Chhandas-shastra
The Science of Prosody
A systematic treatise on Vedic and classical Sanskrit meters (chhandas), their rules, variations, and application in poetry.
Adhyayas in Chhandas-shastra
Adhyaya 328
Chandaḥ-sāra (Essence of Prosody) — Gāyatrī as the Root Metre and Syllabic Expansions
ఛందోధికారంలో భగవాన్ అగ్ని గాయత్రీని వైదిక ఛందస్సుల మూలమాతృకగా నిర్వచిస్తాడు. ఆమెను ఏకాక్షర బీజరూపంగా, పదిహేనక్షర మంత్రరూపంగా, అలాగే అష్టాక్షర ప్రాజాపత్య-సంబద్ధ రూపంగా కూడా గ్రహించవచ్చని చెబుతాడు. వైదిక ప్రయోగభేదానుసారం గాయత్రీ అక్షరమానం మారుతుంది—యజుః సూత్రాలలో 6, సామగానాలలో 12, ఋగ్వేద ఋచలలో 18; సామ ఛందస్సులు రెండు రెండు అక్షరాల చొప్పున విస్తరిస్తాయని నియమం. తదుపరి విధులు—ఋక్మానాలలో ‘చతుర్థ’ వృద్ధి కూడా అనుమతించబడుతుంది; ప్రాజాపత్యం నాలుగు నాలుగు చొప్పున విస్తరిస్తుంది; ఇతర ఛందస్సులు ఒక్కొక్కటిగా పెరుగుతాయి; ‘ఆతుర్యా’లో మాత్రం క్రమానుగత లోపం ప్రత్యేకంగా విధించబడుతుంది. ఉష్ణిక్, అనుష్టుభ్, వృహతీ, పంక్తి, త్రిష్టుభ్, జగతీ అనే క్రమం గాయత్రీ యొక్క అనుక్రమ వికాసాలుగా, బ్రాహ్మణ స్వభావముగా ప్రతిపాదించి ఛందశ్శాస్త్రాన్ని పవిత్రం చేస్తాడు. చివరగా ‘మూడు-మూడు’ గుంపుల ప్రమాణం, ఏకకాలను ‘ఆర్యా’ అని పిలిచే విధానం, ఋగ్-యజుఃలకు సంబంధించిన సాంకేతిక నామాలు, మరియు 64-పదాల గ్రిడ్లో లిఖన నియమం సూచించబడుతుంది।
Adhyaya 329
Chandaḥ-sāra (छन्दःसारः) — Essence of Metres (Prosody), Chapter 329
భగవాన్ అగ్ని ఛందఃసార బోధనలో ‘పాదం’ను ఛందస్సుల మూల ఘటకంగా నిర్వచించి, ఆపద-పూరణ (అక్షర/మాత్రా పూరణ) పవిత్ర వర్గీకరణ ద్వారా ఎలా నియంత్రితమవుతుందో వివరిస్తాడు. ఛందస్సు రకానుసారం అక్షర-నివేశాలకు దేవతా సంబంధాలను నిర్దేశిస్తాడు—గాయత్రీకి వసువులు, జగతీకి ఆదిత్యులు, విరాజ్కు దిక్కులు. తరువాత ఏకపాదం నుంచి చతుష్పాదం వరకు ఛందస్సులు, త్రిపాద ప్రత్యేకతలు, అలాగే మారే అక్షరసంఖ్యలు (సప్తాక్షర పాదాలు సహా) చెప్పబడతాయి. నివృత్, నాగీ, వారాహీ; ఉష్ణిక్, పరోష్ణిక్, అనుష్టుభ్; మహావృహతీ; పంక్తి-ప్రకారమైన భండిల వంటి పేరుగల ఛందస్సులు, ఉపభేదాలు, అలాగే వృహతీ యొక్క ముందు/మధ్య/ఊర్ధ్వ విన్యాసాలు, దిశాత్మక ‘నవకా’ ప్రవేశాలు కూడా ఉన్నాయి. ఛందస్సులను దేవతలు, షడ్జాది స్వరాలు, వర్ణాలు, గోత్రసంజ్ఞలతో అనుసంధానించి ఛందశ్శాస్త్రాన్ని ధర్మానుగుణ శాస్త్రంగా స్థాపిస్తాడు. చివరగా హ్రాస/అధిక అక్షర (అవరాట్/అధిక) దోషనిర్ణయం మరియు పాద-దేవతా క్రమపఠనంతో సందేహ నివృత్తి విధానాన్ని ఇస్తాడు.
Adhyaya 330
Chapter 330 — Chandaḥ-sāra (Essence of Prosody): Chandojāti-nirūpaṇam (Determination of Metrical Jātis)
ఈ అధ్యాయంలో భగవాన్ అగ్ని ఛందఃశాస్త్రాన్ని క్రమబద్ధంగా వ్యవస్థీకరిస్తాడు. మాత్రా-లెక్కలు, అక్షర-లోప నియమాలు, గణ-పద్ధతి తర్కం ద్వారా ఛందోజాతులు (మాత్రిక వర్గాలు) ఎలా నిర్ణయించబడతాయో వివరిస్తాడు. ఆరంభంలో ఉత్కృతి మరియు దాని ఉపరూపాల వర్గీకరణ, సంప్రదాయాల మధ్య పర్యాయనామాల స్పష్టీకరణ (ఉదా: అత్యష్టి = అష్టి) చెప్పబడుతుంది. లౌకిక–ఆర్ష దృష్టి భేదాన్ని చూపుతూ వైదిక ప్రమాణ సూత్రాలతో శాస్త్రీయ ప్రయోగాన్ని అనుసంధానించి, తరువాత ఛందస్సుల సాంకేతిక హృదయం అయిన పాద నిర్మాణం, గణాలను సర్వవ్యాప్త మూల ఘటకాలుగా నిరూపిస్తాడు. ఆర్యా కుటుంబంలోని మాత్రాధారిత లక్షణాలు, బేసి/సమ పాద నియమాలు, విపులా–చపలా–మహాచపలా వంటి భేదాలు, గీతి/ఉపగీతి/ఉద్గీతి వంటి గానసంబంధ పదాలు విస్తారంగా వస్తాయి. తదుపరి వైతాళీయ, దశవిధ గోపుచ్ఛంద పద్ధతి, ప్రాచ్యవృత్తి–ఉదీచ్యవృత్తి విధానాలు, చారుహాసినీ, చాంతికా, చిత్రా, ఉపచిత్రా వంటి పేరుగల నమూనాలు చెప్పబడతాయి. చివరలో ‘గు’ వంటి సంకేతాలతో స్మరణ-కోడింగ్ నియమాలు చూపించి, పవిత్ర పరంపరా సంరక్షణతో పాటు గణనాత్మక ఖచ్చితత్వాన్ని ఏకీకరిస్తాడు.
Adhyaya 331
Adhyaya 331 — विषमकथनम् (Statement on Irregular Metres)
భగవాన్ అగ్ని ఛందఃశాస్త్ర పరంపరలో సమవృత్తాది వర్గాల తరువాత అసమానత (విషమత్వం) నిర్ధారణను వివరిస్తాడు. వృత్తం మూడు విధాలు—సమ, అర్ధసమ, విషమ—అని నిర్వచించి, సమాన/అసమాన అర్ధాల సరిపోలిక-అసరిపోలికల ద్వారా అర్ధసమ నిర్మాణం ఎలా ఏర్పడుతుందో సూచిస్తాడు. మాత్రా/వ్యాప్తి భేదంలో లోపం (విషమ), అధికం (అతివృత్త), సరితూగడం (సామాన్య) అని వర్గీకరించి ‘గ్లౌక’ ప్రమాణం, ‘వితానక’ విన్యాసం వంటి సాంకేతిక ప్రమాణాలను ప్రవేశపెడతాడు. పాదస్థాయిలో ఆరంభ వక్ర/వైవిధ్య నియమాలు, నాల్గవ అక్షరం నుండి పథ్యా ప్రయోగం వంటి కార్యనియమాలను కూడా చెబుతాడు. తరువాత కపలా, యుజస్వన్, విపులా మరియు ఉపవిభాగాలు, చక్రజాతి, ఆపీడ-ప్రత్యాపీడ, మంజరీ-లవణీ, అమృతధారా, సౌరభ తదితర గణక్రమాధారిత నామరూపాలను లెక్కపెడతాడు. చివరలో తదుపరి వివరణకు మరిన్ని ఛందస్సులను సూచిస్తూ, శాస్త్రవిద్యను ధార్మికంగా క్రమబద్ధ జ్ఞానంగా మలిచే పురాణపద్ధతిని కొనసాగిస్తాడు।
Adhyaya 332
Definition of Ardha-sama (Half-equal) Metres (अर्धसमनिरूपणम्)
భగవాన్ అగ్ని వసిష్ఠ మహర్షికి ఛందఃశాస్త్ర బోధనలో విషమ ఛందస్సుల నుండి అర్ధసమ (హాఫ్-ఈక్వల్) ఛందస్సుల వర్గీకరణకు మార్గం చూపుతాడు. అధ్యాయం ఆరంభంలో ఉపచిత్రక, ససమానా, భోజభాగా, ద్రుతమధ్యా, భాగాగథా, ఉననా, జయా వంటి ఛందస్సులను పేర్కొని, వాటిని గుర్తించడానికి/నిర్మించడానికి అవసరమైన గణ-క్రమాలు మరియు పేరుగల లయ-పద్ధతులను వివరిస్తుంది. తరువాత ఆఖ్యానికా ఛందోరూపాలు మరియు వాటి విపరీత (ఉల్టా) రూపాలను వేరు చేసి రాజసా, గోగథా, ద్రోణ, కేతుమతీ, జగాగథా, తతజగాగథా వంటి ఉదాహరణలను ఇస్తుంది; ధరిణవల్లభా, అపరాక్రమ, పుష్పితా వంటి అదనపు పేర్లు కూడా వస్తాయి. ముగింపులో సమవృత్త నిర్మాణాన్ని స్పష్టమైన గణ-క్రమం మరియు మాత్రా-లెక్కింపు (నాగ యూనిట్లు)తో చూపించి, దాని రివర్స్ రూపం ‘ఖంజా’ని పరిచయం చేస్తుంది; ఇలా ఛందోవిద్య శుద్ధ వాక్కు, ధార్మిక సంస్కృతితో అనుసంధానమైన ఖచ్చితమైన, పునర్నిర్మేయ శాస్త్రంగా ప్రతిపాదించబడుతుంది।
Adhyaya 333
Samavṛtta-nirūpaṇa — Definition of Samavṛtta (Equal-syllabled Metres)
భగవాన్ అగ్ని అర్ధసమ ఛందస్సుల నుండి సమవృత్త (సమాక్షర) ఛందస్సుల నిర్వచనానికి మారుతాడు. యతి (విరామం), విచ్ఛేదం (ఛందోభేదం) మరియు మధ్య, అంత్య స్థానాలలో గణాల గుర్తింపుతో సమాక్షర నిర్మాణం ఎలా నిర్ణయించబడుతుందో వివరిస్తాడు. ఈ అధ్యాయం సాంకేతిక కాటలాగ్లా అనేక వృత్తాల పేర్లు, వాటి గణ-క్రమాలు, స్మరణార్థ గుంపులు, అలాగే కొన్ని చోట్ల వర్గీకరణ/స్థాన సూచనలు (ఉన్నత గుంపులు, ఉపజాతి రకాలు) అందిస్తుంది. పింగళ పరంపరలోని పూర్వోపదేశాలు, వ్యవస్థబద్ధ విభాగాలను సూచిస్తూ గాథా-ప్రస్తారము మరియు క్రమ-పరివర్తన/పట్టికా తర్కాన్ని కూడా ప్రస్తావిస్తుంది. మొత్తంగా ఛందశ్శాస్త్రం ధ్వని-రూపానికి క్రమబద్ధమైన విద్య అని అగ్ని స్థాపించి, గణ నమూనాలు నేర్చుకుంటే కవిత్వం మరియు యాజ్ఞిక వాక్యాల శుద్ధి నిలిచి, ధార్మిక పరంపర రక్షితమై, సాహిత్య వ్యక్తీకరణ మరింత సున్నితమవుతుందని చెబుతాడు।
Adhyaya 334
Prastāra-nirūpaṇa — Explanation of Prastāra (Tabulation/Matrix of Metres)
ఈ అధ్యాయంలో భగవాన్ అగ్ని గాథాను ప్రమాణంగా తీసుకొని ‘ప్రస్తార’ాన్ని ఛందస్సుల సాధ్యమైన అన్ని రూపాలను నియమబద్ధంగా లెక్కించే విధానంగా స్థిరపరుస్తాడు. క్రమాల ఉత్పత్తి–తులనతో పాటు నష్ట (సూచిక సంఖ్య నుంచి ఛందోరూపాన్ని వెనుకకు నిర్ధారించడం) మరియు ఉద్దిష్ట (ముందుకు సాగుతూ క్రమంగా లెక్కించడం) ప్రక్రియలు, సమ/విషమ నియమాలు, అర్ధీకరణ దశలు, లెక్కల్లో సవరణలు వివరించబడతాయి. అనంతరం మెరు-ప్రస్తార (పాస్కల్లాంటి అమరిక)తో సంబంధం చూపి ‘ఛందస్సు సారం’గా—సంఖ్యలు రెండింతలు చేసి ఒకటి తగ్గడం, అధ్వా/అంగుళ ఉపమతో आरोహ–అవరోహ క్రమంలో ఫలాలు పొందడం—అని చెప్పబడుతుంది. ఈ సంయోజన విద్యను పవిత్ర క్రమంగా చూపి, పఠన శుద్ధి మరియు అనుమతించిన అన్ని వృత్తాల వ్యవస్థబద్ధ జ్ఞానాన్ని స్థాపిస్తుంది।
Adhyaya 335
अध्यायः ३३५ — शिक्षानिरूपणम् (Explanation of Śikṣā / Phonetics)
మునుపటి ప్రస్తార చర్చ అనంతరం ఛందస్సు-కేంద్రిత పాఠ్యక్రమంలో భగవాన్ అగ్ని మంత్రం, ఛందస్సు, ప్రామాణిక పరంపరలకు ధ్వని-ఆధారమైన ‘శిక్షా’ను వివరిస్తాడు. ఆయన వర్ణసంఖ్యను చెప్పి స్వర-వ్యంజన భేదాలు, అలాగే అనుస్వార, విసర్గ, అయోగవాహ వంటి ఉపధ్వనులను పేర్కొంటాడు. మనస్సు, అంతరాగ్ని, ప్రాణవాయువు సంబంధంతో వాక్కు ఎలా పుడుతుందో, శబ్దం ఎలా అర్థవంతమైన ఉచ్చారణగా మారుతుందో తెలియజేస్తాడు. ఉదాత్త/అనుదాత్త/స్వరిత, హ్రస్వ/దీర్ఘ/ప్లుత, స్థానం-ప్రయత్నాల ప్రకారం వర్ణవర్గీకరణ చేసి వక్షస్థలం, కంఠం, శిరస్సు, జిహ్వామూలం, దంతాలు, నాసిక, ఓష్ఠాలు, తాలువు మొదలైన ఉచ్చారణస్థానాలను లెక్కిస్తాడు. తప్పు ఉచ్చారణ ఆధ్యాత్మిక హానికరం, కర్మలో నిష్ఫలం; శుద్ధ స్వరలయ-స్పష్ట ఉచ్చారణ మంగళకరం, ఉద్ధారకరం అని బలంగా చెబుతాడు. చివరికి అస్పృష్ట/ఈషత్స్పృష్ట/స్పృష్ట వర్గాలతో శిక్షను ధర్మరక్షక సాంకేతికంగా స్థాపిస్తాడు।