
Chapter 64 — कूपादिप्रतिष्ठाकथनं (The Account of the Consecration of Wells and Other Water-Works)
భగవాన్ అగ్ని వసిష్ఠునికి కూపాలు, బావులు/బావడులు, చెరువులు, కుంటలు వంటి జల నిర్మాణాల కోసం వరుణకేంద్రిత ప్రతిష్ఠా విధానాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. జలాన్ని హరి (విష్ణు), సోమ, వరుణుల జీవసన్నిధిగా భావిస్తుంది. మొదట స్వర్ణ/రజత/మణిమయ వరుణమూర్తి మరియు ధ్యానలక్షణం—ద్విభుజుడు, హంసాసనస్థుడు, అభయముద్ర, నాగపాశధారి—వివరిస్తుంది. తరువాత మండపం, వేదిక, కుండం, తోరణం, వారుణకుంభం వంటి ఆచార నిర్మాణ విధానం వస్తుంది. ఆపై అష్టకుంభ వ్యవస్థలో దిక్కుల వారీగా జలస్రోతసులు—సముద్రజలం, గంగాజలం, వర్షజలం, ప్రస్రవణ/ఝరాజలం, నదీజలం, వనస్పతిజన్య జలం, తీర్థజలం మొదలైనవి—అభావంలో ప్రత్యామ్నాయ నియమాలు, మంత్రాభిమంత్రణ చెప్పబడతాయి. శుద్ధి, నేత్రోన్మీలనం, అభిషేకం, మధుపర్క-వస్త్ర-పవిత్ర సమర్పణ, అధివాసం, సజీవకరణ; హోమక్రమాలు, దశదిక్బలి, శాంతితోయం తో సహాయపడతాయి. చివరగా జలాశయంలో మధ్యయూప/చిహ్నాన్ని నిర్దిష్ట ప్రమాణాలతో స్థాపించి జగచ్ఛాంతి, దక్షిణ, భోజనం నిర్వహించి, నిర్బంధరహిత జలదాన ధర్మాన్ని మహాయజ్ఞాలకన్నా అధిక పుణ్యదాయకమని ప్రశంసిస్తుంది।
Verse 1
इत्य् आदिमहापुत्राणे आग्नेये देवादिप्रतिष्ठापुस्तकप्रतिष्ठाकथनं नाम त्रिषष्टितमोध्यायः अथ चतुःषष्टितमोध्यायः कूपादिप्रतिष्ठाकथनं भगवानुवाच कूपवापीतडागानां प्रतिष्ठां वच्मि तां शृणु जलरूपेण हि हरिः सोमो वरुण उत्तम
ఇట్లు ఆగ్నేయ ఆదిమహాపురాణంలో ‘దేవాది ప్రతిష్ఠా మరియు పుస్తక ప్రతిష్ఠా వర్ణనం’ అనే అరవైమూడవ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు ‘కూపాది జలకార్యాల ప్రతిష్ఠా వర్ణనం’ అనే అరవైనాలుగవ అధ్యాయం ప్రారంభమవుతుంది. భగవానుడు పలికెను—బావులు, వాపీలు, తడాగాలు మొదలైన వాటి ప్రతిష్ఠావిధిని నేను చెప్పుదును; వినుము. జలరూపంలో హరి (విష్ణు), సోముడు, ఉత్తమ వరుణుడు నివసించుచున్నారు.
Verse 2
अग्नीषोममयं विश्वं विष्णुरापस्तु कारणं हैमं रौप्यं रत्नजं वा वरुणं कारयेन्नरः
ఈ విశ్వం అగ్ని-సోమమయం; విష్ణువు కారణస్వరూపుడు, ఆపః (జలము) కారణాధారం. కనుక మనిషి వరుణుని ప్రతిమను బంగారంతో గానీ, వెండితో గానీ, రత్నాలతో గానీ చేయించాలి.
Verse 3
द्विभुजं हंसपृष्ठस्थं दक्षिणेनाभयप्रदं वामेन नागपाशं तं नदीनागादिसंयुतं
వరుణుని ఈ విధంగా ధ్యానించాలి—అతడు ద్విభుజుడు, హంస పృష్ఠంపై ఆసీనుడు; కుడిచేతితో అభయమిచ్చేవాడు, ఎడమచేతిలో నాగపాశం ధరించినవాడు; నదీనాగాదులతో పరివృతుడు.
Verse 4
यागमण्डपमध्ये स्याद्वेदिका कुण्डमण्डिता तोरणं वारुणं कुम्भं न्यसेच्च करकान्वितं
యాగమండప మధ్యలో కుండంతో అలంకృతమైన వేదిక ఉండాలి. తోరణం స్థాపించి, కరకాతో కూడిన వారుణకుంభాన్ని నిలపాలి.
Verse 5
भद्रके चार्धचन्द्रे वा स्वस्तिके द्वारि कुम्भकान् अग्न्याधानं चाप्यकुण्डे कृत्वा पूर्णां प्रदापयेत्
ద్వారంలో భద్రక, అర్ధచంద్ర లేదా స్వస్తిక ఆకృతిపై కుంభాలను ఉంచాలి. స్థిర కుండం లేకున్నా అగ్న్యాధానం చేసి అనంతరం పూర్ణా ఆహుతిని సమర్పించాలి.
Verse 6
वरुणं स्नानपीठे तु ये ते शतेति संस्पृशेत् घृतेनाभ्यञ्जयेत् पश्चान्मूलमन्त्रेण देशिकः
స్నానపీಠంపై ‘యే తే శతమ్…’ మంత్రాన్ని జపిస్తూ వరుణుని స్పర్శించి ఆహ్వానించాలి. అనంతరం దేశికుడు మూలమంత్రంతో ఘృతాభ్యంజనం చేయాలి.
Verse 7
शन्नो देवीति प्रक्षाल्य शुद्धवत्या शिवोदकैः अधिवासयेदष्टकुम्भान् सामुद्रं पूर्वकुम्भके
‘శన్నో దేవీ…’ మంత్రంతో ప్రక్షాళనం చేసి, శుద్ధమైన శివోదకాలతో ఎనిమిది కుంభాలను అధివాసనం చేయాలి; తూర్పు కుంభంలో సముద్రజలాన్ని ఉంచాలి.
Verse 8
गाङ्गमग्नौ वर्षतोयं दक्षे रक्षस्तु नैर्झरं नदीतोयं पश्चिमे तु वायव्ये तु नदोदकं
ఆగ్నేయ దిశలో గంగాజలం, దక్షిణంలో వర్షజలం, నైరృతిలో జలపాతం/ఝరన జలం, పడమటిలో నదీజలం, వాయవ్యలో ప్రవాహజలం ఉంచాలి.
Verse 9
औद्भिज्जं चोत्तरे स्थाप्य ऐशान्यां तीर्थसम्भवं अलाभे तु नदीतोयं यासां राजेति मन्त्रयेत्
ఔద్భిజ్జం (వృక్షజన్య) జలాన్ని ఉత్తర దిశలో స్థాపించి, ఈశాన్య దిశలో తీర్థసంభవ జలాన్ని ఉంచాలి. అవి లభించనిచో నది జలాన్ని తీసుకొని ‘యాసాం రాజా…’ మంత్రంతో అభిమంత్రించాలి.
Verse 10
देवं निर्मार्ज्य निर्मञ्छ्य दुर्मित्रियेति विचक्षणः नेत्रे चोन्मीलयेच्चित्रं तच्चक्षुर्मधुरत्रयैः
దేవప్రతిమను తుడిచి శుద్ధి చేసి ‘దుర్మిత్రియే…’ మంత్రాన్ని జపించాలి. అనంతరం చిత్రప్రతిమకు ‘నేత్రోన్మీలన’ సంస్కారం చేయాలి; ఆ నేత్రాలను ‘మధురత్రయ’ (మూడు మధుర ద్రవ్యాలు) తో స్పర్శించి ప్రబోధింపాలి.
Verse 11
ज्योतिः सम्पूरयेद्धैम्यां गुरवे गामथार्पयेत् समुद्रज्येष्ठेत्यभिषिञ्चयेद्वरुणं पूर्वकुम्भतः
హోమార్థం ఘృతంతో ధైమీ (స్రువ)ను నింపాలి; అనంతరం గురువుకు గోవును సమర్పించాలి. ‘సముద్రజ్యేష్ఠ…’ మంత్రాన్ని ఉచ్చరిస్తూ పూర్వకుంభ జలంతో వరుణునికి అభిషేకం చేయాలి.
Verse 12
समुद्रं गच्छ गाङ्गेयात् सोमो धेन्विति वर्षकात् देवीरापो निर्झराद्भिर् नदाद्भिः पञ्चनद्यतः
హే గాంగేయ జలములారా, సముద్రానికి వెళ్లుడి. వర్షమేఘం నుండి మీరు సోమమై, ధేనువలె సమృద్ధిని ప్రసాదించువారై ఉన్నారు. హే దేవీ ఆపః, ఊటల నుండి, నదుల నుండి, పంచనద దేశం నుండి ఇక్కడికి రండి.
Verse 13
उद्भिदद्भ्यश्चोद्भिदेन पावमान्याथ तीर्थकैः आपो हि ष्ठा पञ्चगव्याद्धिरण्यवर्णेति स्वर्णजात्
‘ఉద్భిదద్భ్యః’ మరియు ‘ఉద్భిదేన’ మంత్రాలతో, పావమానీ శుద్ధి సూత్రాలతో, తరువాత తీర్థజలంతో; ‘ఆపో హి ష్ఠా’ మంత్రంతో, పంచగవ్యంతో, అలాగే ‘ధిరణ్యవర్ణాః’ సూక్తంతో—ఈ విధంగా శోధన చేయాలి; స్వర్ణసమాన పవిత్ర కాంతి కలుగుతుంది.
Verse 14
आपो अस्मेति वर्षोप्त्यैर् व्याहृत्या कूपसम्भवैः वरुणञ्च तडागोप्त्यैर् वरुणाद्भिस्तु वश्यतः
“ఆపో అస్మేతి” మంత్రాన్ని, వర్షాన్ని ఆహ్వానించే సూత్రాలు మరియు వ్యాహృతుల ఉచ్చారణతో కలిసి, బావి నుండి తీసిన జలాలతో; అలాగే చెరువు-రక్షణ మంత్రాలతో కూడిన చెరువు జలాలతో—వరుణుడిని వశపరచగలరు, అనగా వరుణునికే అంకితంగా సంస్కరించిన అతని జలాలతోనే।
Verse 15
आपो देवीति गिरिजैर् एकाशीविघटैस्ततः स्नापयेद्वरुणस्येति त्वन्नो वरुणा चार्घ्यकं
తర్వాత పర్వతజన్య (ఝర/నది) జలాన్ని ఏకాశీవిఘట (సంస్కృత కలశం)లో ఉంచి “ఆపో దేవీః…” జపిస్తూ స్నానమాచరింపజేయాలి. అనంతరం వరుణునికి అర్ఘ్యమర్పించి “వరుణస్య…” మరియు “త్వన్నో వరుణ…” మంత్రాలను పఠించాలి.
Verse 16
व्याहृत्या मधुपर्कन्तु वृहस्पतेति वस्त्रकं वरुणेति पवित्रन्तु प्रणवेनोत्तरीयकं
వ్యాహృతులతో మధుపర్కం సమర్పించాలి; “బృహస్పతే” మంత్రంతో వస్త్రాన్ని అర్పించాలి; “వరుణే” మంత్రంతో పవిత్రం (కుశవలయం) ఇవ్వాలి; మరియు ప్రణవం (ఓం)తో ఉత్తరీయాన్ని సమర్పించాలి.
Verse 17
नदीक्षोदमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः आसां रुद्रेति कीर्तयेदिति ङ, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः इन्द्रियेति विचक्षण इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः यद्वारण्येन पुष्पादि प्रदद्याद्वरुणाय तु चामरं दर्पणं छत्रं व्यजनं वैजयन्तिकां
“నదీక్షోదమితి”—ఖ శాఖలో గుర్తించిన పాఠం. “ఆసాం రుద్రేతి కీర్తయేత్”—ఙ మరియు గ శాఖల గుర్తించిన పాఠం. “ఇంద్రియేతి… విచక్షణ”—గ మరియు ఘ శాఖల గుర్తించిన పాఠం. లేదా వరుణునికి అరణ్యపుష్పాలు మొదలైనవి సమర్పించాలి; అలాగే చామరం, దర్పణం, ఛత్రం, వ్యజనం, వైజయంతికను కూడా అర్పించాలి.
Verse 18
मूलेनोत्तिष्ठेत्युत्थाप्य तां रात्रिमधिवासयेत् वरुणञ्चेति सान्निध्यं यद्वारण्येन पूजयेत्
“మూలేనోత్తిష్ఠ” అనే మూలమంత్రంతో (దేవత/ప్రతిష్ఠా రూపాన్ని) లేపి, ఆ రాత్రి అధివాసంలో నిలుపాలి. తరువాత “వరుణంచేతి” అనే ఆహ్వానంతో సాన్నిధ్యాన్ని స్థాపించి, వారుణ విధానంతో (లేదా అదే ఉపాయంతో) పూజించాలి.
Verse 19
सजीवीकरणं मूलात् पुनर्गन्धादिना यजेत् मण्डपे पूर्ववत् प्रार्च्य कुण्डेषु समिदादिकं
సజీవీకరణ (పునఃప్రాణప్రతిష్ఠ) కర్మలో మూలం నుండి ఆరంభించి యజనము చేయాలి; తరువాత గంధాది ద్రవ్యాలతో మళ్లీ పూజించాలి. పూర్వవిధంగా మండపంలో ముందుగా ఆరాధన చేసి, కుండాలలో సమిధలు మొదలైన నియత ఆహుతులను సమర్పించాలి.
Verse 20
वेदादिमन्त्रैर् गन्धाद्याश् चतस्रो धेनवो दुहेत् दिक्ष्वथो वै यवचरुं ततः संस्थाप्य होमयेत्
వేదాది మంత్రాలతో గంధాది ద్రవ్యాలతో ప్రారంభమయ్యే నాలుగు ‘ధేనువు’ ఆహుతులను దోహనము (సిద్ధం) చేయాలి. తరువాత దిక్కులలో యవ-చరువును స్థాపించి, స్థాపించిన వెంటనే హోమం చేయాలి.
Verse 21
व्याहृत्या वाथ गायत्र्या मूलेनामन्त्रयेत्तथा सूर्याय प्रजापतये द्यौः स्वाहा चान्तरिक्षकः
అనంతరం వ్యాహృతులతో గానీ గాయత్రీతో గానీ, అలాగే మూలమంత్రంతో కూడా అభిమంత్రణ చేయాలి. సూర్యునికీ ప్రజాపతికీ ‘ద్యౌః స్వాహా’ అని, అంతరిక్షానికి కూడా (ఆహుతి/జపం) చేయాలి.
Verse 22
तस्यै पृथिव्यै देहधृत्यै इह स्वधृतये ततः इह रत्यै चेह रमत्या उग्रो भीमश् च रौद्रकः
దేహాలను ధారించే ఆ పృథివీదేవికి—ఇక్కడ ‘స్వధృతి’ కోసం; తరువాత ఇక్కడ ‘రతి’ కోసం, ఇక్కడ ‘రమత్యా’ (ఆనందం) కోసం (ఆహ్వానం) చేయాలి. అలాగే ఉగ్ర, భీమ, రౌద్ర రూపాలను కూడా (ఆహ్వానించాలి).
Verse 23
विष्णुश् च वरुणो धाता रायस्पोषो महेन्द्रकः अग्निर्यमो नैरृतो ऽथ वरुणो वायुरेव च
అలాగే విష్ణువు, వరుణుడు, ధాత, రాయస్పోష, మహేంద్రుడు; అగ్ని, యముడు, నైరృతుడు; మరియు తరువాత వరుణుడు, వాయువు కూడా (ఆరాధ్య/ఆహ్వేయ).
Verse 24
कुवेर ईशो ऽनन्तो ऽथ ब्रह्मा राजा जलेश्वरः तस्मै स्वाहेदं विष्णुश् च तद्विप्रासेति होमयेत्
అగ్నిలో హోమం చేయునప్పుడు ఈ విధంగా ఆహుతులు సమర్పించాలి—“కుబేర, ఈశ, అనంత, తదుపరి బ్రహ్మ, రాజా (ఇంద్ర), జలేశ్వర (వరుణ)—తస్మై స్వాహా; ఇదం స్వాహా; విష్ణవే స్వాహా; మరియు ‘బ్రాహ్మణేభ్యః’ స్వాహా” అని జపిస్తూ హోమం చేయాలి।
Verse 25
सोमो धेन्विति षड् हुत्वा इमं मेति च होमयेत् आपो हि ष्ठेति तिसृभिरिमा रुद्रेति होमयेत्
“సోమో ధేనుః…” అని ప్రారంభమయ్యే మంత్రంతో ఆరు ఆహుతులు సమర్పించి, “ఇమం మే…” మంత్రంతో కూడా హోమం చేయాలి। తరువాత “ఆపో హి ష్ఠా…” అని ప్రారంభమయ్యే మూడు ఋచలతో, అలాగే “ఇమా రుద్ర…” మంత్రంతో కూడ ఆహుతులు అర్పించాలి।
Verse 26
दशादिक्षु बलिं दद्यात् गन्धपुष्पादिनार्चयेत् प्रतिमां तु समुत्थाप्य मण्डले विन्यसेद् बुधः
పది దిక్కులలో బలి సమర్పించి, గంధం, పుష్పం మొదలైనవాటితో ఆరాధన చేయాలి। తరువాత ప్రతిమను పైకి ఎత్తి, జ్ఞాని దానిని మణ్డలంలో యథాస్థానంగా స్థాపించాలి।
Verse 27
पूजयेद्गन्धपुष्पाद्यैर् हेमपुष्पादिभिः क्रमात् मण्डले इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः मूले त्वग्नौ च होमयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वायुः सोमो महेन्द्रक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः जलाशयांस्तु दिग्भागे वितस्तिद्वयसम्मितान्
క్రమంగా గంధం, పుష్పం మొదలైనవాటితో, అలాగే స్వర్ణపుష్పాది సమర్పణలతో పూజ చేయాలి। మణ్డలంలో (పాఠాంతర ప్రకారం) మూలస్థానంలోని అగ్నిలో హోమం కూడా చేయాలి; కొన్ని పాఠాలలో వాయు, సోమ, మహేంద్ర మొదలైన దేవతల ప్రస్తావన ఉంది। దిక్భాగాలలో రెండు విస్తి పరిమాణమున్న జలాశయాలను కూడా స్థాపించాలి।
Verse 28
कृत्वाष्टौ स्थण्डिलान् रम्यान् सैकतान् देशिकोत्तमः वरुणस्येति मन्त्रेण साज्यमष्टशतं ततः
ఉత్తమ దేశికుడు ఇసుకతో ఎనిమిది రమ్యమైన స్థండిలాలను సిద్ధం చేసి, తరువాత “వరుణస్య…” అని ప్రారంభమయ్యే మంత్రంతో నెయ్యితో ఎనిమిది వందల ఆహుతులు సమర్పించాలి।
Verse 29
चरुं यवमयं हुत्वा शान्तितोयं समाचरेत् सेचयेन्मूर्ध्नि देवं तु सजीवकरणं चरेत्
యవాలతో చేసిన చరువును అగ్నిలో హోమం చేసి, అనంతరం శాంతితోయం ద్వారా విధివిధానంగా కర్మాచరణ చేయాలి. ఆ జలాన్ని దేవుని శిరస్సుపై చల్లించి సజీవకరణ విధిని నిర్వహించాలి.
Verse 30
ध्यायेत्तु वरुणं युक्तं गौर्या नदनदीगणैः ॐ वरुणाय नमो ऽभ्यर्च्य ततः सान्निध्यमाचरेत्
గౌరీతోను, నదీ-నద సమూహాలతోను యుక్తుడైన వరుణుని ధ్యానించాలి. “ఓం వరుణాయ నమః” మంత్రంతో అర్చించి, అనంతరం సాన్నిధ్య విధిని ఆచరించాలి.
Verse 31
उत्थाप्य नागपृष्ठाद्यैर् भ्रामयेत्तैः समङ्गलैः आपो हि ष्ठेति च क्षिपेत्त्रिमध्वाक्ते घटे जले
దానిని పైకి ఎత్తి, నాగపృష్టాది మంగళద్రవ్యాలతో పరిభ్రమింపజేయాలి. “ఆపో హి ష్ఠా…” మంత్రం జపిస్తూ, త్రిమధుతో మధురీకరించిన ఘటస్థ జలంలో దానిని వేయాలి.
Verse 32
जलाशये मध्यगतं सुगुप्तं विनिवेशयेत् स्नात्वा ध्यायेच्च वरुणं सृष्टिं ब्रह्माण्डसञ्ज्ञिकां
దానిని జలాశయ మధ్యభాగంలో బాగా గుప్తంగా స్థాపించాలి. స్నానం చేసి వరుణుని మరియు ‘బ్రహ్మాండ’ అనే సృష్టిని ధ్యానించాలి.
Verse 33
अग्निवीजेन सन्दग्द्ध्य तद्भस्म प्लावयेद्धरां सर्वमपोमयं लोकं ध्यायेत् तत्र जलेश्वरं
అగ్నిబీజంతో దహనం చేసి, ఆ భస్మంతో భూమిని ప్లావితం చేయాలి. సమస్త లోకాన్ని జలమయంగా ధ్యానించి, అక్కడ జలేశ్వరుని చింతించాలి.
Verse 34
तोयमध्यस्थितं देवं ततो यूपं निवेशयेत् चतुरस्रमथाष्टास्रं वर्तुलं वा प्रवर्तितं
జలమధ్యంలో దేవతను స్థాపించిన తరువాత, చతురస్రం గానీ అష్టాస్రం గానీ వృత్తాకారం గానీ చేసిన యూపాన్ని (యజ్ఞస్తంభాన్ని) స్థాపించాలి.
Verse 35
आराध्य देवतालिङ्गं दशहस्तं तु कूपके यूपं यज्ञीयवृक्षोत्थं मूले हैमं फलं न्यसेत्
దేవతా లింగాన్ని విధిగా ఆరాధించి, కూపకంలో (గుంటలో) పది హస్తాల పొడవు గల, యజ్ఞయోగ్య వృక్షం నుండి తయారైన యూపాన్ని స్థాపించి, దాని మూలంలో స్వర్ణఫలాన్ని న్యసించాలి.
Verse 36
वाप्यां पञ्चदशकरं पुष्करिण्यां तु विंशतिकं तडागे पञ्चविंशाख्यं जलमध्ये निवेशयेत्
వాపీలో పదిహేను హస్తాలది, పుష్కరిణీలో ఇరవై హస్తాలది, తడాగంలో ఇరవై ఐదు అని ప్రసిద్ధమైనదిని—జలమధ్యంలో స్థాపించాలి.
Verse 37
यागमण्डपाङ्गेण वा यूपब्रस्केति मन्त्रतः स्थाप्य तद्वेष्टयेद्वस्त्रैर् यूपोपरि पताकिकां
“యాగమండపాంగేణ” లేదా “యూపబ్రస్క” అనే మంత్రంతో దానిని స్థాపించి, తరువాత వస్త్రాలతో చుట్టి, యూపంపై చిన్న పతాకాన్ని ఉంచాలి.
Verse 38
चरुं सचमसं हुत्वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः उत्थाय इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः सुवर्तितमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः यूपस्थानेति मन्त्रत इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तदभ्यर्च्य च गन्धाद्यैर् जगच्छान्तिं समाचरेत् दक्षिणां गुरवे दद्याद्भूगोहेमाम्बुपात्रकं
చరువును చమసంతో కలిసి అగ్నిలో హోమం చేసి, తరువాత లేచి—పాఠభేదాలలో సూచించిన విధంగా—యూపస్థానంలో గంధాదులతో పూజ చేసి ‘జగచ్ఛాంతి’ కర్మను ఆచరించాలి. గురువుకు దక్షిణగా భూమి, గోవు, స్వర్ణం మరియు జలపాత్రం ఇవ్వాలి.
Verse 39
द्विजेभ्यो दक्षिणा देया आगतान् भोजयेत्तथा आब्रह्मस्तम्बपर्यन्ता ये केचित्सलिलार्थिनः
ద్విజులకు దక్షిణ ఇవ్వవలెను, వచ్చిన అతిథులను భోజనముచేయించవలెను. బ్రహ్మ నుండి గడ్డి తునక వరకు ఎవరు జలార్థులై వచ్చునో, వారందరికీ జలము ఇవ్వవలెను.
Verse 40
ते तृप्तिमुपगच्छन्तु तडागस्थेन वारिणा तोयमुत्सर्जयेदेवं पञ्चगव्यं विनिक्षिपेत्
చెరువు నీటితో వారు తృప్తి పొందుగాక. ఈ విధంగా జలాన్ని అర్పించి, అనంతరం పంచగవ్యాన్ని స్థాపించాలి లేదా ప్రసాదించాలి.
Verse 41
आपो हि ष्ठेति तिसृभिः शान्तितोयं द्विजैः कृतं तीर्थतोयं क्षिपेत् पुण्यं गोकुलञ्चार्पयेद्विजान्
‘ఆపో హి ష్ఠా…’ అని ప్రారంభమయ్యే మూడు మంత్రాలతో ద్విజులు శాంతిజలాన్ని సిద్ధం చేయాలి. తరువాత పుణ్యార్థంగా తీర్థజలాన్ని అందులో వేయాలి, అలాగే ద్విజులకు గోకులం/గోదానాన్ని సమర్పించాలి.
Verse 42
अनिवारितमन्नाद्यं सर्वजन्यञ्च कारयेत् अश्वमेधसहस्राणां सहस्रं यः समाचरेत्
అన్నాదుల సరఫరా ఎవరికీ నిరాకరించకుండా, సర్వజనులకు ఉద్దేశించినదిగా ఏర్పాటు చేయాలి. దీనిని నిత్యవ్రతంలా ఆచరించువాడు వేల వేల అశ్వమేధ యాగాల సమాన పుణ్యాన్ని పొందును.
Verse 43
एकाहं स्थापयेत्तोयं तत्पुण्यमयुतायुतं विमाने मोदते स्वर्गे नरकं न स गच्छति
ఎవడు ఒక్క రోజుకైనా జలవ్యవస్థను స్థాపించునో, అతనికి అనేకానేక అయుతాల పుణ్యం లభించును. అతడు స్వర్గంలో విమానంలో ఆనందించును; నరకానికి పోడు.
Verse 44
गवादि पिवते यस्मात्तस्मात् कर्तुर् न पातकं तोयदानात्सर्वदानफलं प्राप्य दिवं यजेत्
ఆ నీటిని గోవులు మొదలైన జీవులు త్రాగుతారు గనుక కర్తకు పాపం కలగదు. జలదానంతో సమస్త దానఫలాన్ని పొందినవాడు దేవారాధన చేసి స్వర్గాన్ని పొందాలి.
A precise directional protocol for an aṣṭa-kumbha set: distinct water-types are assigned to specific quarters (including ocean-water in the eastern kumbha), combined with mantra-purifications, followed by homa/bali/śānti-toya and a measured central yūpa/marker (different lengths for vāpī, puṣkariṇī, and taḍāga).
By framing public water provision as yajña and dāna: correct ritual consecration aligns the work with cosmic order (ṛta), while unrestricted water-gifting and feeding cultivate compassion and merit, supporting artha/kāma ethically and reinforcing dharma as a basis for inner purification and eventual mokṣa.
Varuṇa is central as Jaleśvara (Lord of Waters). The chapter explicitly identifies water as a form in which Hari (Viṣṇu), Soma, and Varuṇa are present, making Varuṇa-pratiṣṭhā the theological anchor for sanctifying waterworks.
The text preserves multiple recension readings (e.g., Kha, Ga, Gha, Ṅa) for certain mantra-phrases and procedural cues, indicating a living ritual tradition where regional manuscript lines preserved slightly different liturgical details.