Adhyaya 72
Chapter 72 — स्नानविशेषादिकथनम् (Special Rules of Bathing, Mantra-Purification, and Sandhyā)
ఈ అధ్యాయంలో వాస్తు-ప్రతిష్ఠా & ఈశాన-కల్ప సందర్భంలో పూజా-ప్రతిష్ఠలకు పునాది అయిన శౌచ-శుద్ధి విధానాన్ని సంకలనం చేస్తుంది. భగవాన్ స్కందునికి నిత్య-నైమిత్తిక స్నానం బోధిస్తాడు—మృద్/మట్టి గ్రహణం, అస్త్ర-మంత్రంతో శోధనం, కుశ విభాగాలతో దేహ ప్రక్షాళనం, ప్రాణాయామం మరియు నిమజ్జనం, హృద్యాస్త్ర స్మరణ, స్నానానంతర శుద్ధి; తదనంతరం అస్త్ర-సంధ్యా, విధి-స్నానం. తరువాత ముద్రా నియంత్రిత క్రియలు (అంకుశ, సంహార), దిశలవైపు మంత్ర ప్రక్షేపణ, శివకేంద్రిత శీతల-మంగళ జపాలను శిరస్సు నుండి పాదాల వరకు ప్రయోగించడం, ఇంద్రియ రంధ్రాల ‘సమ్ముఖీకరణ’ వివరించబడుతుంది. ఆగ్నేయ, మాహేంద్ర, మంత్ర-స్నానం, మానస-స్నానం వంటి ప్రత్యేక స్నానాలు, నిద్ర/భోజనం/స్పర్శ తర్వాత శుద్ధులు కూడా చెప్పబడతాయి. అనంతరం సంధ్యా-విధి—ఆచమనం, ప్రాణాయామం, మానస జపం, ప్రాతః/మధ్యాహ్న/సాయంకాల దేవతా ధ్యానాలు, జ్ఞానులకు నాల్గవ ‘సాక్షి’ సంధ్యా మరియు గూఢ అంతఃసంధ్యా. చివరగా హస్త-తీర్థాలు, మార్జనం, అఘమర్షణం, అర్ఘ్యం, గాయత్రీ జపం, దేవ-ఋషి-పితృ-దిక్పాల-రక్షకులకు క్రమబద్ధ తర్పణం—ఇవి ప్రతిష్ఠా మరియు ఈశానోపాసన విజయానికి శుద్ధిని ద్వారంగా స్థాపిస్తాయి.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये विनायकपूजाकथनं नाम एकसप्ततितमो ऽध्यायः अथ द्विसप्ततितमो ऽध्यायः स्नानविशेषादिकथनं ईश्वर उवाच वक्ष्यामि स्कन्द नित्याद्यं स्नानं पूजां प्रतिष्ठया खात्वासिना समुद्धृत्य मृदमष्टाङ्गुलां ततः
ఇలా ఆదిమహాపురాణమైన ఆగ్నేయ పురాణంలో “వినాయకపూజాకథనం” అనే ఏకసప్తతితమ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు “స్నానవిశేషాదికథనం” అనే ద్విసప్తతితమ అధ్యాయం ప్రారంభం. ఈశ్వరుడు పలికెను—ఓ స్కందా, నిత్యాది స్నానవిధి, పూజ మరియు ప్రతిష్ఠాక్రమాన్ని చెప్పుదును; తరువాత కుదాలితో తవ్వి శుద్ధ మట్టిని పైకి తీసి ఎనిమిది అంగుళాల ప్రమాణం మృత్తికను గ్రహించు।
Verse 2
सर्वात्मना समुद्धृत्य पुनस्तेनैव पूरयेत् शिरसा पयसस्तीरे निधायास्त्रेण शोधयेत्
దానిని పూర్తిగా పైకి తీసి, మళ్లీ అదే మట్టితో (గోతిని) నింపాలి. జలతీరంలో శిరస్సు వంచి ఉంచి, అస్త్రమంత్రంతో శుద్ధి చేయాలి।
Verse 3
तृणानि शिखयोद्धृत्य वर्मणा विभजेत्त्रिधा एकया नाभिपादान्तं प्रक्षाल्य पुनरन्यया
తృణాలను శిఖతో పట్టి పీకి, వర్మం (ఆవరణ/బంధం) ద్వారా మూడు భాగాలుగా విభజించాలి. ఒక భాగంతో నాభి నుండి పాదాంతం వరకు ప్రక్షాళన చేసి, తరువాత మరొక భాగంతో మళ్లీ (ప్రక్షాళన చేయాలి)।
Verse 4
अस्त्राभिलब्धयालभ्य दीप्तया सर्वविग्रहं निरुद्धाक्षाणि पाणिभ्यां प्राणान् संयम्य वारिणि
అస్త్రమంత్రసిద్ధితో లభించిన దీప్త శక్తితో సమస్త శరీరాన్ని స్పర్శించి, రెండు చేతులతో కళ్లను మూసి; ప్రాణాలను నియమించి జలంలో (అవగాహన చేయాలి)।
Verse 5
निमज्यासीत हृद्यस्त्रं स्मरन् कालानलप्रभं विघ्नराजक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः निजास्त्रेण विशोधयेदिति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः मलस्नानं विशोधयेत्थं समुत्थाय जलान्तरात्
జలంలో మునిగి కాలానలంలా ప్రకాశించే హృద్యాస్త్రాన్ని స్మరిస్తూ అక్కడే నిలిచి ఉండాలి; (కొన్ని పాఠాల్లో ‘విఘ్నరాజక’ అని ఉచ్చారణం కూడా ఉంది). తరువాత జలాంతరంనుండి పైకి వచ్చి, మలశుద్ధి కోసం చేసిన స్నానాన్ని తన అస్త్రమంత్రంతో విశోధించాలి।
Verse 6
अस्त्रसन्ध्यामुपास्याथ विधिस्नानं समाचरेत् सारस्वतादितीर्थानां एकमङ्कुशमुद्रया
అస్త్రసంధ్యా ఉపాసన చేసిన తరువాత విధిస్నానం ఆచరించాలి; మరియు ఒక్క అంకుశముద్ర ద్వారానే సారస్వతాది తీర్థాల ఫలాన్ని పొందాలి।
Verse 7
हृदाकृष्य तथा स्नाप्य पुनः संहारमुद्रया शेषं मृद्भागमादाय प्रविश्य नाभिवारिणि
దానిని హృదయంలోకి ఆకర్షించి తగిన విధంగా స్నానం చేయించి, మళ్లీ సంహారముద్రతో; మిగిలిన మట్టిభాగాన్ని తీసుకొని నాభి ప్రాంతంలోని నీటిలో ప్రవేశపెట్టి స్థాపించాలి।
Verse 8
वामपाणितले कुर्याद्भागत्रयमुदङ्मुखः अङ्गैर् दक्षिणमेकाद्यं पूर्वमस्त्रेण सप्तधा
ఉత్తరముఖంగా ఎడమ చేతి అరచేతిపై మూడు భాగాలు చేయాలి. తరువాత కుడి వైపున మొదటి అంగం నుండి ప్రారంభించి న్యాసం చేయాలి; మరియు తూర్పు (ముందు) భాగంలో అస్త్రమంత్రాన్ని ఏడు సార్లు విన్యసించాలి।
Verse 9
शिवेन दशधा सौम्यं जपेद्भागत्रयं क्रमात् सर्वदिक्षु क्षिपेत् पूर्वं हूं फडन्तशरात्मना
శివమంత్రంతో అభిమంత్రించి సౌమ్యమంత్రాన్ని పదిసార్లు జపించి, తరువాత దాని మూడు భాగాలను క్రమంగా విన్యసించాలి. ముందుగా ‘హూం’ ‘ఫట్’తో ముగిసే శరరూప మంత్రంగా అన్ని దిక్కులకూ క్షిప్తం చేయాలి।
Verse 10
कुर्याच्छिवेन सौम्येन शिवतीर्थं भुजक्रमात् सर्वाङ्गमङ्गजप्तेन मूर्धादिचरणावधि
శీతలమైన సౌమ్య శివమంత్రంతో భుజాల క్రమానుసారంగా శివతీర్థ విధిని చేయాలి. అనంతరం సర్వాంగ మంగళార్థం మంత్రజపంతో శిరస్సు నుండి పాదాంతం వరకు న్యాసం/ప్రయోగం చేయాలి.
Verse 11
दक्षिणेन समालभ्य पठन्नङ्गचतुष्टयम् पिधाय खानि सर्वाणि सम्मुखीकरणेन च
కుడిచేతితో స్పర్శ చేసి అంగచతుష్టయం (నాలుగు అంగసూత్రం) పఠించాలి. అలాగే సమ్ముఖీకరణ క్రియతో అన్ని ఇంద్రియ రంధ్రాలను మూసివేయాలి.
Verse 12
शिवं स्मरन्निमज्जेत हरिं गङ्गेति वा स्मरन् वौषडन्तषडङ्गेन के कुर्यादभिषेचनं
శివుని స్మరిస్తూ జలంలో మునగాలి; లేదా హరిని, లేక ‘గంగా’ అని స్మరించాలి. ‘వౌషట్’ అంతమయ్యే షడంగ మంత్రంతో అభిషేచనం చేయాలి.
Verse 13
कुम्भमात्रेण रक्षार्थं पूर्वादौ निक्षिपेज्जलं स्नात्वा रजोपचारेण सुगन्धामलकादिभिः
రక్షార్థం ఒకే కుంభజలంతో తూర్పు మొదలైన దిశల్లో జలాన్ని నిక్షేపం/చల్లాలి. స్నానం అనంతరం సుగంధ ఆమలకాది రజోపచార (చూర్ణోపచార)ాలతో పూజ చేయాలి.
Verse 14
स्नात्वा चोत्तीर्य तत्तीर्थं संहारिण्योपसंहरेत् अथातो विधिशुद्धेन संहितामन्त्रितेन च
స్నానం చేసి ఆ తీర్థం నుండి బయటికి వచ్చి సంహారిణీ (ఉపసంహార సూత్రం) ద్వారా ఉపసంహారం చేయాలి. అనంతరం విధిశుద్ధంగా, సంహితా మంత్రాలతో మంత్రితమైన కర్మలో ప్రవేశించాలి.
Verse 15
निवृत्यादिविशुद्धेन भस्मना स्नानमाचरेत् शिरस्तः पादपर्यन्तं ह्रूं फडन्तशरात्मना
నివృత్తి మొదలైన తత్త్వమంత్రాలతో విశుద్ధమైన పవిత్ర భస్మంతో స్నానం చేయాలి. శిరస్సు నుండి పాదాల వరకు ‘హ్రూం’ మరియు ‘ఫట్’తో కూడిన శర-స్వరూప రక్షామంత్రభావంతో లేపనం చేయాలి.
Verse 16
तेन कृत्वा मलस्नानं विधिस्नानं समाचरेत् क्रूं फडन्तशरात्मना इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः क्रूं फडन्तशरात्मना इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ईशतत्पुरुषाघोरगुह्यकाजातसञ्चरैः
అదేవిధంగా మలస్నానం చేసి, తరువాత విధిస్నానం ఆచరించాలి. ‘క్రూం ఫట్’ అనే శర-ఆయుధ-స్వరూప మంత్రంతో (ఇది ‘ఖ’, ‘ఙ’ గుర్తించిన ప్రతుల్లోని పాఠం), అలాగే ఈశ, తత్పురుష, అఘోర, గుహ్యక, ఆజాత—ఇవాటికి సంబంధించిన మంత్ర-ప్రవాహాలతో.
Verse 17
क्रमेणोद्धूनयेन्मूर्ध्नि वक्त्रहृद्गुह्यविग्रहात् सन्ध्यात्रये निशीथे च वर्षापूर्वावसानयोः
క్రమంగా ముఖం, హృదయం, గుహ్యస్థానం, శరీరం నుండి (అశుద్ధిని) ఊడదీసి శిరోమధ్యానికి తొలగించాలి. ఇది మూడు సంధ్యాకాలాల్లో, అర్ధరాత్రి, అలాగే వర్షాకాల ఆరంభం మరియు ముగింపులో చేయాలి.
Verse 18
सुप्त्वा भुक्त्वा पयः पीत्वा कृत्वा चावश्यकादिकम् स्त्रीपुन्नपुंसकं शूद्रं विडालशशमूषिकम्
నిద్రపోయి, భోజనం చేసి, పాలు తాగి, మలమూత్రాది అవసర కార్యాలు చేసిన తరువాత—శుద్ధి (ఆచమనం మొదలైనవి) చేయాలి; అలాగే స్త్రీ, పురుషుడు, నపుంసకుడు, శూద్రుడు, పిల్లి, కుందేలు లేదా ఎలుకను తాకినప్పుడూ.
Verse 19
स्नानमाग्नेयकं स्पृष्ट्वा शुचा वुद्धूलकं चरेत् सूर्यांशुवर्षसम्पर्कैः प्राङ्मुखेनोर्ध्वबाहुना
ఆగ్నేయ స్నానాన్ని స్పర్శించి/ఆచరించి, శుచిగా ‘వుద్ధూలక’ (ధూళి-స్నానం) చేయాలి; సూర్యకిరణాలు మరియు వర్షజల స్పర్శతో, తూర్పు ముఖంగా నిలిచి, భుజాలను పైకి ఎత్తి.
Verse 20
माहेन्द्रं स्नानमैशेन कार्यं सप्तपदावधि गोसङ्घमध्यगः कुर्यात् खुरोत्खातकरेणुभिः
మాహేంద్ర స్నానం ఈశ-విధానంతో చేయవలెను. గోవుల గుంపు మధ్య నిలిచి, వారి ఖురాల వల్ల లేచిన ధూళితో ఏడు అడుగుల వరకు సాగుతూ స్నానం చేయాలి.
Verse 21
पावनं नवमन्त्रेण स्नानन्तद्वर्मणाथवा सद्योजातादिभिर्मन्त्रैर् अम्भोभिरभिषेचनम्
శుద్ధి నవ-మంత్ర సమూహంతో స్నానం చేయడం ద్వారా, లేదా ఆ ‘వర్మ’ (రక్షాకవచ) మంత్రంతో కలుగుతుంది. లేక ‘సద్యోజాత’ మొదలైన మంత్రాలతో సంస్కరించిన జలంతో అభిషేకం చేయాలి.
Verse 22
मन्त्रस्नानं भवेदेवं वारुणाग्नेययोरपि मनसा मूलमन्त्रेण प्राणायामपुरःसरम्
ఇదే విధంగా వరుణ-అగ్నేయ కర్మలలో కూడా మంత్రస్నానం చేయవలెను. ప్రాణాయామం ముందుగా చేసి, మూలమంత్రాన్ని మనసులో జపిస్తూ నిర్వహించాలి.
Verse 23
कुर्वीत मानसं स्नानं सर्वत्र विहितं च यत् वैष्णवादौ च तन्मन्त्रैर् एवं स्नानादि कारयेत्
సర్వత్ర విధించబడిన మానస స్నానాన్ని చేయవలెను. వైష్ణవాది కర్మలలో కూడా, ఆయా మంత్రాల ద్వారా ఇదే విధంగా స్నానాది శుద్ధులను నిర్వహించాలి.
Verse 24
सन्ध्याविधिं प्रवक्ष्यामि मन्त्रैर् भिन्नैः समं गुह संवीक्ष्य त्रिः पिवेदम्बु ब्रह्मतीर्थेन शङ्करैः
హే గుహా! భిన్నమైన మంత్రాలతో కూడిన సంధ్యావిధిని నేను వివరిస్తాను. కలిపిన అరచేతుల గర్భంలో చూసి, బ్రహ్మతీర్థం (బొటనవేలు మూలభాగం) ద్వారా మూడు సార్లు జలాన్ని ఆచమనం చేయాలి.
Verse 25
स्वधान्तैर् आत्मतत्त्वाद्यैस्ततः खानि स्पृशेद्धृदा शकलीकरणं कृत्वा प्राणायामेन संस्थितः
అనంతరం ‘స్వధా’తో ముగియు, ఆత్మతత్త్వాది నుండి ప్రారంభమయ్యే మంత్రాలతో దృఢసంకల్పంతో శరీర రంధ్రాలు/ద్వారాలను స్పర్శించాలి. శకలీకరణం చేసి ప్రాణాయామంలో స్థితుడై ఉండాలి.
Verse 26
त्रिः समावर्तयेन् मन्त्री मनसा शिवसंहितां आचम्य न्यस्य सन्ध्याञ्च ब्राह्मीं प्रातः स्मरेन्नरः
మంత్రసాధకుడు మనస్సులో శివమంత్రసంహితను మూడుసార్లు ఆవర్తించాలి. తరువాత ఆచమనం చేసి న్యాసం నిర్వహించి, ఉదయాన్నే బ్రాహ్మీ సంధ్యను స్మరించాలి.
Verse 27
हंसपद्मासनां रक्तां चतुर्वक्त्रां चतुर्भुजां गुह्यकाजातसंरवैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः तत्खरोत्खातरेणुभिरिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्मरेत्तत इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रस्कन्दमालिनीं दक्षे वामे दण्डकमण्डलुं
హంసపై మరియు పద్మాసనంపై ఆసీనురాలైన, రక్తవర్ణ, చతుర్ముఖి, చతుర్భుజి, వక్షస్థలంపై వేలాడే మాల ధరించిన దేవిని ధ్యానించాలి. కుడిచేత జపమాల, ఎడమచేత దండం మరియు కమండలువు ధరించి ఉంటారు.
Verse 28
तार्क्ष्यपद्मासनां ध्यायेन्मध्याह्ने वैष्णवीं सितां शङ्खचक्रधरां वामे दक्षिणे सगदाभयं
మధ్యాహ్న సమయంలో శ్వేతవర్ణ వైష్ణవిని ధ్యానించాలి; ఆమె తార్క్ష్యుడు (గరుడుడు) మరియు పద్మాసనంపై ఆసీనురాలు. ఎడమచేత శంఖం, చక్రం ధరించి, కుడిచేత గదను పట్టి అభయముద్రను ప్రసాదిస్తుంది.
Verse 29
रौद्रीं ध्यायेद् वृषाब्जस्थां त्रिनेत्रां शशिभूषितां त्रिशूलाक्षधरां दक्षे वामे साभयशक्तिकां
రౌద్రీని ధ్యానించాలి; ఆమె వృషభంపై మరియు పద్మాసనంపై ఆసీనురాలు, త్రినేత్రి, చంద్రాభరణధారిణి. కుడిచేత త్రిశూలం మరియు పరశువు ధరించి, ఎడమచేత శక్తి (భాలం) పట్టి అభయాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.
Verse 30
साक्षिणीं कर्मणां सन्ध्यां आत्मानंतत्प्रभानुगं चतुर्थी ज्ञानिनः सन्ध्या निशीथादौ विभाव्यते
కర్మాలకు సాక్షిణిగా ఉన్న సంధ్య—అంటే ఆ ప్రభను అనుసరించే ఆత్మ—జ్ఞానులకు నాల్గవ సంధ్య; అర్ధరాత్రి ఆరంభంలో దీనిని ధ్యానించాలి।
Verse 31
हृद्बिन्दुब्रह्मरन्ध्रेषु अरूपा तु परे स्थिता शिवबोधपरा या तु सा सन्ध्या मरमोच्यते
నిరాకారమైనది, హృదయం, బిందువు, బ్రహ్మరంధ్రంలో పరతత్త్వంగా స్థితమై, శివబోధకు పరాయణమైన ఆ అంతఃసాధననే రహస్య-సంధ్య అని అంటారు।
Verse 32
पैत्र्यं मूले प्रदेशिन्याः कनिष्ठायाः प्रजापतेः ब्राह्म्यमङ्गुष्ठमूलस्थं तीर्थं दैवं कराग्रतः
చూపుడువేలు మూలంలో పితృ తీర్థం, చిటికెనవేలు మూలంలో ప్రజాపతి తీర్థం. బొటనవేలు మూలంలో బ్రాహ్మ్య తీర్థం, చేతి అగ్రభాగంలో అంటే వేళ్ల కొనల్లో దైవ తీర్థం ఉంటుంది।
Verse 33
सव्यपाणितले वह्नेस्तीर्थं सोमस्य वामतः ऋषीणां तु समग्रेषु अङ्गुलीपर्वसन्धिषु
ఎడమ చేతి అరచేతిలో అగ్ని తీర్థం, దాని ఎడమ వైపున సోమ తీర్థం. ఋషుల తీర్థాలు సమగ్రంగా వేళ్ల కీళ్ల సంగమస్థానాల్లో ఉంటాయి।
Verse 34
ततः शिवात्मकैर् मन्त्रैः कृत्वा तीर्थं शिवात्मकं मार्जनं संहितामन्त्रैस्तत्तोयेन समाचरेत्
తర్వాత శివాత్మక మంత్రాలతో తీర్థజలాన్ని శివమయంగా చేసి, సంహితా మంత్రాలతో అదే జలంతో మార్జనము (శుద్ధి-ప్రోక్షణ) ఆచరించాలి।
Verse 35
वामपाणिपतत्तोययोजनं सव्यपाणिना उत्तमाङ्गे क्रमान्मन्त्रैर् मार्जनं समुदाहृतं
ఎడమ అరచేతిలో పడిన జలాన్ని తీసుకొని, కుడి చేతితో మంత్రాల క్రమానుసారం శిరస్సుపై స్పర్శింపజేయుటనే ‘మార్జనము’ (శుద్ధి కోసం జలప్రోక్షణ) అని చెప్పబడింది।
Verse 36
नीत्वा तदुपनासाग्रं दक्षपाणिपुटस्थितं बोधरूपं सितं तोयं वाममाकृष्य स्तम्भयेत्
కుడి అరచేతి పుటంలో పట్టిన, ప్రభావశక్తిగల తెల్లని జలాన్ని నాసికాగ్రానికి తీసుకువెళ్లి, ఎడమ నాసారంధ్రం ద్వారా లోపలికి లాగి (వికార/ప్రవాహాన్ని) నిలిపివేయాలి।
Verse 37
तत्पापं कज्जलाभासम्पिङ्गयारिच्य मुष्टिना क्षिपेद्वज्रशिलायान्तु तद्भवेदघमर्षणं
కాజలంలా కనిపించే ఆ పాపాన్ని పింగ (పసుపు/తామ్రవర్ణ) ఉపకరణంతో గీకి తీసి, ముష్టితో కఠినమైన వజ్రశిలపై విసరాలి; ఇదే ‘అఘమర్షణ’—పాపనాశక కర్మ.
Verse 38
स्वाहान्तशिवमन्त्रेण कुशपुष्पाक्षतान्वितं शिवायार्घ्याञ्जलिन्दत्वा गायत्रीं शक्तितो जपेत्
‘స్వాహా’తో ముగిసే శివమంత్రంతో, కుశ, పుష్ప, అక్షతలతో కూడి, శివునికి అంజలిలో అర్ఘ్యాన్ని సమర్పించి, తన శక్తి మేరకు గాయత్రీ జపించాలి।
Verse 39
दाक्षिण्यः कर्मणां सन्ध्या इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कुम्भयेदिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तर्पणं सम्प्रवक्ष्यामि देवतीर्थेन मन्त्रकात् तर्पयेद्धौं शिवायेति स्वाहान्यान् स्वाहया युतान्
ఇప్పుడు దేవతీర్థ ముద్రతో మరియు మంత్రాలతో తర్పణ విధిని వివరిస్తాను. ‘ధౌం శివాయ’ మంత్రంతో తర్పణం చేయాలి; అలాగే ‘స్వాహా’తో కూడిన ఇతర అర్పణాలనూ చేయాలి।
Verse 40
ह्रां हृद्याय ह्रीं शिरसे ह्रूं शिखायै ह्रैं कवचाय अस्त्रायाष्टौ देवगणान् हृदादित्येभ्य एव च
‘హ్రాం’ హృదయంపై, ‘హ్రీం’ శిరస్సుపై, ‘హ్రూం’ శిఖపై, ‘హ్రైం’ కవచరూపంగా నియసించాలి; అనంతరం అస్త్రమంత్రాన్ని ప్రయోగించాలి. ఇలా హృదయాదిదేవతల నుండి ఆదిత్యుల వరకు ఎనిమిది దేవగణాలను ఆహ్వానించి నియసించాలి.
Verse 41
हां वसुभ्यो ऽथ रुद्रेभ्यो विश्वेभ्यश् चैव मरुद्भ्यः भृगुभ्यो हामङ्गिरोभ्य ऋषीन् कण्ठोपवीत्यथ
తర్వాత ‘హాం’ అనే ఆహుతి-మంత్రాన్ని వసువులకు, ఆపై రుద్రులకు; అలాగే విశ్వేదేవులకు మరియు మరుద్గణాలకు సమర్పించాలి. అనంతరం భృగువులకు, ఆంగిరసులకు, తరువాత కంఠోపవీతం ధరించి ఋషులను పూజించాలి.
Verse 42
अत्रेये ऽथ वसिष्ठाय नमश्चाथ पुलस्तये कृतवे भारद्वजाय विश्वामित्राय वै नमः
ఆత్రేయునికి నమస్కారం, వసిష్ఠునికి నమస్కారం; పులస్త్యునికి నమస్కారం; క్రతువుకు నమస్కారం; భారద్వాజునికి నమస్కారం; మరియు నిజంగా విశ్వామిత్రునికి నమస్కారం.
Verse 43
प्रचेतसे मनुष्यांश् च सनकाय वषट् तथा हां सनन्दाय वषट् सनातनाय वै वषट्
ప్రచేతసునికి మరియు మనుష్యులకు—వషట్; అలాగే సనకునికి—వషట్; ‘హాం’తో సనందనునికి—వషట్; మరియు నిజంగా సనాతనునికి—వషట్.
Verse 44
सनत्कुमाराय वषट् कपिलाय तथा वषट् पञ्चशिखाय द्युभवे संलग्नकरमूलतः
సనత్కుమారునికి—వషట్; కపిలునికి కూడా—వషట్; పంచశిఖునికి—వషట్; మరియు ద్యుభవునికి—వషట్—ఇవి వేళ్ల మూలాలను కలిపి (సంలగ్నకరమూలతః) చేసే విధంగా నిర్వహించాలి.
Verse 45
सर्वेभ्यो भूतेभ्यो वौषट् भूतान् देवपितॄनथ दक्षस्कन्धोपवीती च कुशमूलाग्रतस्तिलैः
“సర్వభూతేభ్యో వౌషట్” అని పలికి, తరువాత భూతులకు, దేవులకు, పితృదేవతలకు ఆహుతులు సమర్పించాలి. యజ్ఞోపవీతాన్ని కుడి భుజంపై ధరించి, మూల-అగ్రసహిత కుశతో పాటు నువ్వులతో క్రియ చేయాలి.
Verse 46
कव्यबालानलायाथ सोमाय च यमाय च अर्यम्णे चाग्निसोमाय वर्हिषद्भ्यः स्वधायुतान्
తదుపరి స్వధా-యుక్త ఆహుతులను కవ్యవాహనకు, అనలునకు, సోమునకు, యమునకు, ఆర్యమకు, అగ్ని-సోమకు మరియు బర్హిషద్ పితృదేవతలకు సమర్పించాలి.
Verse 47
आज्यपाय च सोमाय विशेषसुरवत् पितॄन् ॐ हां ईशानाय पित्रे स्वधा दद्यात् पितामहे
పితృదేవతలను దేవులవలె విశేష గౌరవంతో పూజిస్తూ, ఆజ్యపా మరియు సోమునకు కూడా ఆహుతి సమర్పించాలి. “ఓం హాం ఈశానాయ పిత్రే స్వధా” మంత్రంతో పితామహునికి స్వధా-ఆహుతి ఇవ్వాలి.
Verse 48
शान्तप्रपितामहाय तथाप्रेतपितॄंस् तथा पितृभ्यः पितामहेभ्यः स्वधाथ प्रपितामहे
“శాంతమైన ప్రపితామహులకు స్వధా” అని అర్పించాలి; అలాగే ప్రేత పితృలకు కూడా. పితృలకు, పితామహులకు “స్వధా” అని, ప్రపితామహులకు కూడా స్వధా సమర్పించాలి.
Verse 49
वृद्धप्रपितामहेभ्यो मातृभ्यश् च स्वधा तथा हां मातामहेभ्यः स्वधा हां प्रमातामहेभ्यश् च
వృద్ధ ప్రపితామహులకు మరియు మాతృలకు “స్వధా” అలాగే “హాం” అని అర్పించాలి. మాతామహులకు “స్వధా హాం” అని, ప్రమాతామహులకు కూడా అలాగే సమర్పించాలి.
Verse 50
वृद्धप्रमातामहेभ्यः सर्वेभ्यः पितृभ्यस् तथा मरीचये पुलस्त्यायेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः हां ईशानाय पित्रे च सदाज्याय पितामहायेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सर्भेभ्यः स्वधा ज्ञातिभ्यः सर्वाचार्येभ्य एव च दिशां दिक्पतिसिद्धानां मातॄणां ग्रहरक्षसां
(ఆహుతులు) వృద్ధులకు, మాతామహులకు, అలాగే సమస్త పితృదేవతలకు; మరియు (చిహ్నిత పాఠాంతరం ప్రకారం) మరీచి, పులస్త్యులకు—అని పాఠం ఉంది. మరో చిహ్నిత పాఠంలో—“హాం—ఈశానుని పితృరూపంగా, సదాజ్యుని పితామహరూపంగా” అని ఉంది. తదుపరి స్వధా-మంత్రంతో సమస్త జ్ఞాతులకు, అలాగే అన్ని ఆచార్యులకు; దిక్పతులు, సిద్ధులు, మాతృగణాలు, గ్రహాలు మరియు రాక్షసరూప రక్షకులకు కూడా నివేదనలు చేయాలి।
Frequently Asked Questions
A tightly ordered purification protocol: ritual clay extraction and re-filling, astra-mantra śodhana, mudrā-regulated applications, directional mantra-projection, and graded baths (malasnāna → vidhisnāna), culminating in Sandhyā, mārjana/aghamarṣaṇa, and tarpaṇa sequences.
It frames bodily and environmental purity as a sādhana: mantra, prāṇāyāma, and sandhyā-meditations convert routine cleansing into inner alignment with Śiva-consciousness, making external ritual readiness (for worship/pratiṣṭhā) inseparable from inner discipline aimed at purification of karma and realization.
Brāhmī in the morning (red, four-faced, four-armed), Vaiṣṇavī at midday (white, Garuḍa-seat, conch/discus), and Raudrī in the evening (three-eyed, moon-adorned, trident/axe), plus a fourth ‘witness’ Sandhyā for knowers and an inner formless Sandhyā focused on Śiva-realization.
Pitṛ-tīrtha at the base of the forefinger, Prajāpati-tīrtha at the base of the little finger, Brāhma-tīrtha at the base of the thumb, Daiva-tīrtha at the fingertips; additionally Agni-tīrtha on the left palm, Soma-tīrtha to its left side, and Ṛṣi-tīrthas at finger-joint junctions.