत्र कोणार्धेष्वष्टसु स्थिताः
ఈ దేహంపై శుభదేవతలు స్థాపితమై విధివిధానంగా పూజింపబడుతారు. అక్కడ ఎనిమిది కోణాధిపతులు ఎనిమిది మధ్య-కోణ ప్రాంతాలలో స్థితులై ఉంటారు.
Verse 6
षट्पदास्तु मरीच्याद्या दिक्षु पूर्वादिषु क्रमात् मध्ये चतुष्पदो ब्रह्मा शेषास्तु पदिकाः स्मृताः
తూర్పు మొదలైన దిశలలో క్రమంగా మరీచి మొదలైనవారు షట్పద స్థానాలలో నియోగింపబడతారు. మధ్యలో బ్రహ్మా చతుష్పద స్థానంలో ఉంటాడు; మిగిలినవారు ఉపపద (గౌణ) స్థానాలలో ఉన్నట్లు స్మృతిలో చెప్పబడింది.
Verse 7
समस्तनाडीसंयोगे महामर्मानुजं फलं त्रिशूलं स्वस्तिकं वज्रं महास्वस्तिकसम्पुटौ
సర్వ నాడుల సంయోగస్థానంలో మహామర్మానికి సమీపంగా ‘ఫల’ అనే చిహ్నం ఉద్భవిస్తుందని చెప్పబడింది. అలాగే త్రిశూలం, స్వస్తికం, వజ్రం, మహాస్వస్తిక-సంపుటం అనే రూపలక్షణాలు కూడా ఉన్నాయి.
Verse 8
त्रिकुटुं मणिबन्धं च सुविशुद्धं पदं तथा इति द्वादश मर्माणि वास्तोर्भित्त्यादिषु त्यजेत्
‘త్రికుట’, ‘మణిబంధ’, అలాగే ‘సువిశుద్ధ’ మరియు ‘పద’—ఇవన్నీ కలిపి ద్వాదశ మర్మాలు (ప్రాణసంధులు) అవుతాయి. వాస్తువులో గోడలు మొదలైన నిర్మాణ భాగాలను వేయునప్పుడు ఈ మర్మస్థానాలను తప్పించాలి.
Verse 9
साज्यमक्षतमीशाय पर्जन्यायाम्बुजोदकं ददीताथ जयन्ताय पताकां कुङ्कुमोज्ज्वलां
ఈశుడు (శివుడు)కు నెయ్యి కలిపిన అక్షతాలు అర్పించాలి; పర్జన్యుడికి కమలజలం సమర్పించాలి; అనంతరం జయంతుడికి కుంకుమంతో ప్రకాశించే పతాకను ఇవ్వాలి।
Verse 10
रत्नवारि महेन्द्राय रवौ धूम्रं वितानकं सत्याय घृतगोधूममाज्यभक्तं भृशाय च
మహేంద్రుడు (ఇంద్రుడు)కు రత్నసమానమైన జలాన్ని అర్పించాలి; సూర్యునికి ధూమ్రధూపం మరియు విటానకం (ఛత్రం/వితానం) సమర్పించాలి; సత్యునికి నెయ్యితో సిద్ధమైన గోధుమలు; భృశునికి కూడా నెయ్యి అన్నం ఇవ్వాలి।
Verse 11
विमांसमन्तरीक्षाय शुक्तुन्तेभ्यस्तु पूर्वतः मधुक्षीराज्यसम्पूर्णां प्रदद्याद्वह्नये श्रुचं
అంతరిక్ష దేవతకు మాంసరహిత హవిని అర్పించాలి; శుక్తు మొదలైన ఇతర ఆహుతులకు ముందుగా అగ్నికి తేనె, పాలు, నెయ్యితో నిండిన స్రువాన్ని సమర్పించాలి।
Verse 12
लाजान् पूर्णं सुवर्णाम्बु वितथाय निवेदयेत् घ कुर्यादित्यादिः मुत्तानमसुराकृतिमित्यन्तः श्लोकद्वयात्मकपाठो ग पुस्तकके नास्ति कोणार्धेषु व्यवस्थिता इति घ पादिका इति ख मुष्टिकं वक्त्रमिति ख त्रिकोष्ठमिति ग ददीतेति अर्धश्लोको ग पुस्तके नास्ति दद्याद् गृहक्षते क्षौद्रं यमराजे पलौदनं
వితథ దేవతకు పూర్తిమోతాదులో లాజాలు (వేపిన ధాన్యం), బంగారం మరియు జలంతో కూడి నివేదించాలి। గృహపీడ/ఉపద్రవానికి తేనె ఇవ్వాలి; యమరాజుకు పలౌదనం (వండిన అన్నం) అర్పించాలి।
Verse 13
गन्धं गन्धर्वनाथाय जिह्वां भृङ्गाय पक्षिणः मृगाय पद्मपर्णानि याम्यामित्यष्टदेवताः
సువాసనను గంధర్వనాథునికి నియమించాలి; నాలుకను భృంగునికి; పక్షులను మృగునికి; కమలపత్రాలను యామ్యాకు—ఇలా ఈ కర్మలో అష్టదేవతలు సూచించబడ్డారు।
Verse 14
पित्रे तिलोदकं क्षीरं वृक्षजं दन्तधावनं दौवारिकाय देवाय प्रदद्याद् धेनुमुद्रया
పితృదేవతలకు తిలోదకం మరియు క్షీరాన్ని అర్పించాలి; దౌవారిక దేవునికి వృక్షజన్య దంతధావన దాతునను ధేను ముద్రతో సమర్పించాలి।
Verse 15
सुग्रीवाय दिशेत् पूपान् पुष्पदन्ताय दर्भकं रक्तं प्रचेतसे पद्ममसुराय सुरासवं
సుగ్రీవునికి పూపాలను అర్పించాలి; పుష్పదంతునికి దర్భను; ప్రచేతస్కు ఎర్ర పద్మాన్ని; అసురునికి సురాసవం (మద్య) నివేదించాలి।
Verse 16
घृतं गुडौदनं शेषे रोगाय घृतमण्डकान् लाजान् वा पश्चिमाशायां देवाष्टकमितीरितं
శేష స్థితికి నెయ్యి మరియు బెల్లం అన్నం విధేయం; రోగానికి నెయ్యి మండకాలు లేదా లాజాలు (వేపిన ధాన్యం) తీసుకోవాలి. పశ్చిమ దిశలో ‘దేవాష్టకం’ జపించమని చెప్పబడింది।
Verse 17
मारुताय ध्वजं पीतं नागाय नागकेशरं मुख्ये भक्ष्याणि भल्लाटे मुद्गसूपं सुसंस्कृतं
మారుతుడికి పసుపు ధ్వజాన్ని అర్పించాలి; నాగులకు నాగకేశరాన్ని; ప్రధాన దేవతకు శ్రేష్ఠ భక్ష్యాలను; భల్లాటకు సుసంస్కృత ముద్గసూపాన్ని నివేదించాలి।
Verse 18
सोमाय पायसं साज्यं शालूकमूषये दिशेत् लोपीमदितये दित्यै पुरीमित्युत्तराष्टकं
సోమునికి నెయ్యి కలిపిన పాయసాన్ని అర్పించాలి; ఊషకు శాలూకం (పద్మకందం) సమర్పించాలి; అదితికి లోపీ; దితికి పూరీ—ఇదే ఉత్తరాష్టకం ముగింపు।
Verse 19
मोदकान् ब्रह्मणः प्राच्यां षट्पादाय मरीचये सवित्रे रक्तपुष्पाणि वह्न्यधःकोणकोष्ठके
తూర్పు దిశలో బ్రహ్మకు మోదకాలను నివేదించాలి. షట్పాదునికి, మరీచికి కూడా అర్పించాలి; సవిత్రికి ఎర్ర పుష్పాలను అర్పించాలి—ఇవి అగ్నితో సంబంధమైన ఆగ్నేయ అధఃకోణ కోష్ఠకంలో స్థాపించాలి.
Verse 20
तदधःकोष्ठके दद्यात् सावित्र्यै च कुशोदकं दक्षिणे चन्दनं रक्तं षट्पदाय विवस्वते
దాని కిందనున్న కోష్ఠకంలో సావిత్ర్యై కుశోదకాన్ని సమర్పించాలి. దక్షిణ భాగంలో షట్పాదుడు—వివస్వత్ (సూర్యుడు) కోసం ఎర్ర చందనం (లేపనం) స్థాపించాలి.
Verse 21
हरिद्रौदनमिन्द्राय रक्षोधःक्रीणकोष्ठके देवता इति ख प्रदद्यादघमुद्रयेति ख प्रदद्याद्वनमुद्रयेति घ , छ च पद्मं सम्बरायेति घ शालूकं शृणयेति ख , छ च पुरीमित्यवराष्टकमिति ग सवित्रे च कुशोदकमिति ग सावित्र्यै चन्दनमिति ग इन्द्रजयाय मिश्रान्नमिन्द्राधस्तान्निवेदयेत्
ఇంద్రునికి హరిద్రౌదనాన్ని నివేదించాలి. ‘రక్షో-ధః-క్రీణ-కోష్ఠక’ విధానంలో మంత్రోచ్ఛారణతో ‘దేవతా’, ‘అఘముద్రా’, ‘వనముద్రా’లకు అర్పణలు ఇవ్వాలి. సంబరాకు పద్మం, శృణయకు శాలూకం, అవరాష్టకకు పూరీ ఇవ్వాలి; సవిత్రికి కుశోదకం, సావిత్ర్యై చందనం అర్పించాలి. ‘ఇంద్రజయ’ కర్మలో ఇంద్రుని అధఃస్థానంలో మిశ్రాన్నం నివేదించాలి.
Verse 22
वरुण्यां षट्पदासीने मित्रे सङुडमोदनं रुद्राय घृतसिद्धान्नं वायुकोणाधरे पदे
వరుణ దిశలో షట్పదాసీన దేవతకు అర్పణ ఇవ్వాలి. మిత్రునికి సంగుడ-మోదన (మధురాన్నం) నివేదించాలి. వాయు కోణంలోని అధర పదంలో రుద్రునికి ఘృతసిద్ధాన్నం అర్పించాలి.
Verse 23
तदधो रुद्रदासाय मासं मार्गमथोत्तरे ददीत माषनैवेद्यं षट्पदस्थे धराधरे
దాని కింద రుద్రదాసునికి ఒక నెలపాటు నియత మార్గం (క్రమం) ప్రకారం అర్పణ ఇవ్వాలి. ఆపై ఉత్తర దిశలో, ఆధారభూమిపై షట్పద-చిహ్నిత స్థానంలో మాష (ఉడ్డు) నైవేద్యాన్ని నివేదించాలి.
Verse 24
आपाय शिवकोणाधः तद्वत्साय च तत्स्थले क्रमाद्दद्याद्दधिक्षीरं पूजयित्वा विधानतः
ఆపాయ (దక్షిణ) దిశలో, శివ-కోణం క్రింద, అలాగే అదే స్థలంలో దూడకూ, క్రమంగా పెరుగు మరియు పాలు అర్పించాలి; విధి ప్రకారం పూజ చేసి సమర్పించాలి।
Verse 25
चतुष्पदे निविष्टाय ब्रह्मणे मध्मदेशतः पञ्चगव्याक्षतोपेतञ्चरुं साज्यं निवेदयेत्
నాలుగు కాళ్ల ఆసనంపై కూర్చున్న బ్రాహ్మణునికి, మధ్యస్థానము నుండి, పంచగవ్యము మరియు అక్షతలతో కూడిన, నెయ్యి కలిపిన చరు (పక్వ హవిష్యాన్నం)ను నివేదించాలి।
Verse 26
ईशादिवायुपर्यन्तकोणेष्वथ यथाक्रमं वास्तुवाह्ये चरक्याद्याश् चतस्रः पूजयेद् यथा
తదనంతరం ఈశాన మొదలుకొని వాయు వరకు ఉన్న కోణదిశలలో, క్రమంగా, వాస్తు మండలపు బాహ్య పరిధిలో, చరకీ మొదలైన నాలుగు దేవతలను విధివిధానంగా పూజించాలి।
Verse 27
चरक्यै सघृतं मांसं विदार्यै दधिपङ्कजे पूतनायै पलं पित्तं रुधिरं च निवेदयेत्
చరకీకి నెయ్యి కలిపిన మాంసాన్ని అర్పించాలి; విదారీకి కమలపత్ర పాత్రలో పెరుగును; పూతనాకు పిత్తం మరియు రక్తంతో కూడిన మాంసభాగాన్ని నివేదించాలి।
Verse 28
अस्थीनि पापराक्षस्यै रक्तपित्तपलानि च ततो माषौदनं प्राच्यां स्कन्दाय विनिवेदयेत्
పాపరాక్షసికి ఎముకలు మరియు రక్త-పిత్తమిశ్రిత మాంసపు ముద్దలను అర్పించాలి; అనంతరం తూర్పు దిశలో స్కందునికి మాషోదనం (మినపపప్పుతో వండిన అన్నం)ను నివేదించాలి।
Verse 29
अर्यम्णे दक्षिणाशायां पूपान् कृसरया युतान् जम्भकाय च वारुण्यामामिषं रुधिरान्वितं
దక్షిణ దిశలో అర్యమణునికి కృసరతో కూడిన పూపాలను సమర్పించాలి; వారుణ్య (జలసంబంధ) దిశలో జంభకునికి రక్తసహిత మాంసాహారాన్ని నివేదించాలి।
Verse 30
उदीच्यां पिलिपिञ्जाय रक्तान्नं कुसुमानि च यजेद्वा सकलं वास्तुं कुशदध्यक्षतेर्जलैः
ఉత్తర దిశలో పిలిపిఞ్జుని ఎర్రని అన్నం మరియు పుష్పాలతో పూజించాలి; లేదా కుశ, పెరుగు, అక్షత కలిపిన నీటితో సమస్త వాస్తు స్థలాన్ని ప్రోక్షించాలి।
Verse 31
आपवत्सचतुष्टये इति ख तद्वत्सायै च तत्तले इति घ , ज च वाराह्यै इति ङ , छ च विपचे इति ख , छ च ततो मांसौदनमिति ख घ छ च कुम्भकायेति छ पिलिपिच्छायेति ङ लिपिपिञ्जायेति छ गृहे च नगरादौ च एकाशीतिपदैर् यजेत् त्रिपदा रज्जवः कार्याः षट्पदाश् च विकोणके
‘ఆపవత్సచతుష్టయే’—‘ఖ’ స్థానంలో; ‘తద్వత్సాయై చ తత్తలే’—‘ఘ’ (మరియు ‘జ’) స్థానంలో; ‘వారాహ్యై’—‘ఙ’ (మరియు ‘ఛ’) స్థానంలో; ‘విపచే’—‘ఖ’ (మరియు ‘ఛ’) స్థానంలో విన్యసించాలి। తదుపరి ‘మాంసౌదనం’—‘ఖ’, ‘ఘ’, ‘ఛ’ స్థానాల్లో; ‘కుంభకాయ’—‘ఛ’ స్థానంలో; ‘పిలిపిచ్ఛాయ’—‘ఙ’ స్థానంలో; ‘లిపిపిఞ్జాయ’—‘ఛ’ స్థానంలో। గృహం, నగరం మొదలైన చోట్ల ఏకాషీతి పద/పదక్రమంతో యజనం చేయాలి; రజ్జువులు త్రిపద ప్రమాణంగా, వికోణంలో షట్పద ప్రమాణంగా చేయాలి।
Verse 32
ईशाद्याः पादिकास्तस्मिन्नागद्याश् च द्विकोष्ठगाः षट्पदस्था मरीच्याद्या ब्रह्मा नवपदः स्मृतः
ఆ వాస్తు మండలంలో ఈశుడు మొదలైనవారు ఒక్కో పదంలో ఉంటారు; నాగుడు మొదలైనవారు రెండు కోష్ఠాల్లో; మరీచి మొదలైనవారు ఆరు పదాల్లో; బ్రహ్ముడు తొమ్మిది పదాల్లో ఉన్నవాడిగా స్మరించబడతాడు।
Verse 33
नगरग्रामखेटादौ वास्तुः शतपदो ऽपि वा वंशद्वयं कोणगतं दुर्जयं दुर्धरं सदा
నగరం, గ్రామం లేదా ఖేటం వంటి ప్రణాళికలో వాస్తు శతపద (వంద చతురస్రాల గ్రీడ్) అయినా, మూలలో పడిన వంశద్వయం ఎల్లప్పుడూ దుర్జయం, దుర్ధరం అని భావించబడుతుంది।
Verse 34
यथा देवालये न्यसस् तथा शतपदे हितः ग्रहाः स्कन्दादयस्तत्र विज्ञेयाश् चैव षट्पदाः
దేవాలయంలో న్యాసాలు ఎలా చేయబడతాయో, అలాగే ‘శతపద’ (శతదళ) కమలంపై కూడా వాటిని శాస్త్రోక్తంగా విన్యసించాలి. అక్కడ గ్రహదేవతలను ప్రతిష్ఠించాలి; స్కందాది దేవతలు ‘షట్పద’ (షడ్దళ) కమలంలో ఉన్నవారిగా గ్రహించాలి.
Verse 35
चरक्याद्या भूतपदा रज्जुवंशादि पूर्ववत् देशसंस्थापने वास्तु चतुस्त्रिंशच्छतं भवेत्
దేశ-సంస్థాపన (స్థల విన్యాసం)లో చరకీ మొదలైన భూతపదాలు, అలాగే రజ్జు, వంశం మొదలైన విధానాలు పూర్వోక్తంగా అనుసరించాలి. అలా వాస్తు మండలం ముప్పై రెండు వందల (3200) పదాలుగా ఏర్పడుతుంది.
Verse 36
चतुःषष्टिपदो ब्रह्मा मरीच्याद्याश् च देवताः चतुःपञ्चाशत्पदिका आपाद्यष्टौ रसाग्निभिः
‘బ్రహ్మా’ ఛందస్సు అరవై నాలుగు పద/అక్షర ఏకకాలతో ఉంటుంది; మరిచి మొదలైన దేవతలకూ అదే విధంగా భావించాలి. ‘చతుఃపంచాశత్పదికా’ ఛందస్సు యాభై నాలుగు పదాలది; ‘రస’ ‘అగ్ని’ సంఖ్యాసంకేతాల ఆధారంగా ఎనిమిది చేర్చి లెక్కను పూర్తి చేస్తారు.
Verse 37
ईशानाद्या नवपदाः स्कन्दाद्याः शक्तिकाः स्मृताः चरक्याद्यास्तद्वदेव रज्जुवंशादि पूर्ववत्
తొమ్మిది పదాలు ఈశానుని నుండి ప్రారంభమవుతాయని తెలుసుకోవాలి; ‘శక్తికా’లు స్కందుని నుండి ప్రారంభమవుతాయని స్మృతిలో చెప్పబడింది. అలాగే చరకీ మొదలైన సమూహాలు కూడా అదే విధంగా గ్రహించాలి; రజ్జు, వంశం మొదలైన విభాగాలు పూర్వవత్గా భావించాలి.
Verse 38
ज्ञेयो वंशसहस्रैस्तु वास्तुमण्डलगः पदैः न्यासो नवगुणस्तत्र कर्तव्यो देशवास्तुवित्
వాస్తు మండలాన్ని దాని పదాలు (గ్రిడ్ చతురస్రాలు) ఆధారంగా వేలాది వంశ (మాపు దండాలు)తో కొలిచి గ్రహించాలి. ఆ విన్యాసంలో తొమ్మిది రెట్లు/తొమ్మిది విధాల న్యాసం చేయాలి—ఇది దేశ మరియు వాస్తు సూత్రాలలో నిపుణుడైనవాడు చేయవలెను.
Verse 39
पञ्चचिंशत्पदो वास्तुर्वैतालाख्यश्चितौ स्मृतः अन्यो नवपदो वास्तुः षोडशाङ्घ्रिस् तथापरः
నిర్మాణప్రసంగంలో (చితి) ఇరవై ఐదు పదాల వాస్తు ‘వైతాల’ అని స్మరించబడుతుంది. మరొకటి నవపద వాస్తు; ఇంకొకటి షోడశాంగ్ఘ్రి (పదహారు చతురస్రాల) పథకం.
Verse 40
षडस्रत्र्यस्रवृत्तादेर्मध्ये स्याच्चतुरस्रकं इपदे इति घ ईशानाद्याः शिवपदा स्कन्दाद्याः पदिका इति घ समञ्च स्थापने वास्तुश् चतुस्त्रिंशच्छतं भवेदिति घ पुस्तके ऽधिकः पाठः चतुःषष्टिपदो ब्रह्मा इत्य् आदिः, रज्जुवंशादि पूर्ववत् इत्य् अन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति खाते वास्तोः समं पृष्ठे न्यासे ब्रह्मशिलात्मके
షట్కోణం, త్రికోణం, వృత్తం మొదలైన మండలాకారాల మధ్యలో ఒక చతురస్రం (చతుర్భుజం/చదరం) స్థాపించాలి—దానినే ‘పద’ (విభాగం) అని అంటారు. ఈశానాది పదాలు ‘శివపదాలు’; స్కందాది పదాలు ‘పదికా’ (ఉపపదాలు) అని చెప్పబడతాయి. సమంచ/వేదిక స్థాపనలో వాస్తు మండలం మూడు వందల ముప్పై రెండు విభాగాలుగా అవుతుంది—అని పాఠం. ఖాత (తవ్వకం) లో సమతల పృష్టంపై బ్రహ్మశిలా-రూపంగా న్యాసం చేయాలి.
Verse 41
शाषाकस्य निवेशे च मूर्तिसंस्थापने तथा पायसेन तु नैवेद्यं सर्वेषां वा प्रदापयेत्
శాషాక స్థాపనలోను, అలాగే మూర్తి ప్రతిష్ఠలోను పాయసం (పాయసము/ఖీరు) నైవేద్యంగా సమర్పించాలి; లేదా సమస్త దేవతలకు ఒకేసారి అర్పించాలి.
Verse 42
उक्तानुक्ते तु वै वास्तुः पञ्चहस्तप्रमाणतः गृहप्रासादमानेन वास्तुः श्रेष्ठस्तु सर्वदा
చెప్పబడినదైనా చెప్పబడనిదైనా, వాస్తు ప్రమాణం ఐదు హస్తాలుగా గ్రహించాలి; గృహం మరియు ప్రాసాదం యొక్క కొలతలను దానికి అనుగుణంగా నిర్ణయిస్తే ఆ వాస్తు-ప్రమాణమే ఎల్లప్పుడూ శ్రేష్ఠం.
The chapter emphasizes precise Vāstu-maṇḍala construction: site leveling, 64-square division (and other grids like 81/100), use of bamboo rods and cord-measures for corners/diagonals, deity-nyāsa by pada-allocation, and avoidance of 12 marma junctions when placing walls and structural elements.
It frames architecture as consecrated action: correct measurement, nyāsa, and offerings transform construction into yajña, aligning craftsmanship with dharma. By ritually harmonizing space (Vāstu) with divine presences, the practitioner supports communal worship and inner purity—linking Bhukti (skillful worldly order) to Mukti (spiritual steadiness and liberation-oriented discipline).