Adhyaya 59

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये स्नपनादिविधानं नाम अष्टपञ्चाशो ऽध्यायः अथोनषष्टितमो ऽध्यायः अधिवासनकथनं भगवानुवाच हरेः सान्निध्यकरणमधिवासनमुच्यते सर्वज्ञं सर्वगं ध्यात्वा आत्मानं पुरुषोत्तमं

ఇట్లు ఆదిమహాపురాణమైన ఆగ్నేయపురాణంలో ‘స్నపనాదివిధానం’ అనే అష్టపంచాశత్తమ అధ్యాయం సమాప్తమైంది. ఇప్పుడు ‘అధివాసనకథనం’ అనే ఏకోనషష్టితమ అధ్యాయం ప్రారంభమవుతుంది. భగవానుడు పలికెను—హరికి సాన్నిధ్యాన్ని కలిగించే కర్మనే ‘అధివాసనం’ అంటారు. సర్వజ్ఞుడైన, సర్వవ్యాపియైన పురుషోత్తముని ధ్యానించి, స్వాత్మను శుద్ధి చేసి, ఆ పరమ విభువులో ప్రవృత్తి చెందాలి.

Verse 2

ओंकारेण समायोज्य चिच्छक्तिमभिमानिनीं निःसार्यात्मैकतां कृत्वा स्वस्मिन् सर्वगते विभौ

ఓంకారంతో చిత్తాన్ని సమాయోజ్యము చేసి, వ్యక్తి-అభిమానిని అయిన చిత్శక్తిని అంతర్ముఖం చేసి, ఆత్మైక్యతను స్థాపించి, స్వయమే సర్వవ్యాపి విభువైన స్వరూపంలో స్థితి పొందాలి.

Verse 3

योजयेन्मरुतां पृथ्वीं वह्निवीजेन दीपयेत् संहरेद्वायुना चाग्निं वायुमाकाशतो नयेत्

పృథివీ తత్త్వాన్ని వాయు తత్త్వంలో లయం చేయాలి; వహ్ని-బీజంతో అంతరాగ్నిని దీపింప చేయాలి. తరువాత వాయువుతో అగ్నిని సంహరించి, వాయువును ఆకాశంలోకి నడిపించాలి.

Verse 4

मतिशालिनीमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कृत्वा पुंसीति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अधिभूतादिदेवैस्तु साध्याख्यैर् विभवैः सह तन्मात्रपात्रकान् कृत्वा संहरेत्तत् क्रमाद् बुधः

అధిభూతములు, అధిదేవతలు—మరియు ‘సాధ్య’ అని పిలువబడే విభవాలతో కూడి—వాటిని తన్‌మాత్రల పాత్రలుగా భావించి, జ్ఞాని సాధకుడు క్రమంగా వాటి లయాన్ని (పునఃశోషణను) చేయాలి.

Verse 5

आकाशं मनसाहत्य मनोहङ्करणे कुरु अहङ्कारञ्च महति तञ्चाप्यव्याकृते नयेत्

ఆకాశాన్ని మనస్సులో లీనం చేసి, మనస్సును అహంకారంలో నిలపాలి. ఆ అహంకారాన్ని మహత్తత్త్వంలో విలీనం చేసి, ఆ మహత్తత్త్వాన్నికూడా అవ్యాకృతంలోకి నడిపించాలి.

Verse 6

अव्याकृतं ज्ञानरूपे वासुदेवः स ईरितः स तामव्याकृतिं मायामभ्यष्ट सिसृक्षया

శుద్ధజ్ఞానరూపమైన అవ్యాకృతమే వాసుదేవుడని ప్రకటించబడింది. సృష్టి చేయాలనే సంకల్పంతో ఆయన ఆ అవ్యాకృత మాయను ప్రవృత్తింపజేశాడు.

Verse 7

सङ्कर्षणं सं शब्दात्मा स्पर्शाख्यमसृजत् प्रभुः क्षोभ्य मायां स प्रद्युम्नं तेजोरूपं स चासृजत्

ప్రభువు శబ్దాత్మకుడైన సంకర్షణరూపంగా ‘స్పర్శ’ అనే తత్త్వాన్ని సృష్టించాడు. తరువాత మాయను క్షోభింపజేసి తేజోరూపమైన ప్రద్యుమ్నుని కూడా ఉద్భవింపజేశాడు.

Verse 8

अनिरुद्धं रसमात्रं ब्रह्माणं गन्धरूपकं अनिरुद्धः स च ब्रह्मा अप आदौ ससर्ज ह

అనిరుద్ధుడు రసమాత్ర తత్త్వంగా, బ్రహ్మ గంధరూప తత్త్వంగా చెప్పబడతారు. ఆ అనిరుద్ధుడే బ్రహ్మతో కలిసి ఆది కాలంలో జలాలను సృష్టించాడు.

Verse 9

तस्मिन् हिरण्मयञ्चाण्डं सो ऽसृजत् पञ्चभूतवत् तस्मिन् सङ्क्रामिते जीवे शक्तिरात्मोपसंहृता

అందులో ఆయన పంచమహాభూతమయమైన స్వర్ణమయ అండాన్ని సృష్టించాడు. జీవుడు అందులో ప్రవేశించినప్పుడు సృజనశక్తి ఆత్మలోకి తిరిగి ఉపసంహరించబడింది.

Verse 10

प्राणो जीवेन संयुक्तो वृत्तिमानिति शब्द्यते जीवोव्याहृतिसञ्ज्ञस्तु प्राणेष्वाध्यात्मिकः स्मृतः

జీవునితో సంయుక్తమైన ప్రాణము ‘వృత్తిమాన్’ అనగా క్రియాశీలమని చెప్పబడుతుంది. ‘వ్యాహృతి’ అనే సంజ్ఞ కల జీవుడు ప్రాణములలో అంతర్వ్యాప్తమైన ఆధ్యాత్మిక తత్త్వముగా స్మరించబడును.

Verse 11

प्राणैर् युक्ता ततो बुद्धिः सञ्जाता चाष्टमूर्तिकी अहङ्कारस्ततो जज्ञे मनस्तस्मादजायत

అనంతరం ప్రాణములతో యుక్తమై అష్టమూర్తికమైన బుద్ధి ఉద్భవించింది. దానినుండి అహంకారము జన్మించింది; దానినుండి మనస్సు పుట్టింది.

Verse 12

अर्थाः प्रजज्ञिरे पञ्च सङ्कल्पादियुतास्ततः शब्दः स्पर्शश् च रूपञ्च रसो गन्ध इति स्मृता

అనంతరం సంకల్పాది సహితముగా ఐదు విషయములు ఉద్భవించెను—శబ్దము, స్పర్శము, రూపము, రసము, గంధము—అని స్మరించబడును.

Verse 13

ज्ञानशक्तियुतान्येतैर् आरब्धानीन्द्रियाणि तु र् इति ङ, चिहिनितपुस्तकपाठः मनसाहृत्य मनो ऽहङ्करणे क्षरे इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः वासुदेवे समाहित इति ङ, इति चिह्नितपुस्तकपाठः सङ्क्रमते जीव इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः चाष्टवृत्तिकीति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः त्वक्श्रोत्रघ्राणचक्षूंषि जिह्वाबुद्धीन्द्रियाणि तु

జ్ఞానశక్తితో యుక్తమైన ఈ ఇంద్రియములు కార్యప్రవృత్తమగును. జీవుడు మనస్సు ద్వారా వాటిని ఉపసంహరించి మనస్సులోనికి, తదనంతరం క్షరమైన అహంకారతత్త్వములోనికి ప్రవేశించును. వాసుదేవునందు సమాహితుడైనప్పుడు ఈ శక్తులు నియంత్రితమగును. ఇంద్రియములు—త్వక్, శ్రోత్ర, ఘ్రాణ, చక్షు, జిహ్వా మరియు అంతఃకరణరూప బుద్ధి.

Verse 14

पादौ पायुःस् तथा पाणी वागुपस्थश् च पञ्चमः कर्मेन्द्रियाणि चैतानि पञ्चभूतान्यतः शृणु

పాదములు, పాయువు, చేతులు, వాక్కు మరియు ఐదవదిగా ఉపస్థము—ఇవే పంచ కర్మేంద్రియములు. ఇకపై పంచ మహాభూతములను వినుము.

Verse 15

आकाशवायुतेजांसि सलिलं पृथिवी तथा स्थूलमेभिः शरीरन्तु सर्वाधारं प्रजायते

ఇవాటినుండి—ఆకాశం, వాయువు, తేజస్సు, జలం మరియు పృథివి—స్థూల శరీరం ఉత్పన్నమవుతుంది; అది సమస్త (దేహస్థ) క్రియలకు ఆధారం.

Verse 16

एतेषां वाचका मन्त्रा न्यासायोच्यन्त उत्तमाः जीवभूतं मकारन्तु देवस्य व्यापकं न्यसेत्

ఈ తత్త్వాలకు వాచకమైన మంత్రాలు న్యాసానికి ఉత్తమమని చెప్పబడుతున్నాయి. ‘మ’కారం—జీవస్వరూపమైనది—దేవుని సర్వవ్యాపక సన్నిధిగా స్థాపించాలి.

Verse 17

प्राणतत्त्वं भकारन्तु जीवोपाधिगतं न्यसेत् हृदयस्थं बकारन्तु बुद्धितत्त्वं न्यसेद् बुधः

‘భ’కారంలో ప్రాణతత్త్వాన్ని—జీవోపాధితో సంబంధమైనదిగా—న్యాసం చేయాలి. జ్ఞాని సాధకుడు హృదయంలో ‘బ’కారాన్ని బుద్ధితత్త్వరూపంగా స్థాపించాలి.

Verse 18

फकारमपि तत्रैव अहङ्कारमयं न्यसेत् मनस्तत्त्वं पकारन्तु न्यसेत्सङ्कल्पसम्भवं

అక్కడే ‘ఫ’కారాన్ని అహంకారమయ తత్త్వరూపంగా న్యాసం చేయాలి; అలాగే ‘ప’కారాన్ని సంకల్పజన్య మనస్తత్త్వరూపంగా స్థాపించాలి.

Verse 19

शब्दतन्मात्रतत्त्वन्तु नकारं मस्तके न्यसेत् स्पर्शात्मकं धकारन्तु वक्त्रदेशे तु विन्यसेत्

శబ్ద-తన్మాత్ర తత్త్వానికి ‘న’కారాన్ని శిరస్సుపై న్యాసం చేయాలి; స్పర్శస్వరూప తత్త్వానికి ‘ధ’కారాన్ని ముఖప్రదేశంలో విన్యసించాలి.

Verse 20

दकारं रूपतत्त्वन्तु हृद्देशे विनिवेशयेत् थकारं वस्तिदेशे तु रसतन्मात्रकं न्यसेत्

హృదయదేశంలో రూపతత్త్వరూపమైన ‘ద’ అక్షరాన్ని న్యాసం చేయాలి. అలాగే వస్తి-దేశంలో రస-తన్మాత్రరూపమైన ‘థ’ అక్షరాన్ని స్థాపించాలి.

Verse 21

तकारं गन्धतन्मात्रं जङ्घयोर्विनिवेशयेत् णकारं श्रोत्रयोर् न्यस्य ढकारं विन्यसेत्त्वचि

జంఘలలో (కాళ్ల పిండెలలో) గంధ-తన్మాత్రరూపమైన ‘త’ అక్షరాన్ని న్యాసం చేయాలి. రెండు చెవుల్లో ‘ణ’ అక్షరాన్ని ఉంచి, చర్మంలో ‘ఢ’ అక్షరాన్ని స్థాపించాలి.

Verse 22

डकारं नेत्रयुग्मे तु रसनायां ठकारकं टकारं नासिकायान्तु ञकारं वाचि विन्यसेत्

కళ్ల జంటపై ‘డ’ అక్షరాన్ని ఉంచాలి; నాలుకపై ‘ఠ’ అక్షరాన్ని; ముక్కుపై ‘ట’ అక్షరాన్ని; మరియు వాక్ఇంద్రియంలో (ముఖం/వాక్కు) ‘ఞ’ అక్షరాన్ని న్యాసం చేయాలి.

Verse 23

झकारं करयोर् न्यस्य पाणितत्त्वं विचक्षणः जकारं पदयोर् न्यस्य छं पायौ चमुपस्थके

విచక్షణుడైన సాధకుడు రెండు చేతులపై ‘ఝ’ అక్షరాన్ని న్యాసం చేసి పాణి-తత్త్వాన్ని స్థాపించాలి. రెండు పాదాలపై ‘జ’ అక్షరాన్ని న్యాసం చేయాలి; గుదంలో ‘ఛ’ మరియు ఉపస్థంలో ‘చ’ అక్షరాలను ఉంచాలి.

Verse 24

विन्यसेत् पृथिवीतत्त्वं ङकारं पादयुग्मके वस्तौ घकारं गं तत्त्वं तैजसं हृदि विन्यसेत्

పాదయుగ్మంలో పృథివీ-తత్త్వమైన బీజ ‘ఙ’ ను న్యాసం చేయాలి. శ్రోణి/వస్తు ప్రాంతంలో ‘ఘ’ అక్షరాన్ని ఉంచాలి; హృదయంలో ‘గ’ బీజంతో కూడిన తైజస (అగ్ని) తత్త్వాన్ని న్యాసం చేయాలి.

Verse 25

मकारन्तद्देहस्येति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विनियोजयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः खकारं वायुतत्त्वञ्च नासिकायां निवेशयेत् ककारं विन्यसेन्नित्यं खतत्त्वं मस्तके बुधः

“మకారాంతద్దేహస్యేతి”—ఇది చిహ్నిత పాండులిపి పాఠం; అలాగే “వినియోజయేద్”—ఇదీ చిహ్నిత పాఠమే. జ్ఞాని సాధకుడు ఖకారాన్ని వాయు-తత్త్వంతో కలిసి నాసికలో స్థాపించాలి; కకారాన్ని నిత్యం ఖ-తత్త్వం (ఆకాశ తత్త్వం)తో కలిసి మస్తకంపై న్యాసం చేయాలి।

Verse 26

हृत्पुण्डरीके विन्यस्य यकारं सूर्यदैवतं द्वासप्ततिसहस्राणि हृदयादभिनिःसृताः

హృదయ పద్మంలో సూర్యదేవతాధిష్ఠితమైన ‘య’ అక్షరాన్ని న్యాసం చేసినప్పుడు, హృదయం నుండి డెబ్బై రెండు వేల నాడులు (సూక్ష్మ ప్రవాహాలు) బయలుదేరుతాయి।

Verse 27

कलाषोडशसंयुक्तं मकारं तत्र विन्यसेत् तन्मध्ये चिन्तयेन्मन्त्री विन्दुं वह्नेस्तु मण्डलं

అక్కడ పదహారు కళలతో సంయుక్తమైన ‘మ’ అక్షరాన్ని న్యాసం చేయాలి. దాని మధ్యలో మంత్రసాధకుడు అగ్ని-మండలరూప బిందువును ధ్యానించాలి।

Verse 28

हकारं विन्यसेत्तत्र प्रणवेन सुरोत्तमः ॐ आं परमेष्ठ्यात्मने आं नमः पुरुषात्मने

అక్కడ దేవోత్తముడు ప్రణవం (ఓం)తో కలిసి ‘హ’ అక్షరాన్ని న్యాసం చేసి జపించాలి—“ఓం ఆం, పరమేష్ఠి-స్వరూపాత్మకు నమః; ఆం, పురుష-స్వరూపాత్మకు నమః।”

Verse 29

ॐ वां मनोनिवृत्त्यात्मने नाञ्च विश्वात्मने नमः ॐ वं नमः सर्वात्मने इत्य् उक्ताः पञ्च शक्तयः

“ఓం వాం—మనోనివృత్తి-స్వరూపాత్మకు నమః; అలాగే విశ్వాత్మకు నమః. ఓం వం—సర్వాత్మకు నమః.” ఈ విధంగా ఐదు శక్తులు (శక్తి-మంత్రాలు) ప్రకటించబడ్డాయి।

Verse 30

स्थाने तु प्रथमा योज्या द्वितीया आसने मता तृतीया शयने तद्वच्चतुर्थी पानकर्मणि

క్రియకు తగిన స్థానంలో ప్రథమాన్ని వినియోగించాలి; ఆసనంలో కూర్చుని ద్వితీయాన్ని విధించబడింది; శయనంలో తృతీయాన్ని, అలాగే పానకర్మలో చతుర్థీని వినియోగించాలి.

Verse 31

प्रत्यर्चायां पञ्चमी स्यात्पञ्चोपनिषदः स्मृताः हूङ्कारं विन्यसेन्मध्ये ध्यात्वा मन्त्रमयं हरिं

ప్రత్యర్చా (ఉపారాధన)లో పంచమి విధించబడింది; దీనిని ‘పంచ ఉపనిషత్తులు’ (ఐదు గూఢాంశాలు) అని స్మరిస్తారు. మంత్రమయుడైన హరిని ధ్యానించి మధ్యలో ‘హూం’ బీజాన్ని విన్యసించాలి.

Verse 32

यां मूर्तिं स्थापयेत्तस्मात् मूलमन्त्रं न्यसेत्ततः ॐ नमो भगवते वासुदेवाय मूलकं

అందువల్ల ఏ మూర్తిని స్థాపించునో, దాని తరువాత మూలమంత్ర న్యాసం చేయాలి. మూలసూత్రం—“ఓం నమో భగవతే వాసుదేవాయ।”

Verse 33

शिरोघ्राणललाटेषु मुखकण्ठहृदि क्रमात् भुजयोर्जङ्घयोरङ्घ्य्रोः केशवं शिरसि न्यसेत्

క్రమంగా శిరస్సు, నాసిక, లలాటంపై; ముఖం, కంఠం, హృదయంపై; రెండు భుజాలు, రెండు జంఘలు, రెండు పాదాలపై—న్యాసం చేయాలి; మరియు కేశవుని శిరస్సుపై స్థాపించాలి.

Verse 34

नारायणं न्यसेद्वक्त्रे ग्रीवायां माधवं न्यसेत् अने इत्य् उक्ताः पञ्चशक्तयः इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः दानकर्मणि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अभ्यर्चायामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः क्षकारमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः या मूर्तिः स्थाप्यते तस्यामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गोविन्दं भुजयोर्न्यस्य विष्णुं च हृदये न्यसेत्

ముఖంలో నారాయణుని న్యసించాలి, గ్రీవలో మాధవుని న్యసించాలి. రెండు భుజాలపై గోవిందుని స్థాపించి, హృదయంలో విష్ణువును కూడా న్యసించాలి.

Verse 35

मधुसूदनकं पृष्ठे वामनं जठरे न्यसेत् कक्ष्यान्त्रिविक्रमं न्यस्य जङ्घायां श्रीधरं न्यसेत्

న్యాసంలో వెన్నుపై ‘మధుసూదన’ను స్థాపించాలి; ఉదరంలో ‘వామన’ను. కక్ష/పార్శ్వాలలో ‘త్రివిక్రమ’ను న్యసించి, జంఘలపై (క్రింది కాళ్లపై) ‘శ్రీధర’ను న్యసించాలి.

Verse 36

हृषीकेशं दक्षिणायां पद्मनाभं तु गुल्फके दामोदरं पादयोश् च हृदयादिषडङ्गकं

న్యాసంలో కుడి భాగంలో ‘హృషీకేశ’ను, గుల్ఫకంలో (మడమ/గోళి వద్ద) ‘పద్మనాభ’ను, పాదాలలో ‘దామోదర’ను స్థాపించాలి; అనంతరం హృదయాది షడంగ న్యాసం చేయాలి.

Verse 37

एतत् साधारणं प्रोक्तमादिर्मूर्तेस्तु सत्तम अथवा यस्य देवस्य प्रारब्धं स्थापनं भवेत्

హే సద్గుణశ్రేష్ఠా! ఇది సాధారణ విధిగా చెప్పబడింది—మూర్తి స్థాపనకు ప్రాథమిక నియమం. లేదా ఏ దేవుని స్థాపన ప్రారంభమవుతుందో, ఆ దేవునికే ఈ విధి అన్వయించాలి.

Verse 38

तस्यैव मूलमन्त्रेण सजीवकरणं भवेत् यस्या मूर्तेस्तु यन्नाम तस्याद्यं चाक्षरं च यत्

అదే మూలమంత్రంతో సజీవకరణ కర్మ చేయాలి. అలాగే ఏ మూర్తికి ఏ నామమో, ఆ రూపనామాన్ని మరియు దాని మొదటి అక్షరాన్ని (ఆద్యాక్షరం) గ్రహించాలి.

Verse 39

तत् स्वैरैर् द्वादशैर् भेद्य ह्य् अङ्गानि परिकल्पयेत् हृदयादीनि देवेश मूलञ्च दशमाक्षरं

తదనంతరం దానిని తన ఇష్టానుసారం ద్వాదశ విధాలుగా విభజించి అంగమంత్రాలను ఏర్పాటు చేయాలి—హే దేవేశా! హృదయాది (షడంగ) మరియు మూలాన్ని దశాక్షరీ మంత్రంగా కూడా ప్రయోగించాలి.

Verse 40

यथा देवे तथा देहे तत्त्वानि विनियोजयेत् चक्राब्जमण्दले विष्णुं यजेद्गन्धादिना तथा

దేవతలో తత్త్వాలను ఎలా వినియోగిస్తారో, అలాగే స్వదేహంలో కూడా తత్త్వ-న్యాసం చేయాలి. చక్రాకార పద్మమండలంలో విష్ణువును గంధాది ఉపచారాలతో అలాగే ఆరాధించాలి.

Verse 41

पूर्ववच्चासनं ध्यायेत्सगात्रं सपरिच्छदं शुभञ्चक्रं द्वादशारं ह्य् उपरिष्टाद्विचिन्तयेत्

మునుపు చెప్పిన విధంగా ఆసనాన్ని ధ్యానించాలి—అది సగాత్రంగా, సపరిచ్ఛదంగా. దాని పైభాగంలో పన్నెండు అరలతో కూడిన శుభచక్రాన్ని మరల విశేషంగా చింతించాలి.

Verse 42

त्रिनाभिचक्रं द्विनेमि स्वरैस्तच्च समन्वितं पृष्ठदेशे ततः प्राज्ञः प्रकृत्यादीन्निवेशयेत्

తర్వాత స్వరాక్షరాలతో సమన్వితమైన, మూడు నాభులు రెండు నేములు గల చక్రాన్ని స్థాపించాలి. అనంతరం పృష్ఠదేశంలో జ్ఞాని సాధకుడు ప్రకృతి మొదలైన తత్త్వాలను న్యసించాలి.

Verse 43

पूजयेदारकाग्रेषु सूर्यं द्वादशधा पुनः एदाहुतिभिस् तथा इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ध्यायेत् तन्मात्रमिति ग, चिह्ह्नितपुस्तकपाठः ध्यायेत् समात्रमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पूजयेद् द्वादशाग्रेषु इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पूजयेद् द्वादशारेषु इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः कलाषोडशसंयुक्तं सोमन्तत्र विचिन्तयेत्

పన్నెండు అగ్రాలపై సూర్యుని పన్నెండు విధాలుగా పూజించాలి; అలాగే ఆహుతులను కూడా సమర్పించాలి. అక్కడ పదహారు కళలతో సంయుక్తమైన సోముని ధ్యానించాలి.

Verse 44

सबलं त्रितयं नाभौ चिन्तयेद्देशिकोत्तमः पद्मञ्च द्वादशदलं पद्ममध्ये विचिन्तयेत्

ఉత్తమ దేశికుడు నాభిలో బలంతో కూడిన త్రితయాన్ని ధ్యానించాలి; అలాగే అక్కడ మధ్యలో పన్నెండు దళాల పద్మాన్ని కూడా చింతించాలి.

Verse 45

तन्मध्ये पौरुषीं शक्तिं ध्यात्वाभ्यर्च्य च दिशिकः प्रतिमायां हरिं न्यस्य तत्र तं पूजयेत् सुरान्

ఆ (యజ్ఞస్థాన/మండల) మధ్యలో పౌరుషీ శక్తిని ధ్యానించి విధివిధానంగా అర్చించి, తరువాత ప్రతిమలో హరి (విష్ణు)ని న్యసించి, అక్కడ దేవగణాలతో కూడి ఆయనను పూజించాలి।

Verse 46

गन्धपुष्पादिभिः सम्यक् साङ्गं सावरणं क्रमात् द्वादशाक्षरवीजैस्तु केशवादीन् समर्चयेत्

గంధం, పుష్పం మొదలైన వాటితో క్రమంగా దేవతను సాంగంగా (అంగోపాంగాలతో) మరియు సావరణంగా (ఆవరణ దేవతలతో) సమ్యక్‌గా పూజించాలి; తరువాత ద్వాదశాక్షర బీజమంత్రాలతో కేశవాది దేవతలను సమర్చించాలి।

Verse 47

द्वादशारे मण्डले तु लौकपालादिकं क्रमात् प्रतिमामर्चयेत् पश्चाद्गन्धपुष्पादिभिर्द्विजः

ద్వాదశార మండలంలో ద్విజుడు క్రమంగా లోకపాలాదుల ప్రతిమలను అర్చించాలి; తరువాత గంధం, పుష్పం మొదలైనవాటితో వారికి ఉపచార పూజ చేయాలి।

Verse 48

पौरुषेण तु सूक्तेन श्रियाः सूक्तेन पिण्डिकां जननादिक्रमात् पश्चाज्जनयेद्वैष्णवानलं

పౌరుష సూక్తం మరియు శ్రీ సూక్తంతో పిండిక (యజ్ఞపిండం)ను నిర్మించి; తరువాత జననాది విధిక్రమానుసారం వైష్ణవ అగ్నిని ప్రज్వలింపజేయాలి/ఉత్పత్తి చేయాలి।

Verse 49

हुत्वाग्निं हुतमिति कुण्डेग्निं प्रणयेद्बुधः अग्निप्रणयने मन्त्रस्त्वमग्ने ह्य् अग्निरुच्यते

‘హుతమ్’ అని ఉచ్చరించి ఆహుతి సమర్పించిన తరువాత, జ్ఞాని కుండంలో అగ్నిని ప్రణయనం (తీసుకువెళ్లి స్థాపించడం) చేయాలి। అగ్ని-ప్రణయన మంత్రం ‘త్వమ్ అగ్నే …’; ఎందుకంటే అక్కడ అగ్నిని ‘అగ్ని’ అని సంబోధిస్తారు।

Verse 50

दक्षिणेग्निं हुतमिति कुण्डेग्निं प्रणयेद्बुधः अग्निमग्नीति पूर्वे तु कुण्डेग्निं प्रणयेद्बुधः

దక్షిణ దిశలో ‘హుతమ్ ఇతి’ అని ఉచ్చరించి పండిత ఆచార్యుడు కుండాగ్నిని ప్రతిష్ఠించాలి. తూర్పు దిశలో ‘అగ్నిమ్ అగ్ని’ అని ఉచ్చరించి కుండాగ్నిని ప్రతిష్ఠించాలి.

Verse 51

उत्तरे प्रणयेदग्निमग्निमग्नी हवामहे अग्निप्रणयने मन्त्रस्त्वमग्ने ह्य् अग्निरुच्यते

ఉత్తర దిశలో ‘అగ్నిమ్ అగ్ని హవామహే’ అని జపిస్తూ అగ్నిని ప్రతిష్ఠించాలి. అగ్ని-ప్రణయన మంత్రం—‘త్వమ్ అగ్నే హ్యగ్నిరుచ్యతే’, అంటే ‘ఓ అగ్నీ, నీవే అగ్ని అని పిలువబడుతావు’.

Verse 52

पलाशसमिधानान्तु अष्टोत्तरसहस्रकं कुण्डे कुण्डे होमयेच्च व्रीहीन् वेदादिकैस् तथा

పలాశ సమిధలను ఇంధనంగా ఉపయోగించి వెయ్యి ఎనిమిది ఆహుతులు సమర్పించాలి; అలాగే ప్రతి కుండంలో వేదపఠనం మొదలైన మంత్రాలతో కూడి బియ్యపు గింజలనూ హోమం చేయాలి.

Verse 53

साज्यांस्तिलान् व्याहृतिभिर्मूलमन्त्रेण वै घृतं कुर्यात्ततः शान्तिहोमं मधुरत्रितयेन च

వ్యాహృతులతో కలిసి నెయ్యి కలిపిన నువ్వులను ఆహుతిగా సమర్పించాలి; అలాగే మూలమంత్రంతో నెయ్యి ఆహుతి చేయాలి. అనంతరం మధురత్రయంతో కూడిన శాంతిహోమాన్ని నిర్వహించాలి.

Verse 54

द्वादशार्णैः स्पृशेत् पादौ नाभिं हृन् मस्तकं ततः घृतं दधि पयो हुत्वा स्पृशेन्मूर्धन्यथो ततः

ద్వాదశాక్షర మంత్రంతో ముందుగా పాదాలను, తరువాత నాభి, హృదయం, మస్తకాన్ని స్పర్శించాలి. అగ్నిలో నెయ్యి, పెరుగు, పాలను ఆహుతిగా సమర్పించి, అనంతరం శిరోమధ్య భాగం (మూర్ధ)ను స్పర్శించాలి.

Verse 55

ध्यात्वा पश्चात्तु देशिक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तत्र तान् पूजयेत् सुरामिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः स्पृष्ट्वा शिरोनाभिपादांश् चतस्रः स्थापयेन्नदीः गङ्गा च यमुना गोदा क्रमान्नाम्ना सरस्वती

ఆపై ధ్యానము చేసి (చిహ్నిత ప్రతిపాఠంలో ‘దేశిక…’ మరియు ‘సురాం…’ అనే పాఠభేద సూచనతో) వారిని పూజించాలి. శిరస్సు, నాభి, పాదాలను స్పర్శించి నాలుగు పవిత్ర నదులను స్థాపించాలి—గంగా, యమునా, గోదావరి, మరియు క్రమంగా పేరుతో సరస్వతి।

Verse 56

दहेत्तु विष्णुगायत्र्या गायत्र्या श्रपयेच्चरुं होमयेच्च बलिं दद्यादुत्तरे भोजयेद्द्विजान्

విష్ణు-గాయత్రీతో (ఆహుతి/అగ్ని) ప్రజ్వలింపజేయాలి; మరియు (సాధారణ) గాయత్రీతో చరువును వండాలి. తరువాత హోమం చేయాలి, బలిని ఇవ్వాలి, ఆపై ద్విజ అతిథులను భోజనమిచ్చాలి।

Verse 57

सामाधिपानां तुष्ट्यर्थं हेमगां गुरवे ददेत् दिक्पतिभ्यो बलिं दत्त्वा रात्रौ कुर्याच्च जागरं ब्रह्मगीतादिशब्देन सर्वभागधिवासनात्

సమాధి-క్రియకు అధిష్ఠాత దేవతల తృప్తికై గురువుకు స్వర్ణగోవును దానమివ్వాలి. దిక్పతులకు బలిని సమర్పించి రాత్రి జాగరణ చేయాలి; మరియు బ్రహ్మగీతాది పవిత్ర మంత్రోచ్చారణతో సమస్త భాగాల అధివాసన (సంస్కారం) చేయాలి।