Adhyaya 49

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये चतुर्विंशतिमूर्तिस्तोत्रं नाम अष्टाचत्वारिंशो ऽध्यायः अथोनपञ्चाशो ऽध्यायः मत्स्यादिलक्षणवर्णनं भगवानुवाच दशावतारं मत्स्यादिलक्षणं प्रवदामि ते मत्स्याकारस्तु मत्स्यः स्यात् कूर्मः कार्माकृलिर्भवेत्

ఇట్లు ఆదిమహాపురాణమైన ఆగ్నేయ పురాణంలో ‘చతుర్వింశతి మూర్తి స్తోత్రం’ అనే నలభై ఎనిమిదవ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇక నలభై తొమ్మిదవ అధ్యాయం—‘మత్స్యాది లక్షణవర్ణనం’. భగవానుడు పలికెను: మత్స్యముతో ప్రారంభమగు దశావతారాల లక్షణములను నీకు వివరిస్తాను. చేప ఆకారమున్నవాడు మత్స్యుడు; తాబేలు ఆకారమున్నవాడు కూర్ముడు.

Verse 2

शङ्खपद्मी इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः नराङ्गो वाथ कर्तव्यो भूवराहो गदादिभृत् दक्षिणे वामके शङ्खं लक्ष्मीर्वा पद्ममेव वा

గ, ఙ అని గుర్తించిన రెండు ప్రతుల పాఠంలో పేరు ‘శంఖపద్మీ’ అని ఉంది. విగ్రహం మానవదేహంతో గానీ, భూమిని ధరించిన వరాహరూపంగా గానీ, గదాది ఆయుధాలు ధరించినట్లు చేయాలి. కుడి చేతిలోను ఎడమ చేతిలోను శంఖం ఉండాలి; లక్ష్మీ ఉండవచ్చు, లేక కేవలం పద్మమే ఉండవచ్చు.

Verse 3

श्रीवामकूर्परस्था तु क्ष्मानन्तौ चरणानुगौ वराहस्थापनाद्राज्यं भवाब्धितरणं भवेत्

శ్రీ (లక్ష్మీ)ను ఎడమ మోచేతిపై స్థాపించాలి; క్ష్మా (భూమి) మరియు అనంతను పాదాల అనుగాములుగా (సేవకులుగా) చూపాలి. ఇలాంటి వరాహ విగ్రహాన్ని ప్రతిష్ఠిస్తే రాజ్యాధికారం లభిస్తుంది, అలాగే భవసాగరాన్ని దాటే ఉపాయమవుతుంది.

Verse 4

नरसिंहो विवृत्तास्यो वामोरुक्षतदानवः तद्वक्षो दारयन्माली स्फुरच्चक्रगदाधरः

నరసింహుడు విప్పిన నోటితో ఉండాలి; ఎడమ తొడతో దానవుని కొట్టాడు. మాల ధరించి అతని వక్షస్థలాన్ని చీల్చుతూ, మెరుస్తున్న చక్రం మరియు గదాను ధరించినవాడై ఉండాలి.

Verse 5

छत्री दण्डी वामनः स्यादथवा स्याच्चतुर्भुजः रामश्चापेषुहस्तः स्यात् कड्गी परशुनान्वितः

వామనుడిని ఛత్రం మరియు దండం ధరించినవాడిగా చూపాలి, లేదా చతుర్భుజుడిగా కూడా చూపవచ్చు. రాముడిని ధనుస్సు-బాణాలు చేతుల్లో ఉన్నట్లు చూపాలి; ప్రత్యామ్నాయంగా ఖడ్గధారి, పరశు సహితుడిగానూ ఉండవచ్చు.

Verse 6

रामश्चापी शरी खड्गी शङ्खी वा द्विभुजः स्मृतः गदालाङ्गलधारी च रामो वाथ चतुर्भुजः

రాముడిని ద్విభుజుడిగా స్మరిస్తారు—ధనుస్సు ధరించినవాడిగా, బాణాలు ధరించినవాడిగా, ఖడ్గధారిగా లేదా శంఖధారిగా. లేదా రాముడిని చతుర్భుజుడిగా కూడా చూపవచ్చు; గదా మరియు లాంగలము (నాగలి/హలం) ధరించినవాడిగా.

Verse 7

वामोर्ध्वे लाङ्गलं दद्यादधः शङ्खं सुशोभनं मुषलं दक्षिणोर्ध्वे तु चक्रञ्चाधः सुशोभनं

ఎడమ పైభాగంలో లాంగలాన్ని స్థాపించి, దాని క్రింద శోభనమైన శంఖాన్ని ఉంచాలి. కుడి పైభాగంలో ముసలాన్ని పెట్టి, దాని క్రింద శోభనమైన చక్రాన్ని ఉంచాలి.

Verse 8

शान्तात्मा लम्बकर्णश् च गौराङ्गश्चाम्बरावृतः ऊर्ध्वपद्मस्थितो बुद्धो वरदाभयदायकः

బుద్ధుడు శాంతాత్ముడు, దీర్ఘకర్ణుడు, గౌరాంగుడు, వస్త్రావృతుడు. ఆయన ఎత్తైన పద్మాసనంపై ఆసీనుడై వరద-అభయ ముద్రలతో వరములు మరియు నిర్భయతను ప్రసాదిస్తాడు.

Verse 9

धनुस्तूणान्वितः कल्की म्लेच्छोत्सादकरो द्विजः अथवाश्वस्थितः खड्गी शङ्खचक्रशरान्वितः

కల్కి—ద్విజుడిగా—ధనుస్సు, తూణీరం ధరించి మ్లేచ్ఛుల వినాశకుడవుతాడు. లేదా అశ్వారూఢుడై ఖడ్గధారిగా, శంఖ-చక్ర-శరాలతో యుక్తుడిగా వర్ణించబడతాడు.

Verse 10

लक्षणं वासुदेवादिनवकस्य वदामि ते दक्षिणोर्ध्वे गदा वामे वामोर्ध्वे चक्रमुत्तमं

వాసుదేవాది నవక సమూహానికి చెందిన లక్షణాలను నీకు చెబుతున్నాను: కుడి పైచేతిలో గద, మరియు ఎడమ చేతిలో—ఎడమ పైచేతిలో—ఉత్తమ చక్రం.

Verse 11

ब्रह्मेशौ पार्श्वगौ नित्यं वासुदेवोस्ति पूर्ववत् शङ्खी स वरदो वाथ द्विभुजो वा चतुर्भुजः

బ్రహ్మా మరియు ఈశుడు (శివుడు) నిత్యం పక్కన స్థాపించబడాలి; వాసుదేవుడు పూర్వవర్ణన ప్రకారమే ఉండాలి. ఆయన శంఖధారి, వరదముద్రతోనూ చూపవచ్చు; ద్విభుజుడిగానీ చతుర్భుజుడిగానీ చిత్రించవచ్చు.

Verse 12

लाङ्गली मुषली रामो गदापद्मधरः स्मृतः वामोरुहृतदानव इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गौराङ्गश्चायुधावृत इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः धनुर्वाणान्वित इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रद्युम्नो दक्षिणे वज्रं शङ्खं वामे धनुः करे

బలరాముడు లాంగలి (నాగలి) మరియు ముషలి (ముసలం) ధరించినవాడిగా, అలాగే గదా మరియు పద్మం ధరించినవాడిగా స్మరించబడతాడు. (కొన్ని పాఠభేదాలలో—“వామోరుహృతదానవుడు”, “గౌరాంగుడు ఆయుధావృతుడు”, “ధనుర్వాణాన్వితుడు” అని కూడా ఉంది.) ప్రద్యుమ్నుడు కుడిచేతిలో వజ్రం, ఎడమచేతిలో శంఖం, చేతిలో ధనుస్సు ధరిస్తాడు.

Verse 13

गदानाभ्यावृतः पीत्या प्रद्युम्नो वा धनुःशरी चतुर्भुजो निरुद्धः स्यात्तथा नारायणो विभुः

ప్రద్యుమ్నుని నాభి ప్రాంతంలో గదా చుట్టుముట్టినవాడిగా, పీతవర్ణ కాంతితో ప్రకాశించేవాడిగా ధ్యానించాలి; అనిరుద్ధుని ధనుస్సు-బాణాలు ధరించిన చతుర్భుజుడిగా ధ్యానించాలి. అలాగే సర్వవ్యాపి ప్రభువు నారాయణుని కూడా ధ్యానించాలి.

Verse 14

चतुर्मुखश् चतुर्बाहुर्वृहज्जठरमण्डलः लम्बकूर्चो जटायुक्तो व्रह्मा हंसाग्रवाहनः

బ్రహ్ముడు చతుర్ముఖుడు, చతుర్భుజుడు; ఆయన జఠరమండలం విశాలంగా గుండ్రంగా ఉంటుంది. ఆయనకు దీర్ఘమైన కేశగుచ్ఛాలు ఉండి జటలతో యుక్తుడై ఉంటాడు. ఆయన ప్రధాన వాహనం హంస.

Verse 15

दक्षिणे चाक्षसूत्रञ्च स्रुवो वामे तु कुण्डिका आज्यस्थाली सरस्वती सावित्री वामदक्षिणे

కుడివైపు అక్షసూత్రం (జపమాల) ఉండాలి; ఎడమవైపు స్రువం (హోమచమచం) మరియు కుండిక (జలపాత్రం) ఉండాలి. ఆజ్యస్థాలి (నెయ్యి పాత్ర)ను కూడా స్థాపించాలి; సరస్వతి మరియు సావిత్రిని వరుసగా ఎడమ, కుడి వైపుల ఉంచాలి.

Verse 16

विष्णुरष्टभुजस्तार्क्षे करे खड्गस्तु दक्षिणे गदाशरश् च वरदो वामे कार्मुकखेटके

విష్ణువును అష్టభుజుడిగా, తార్క్ష్యుడు (గరుడుడు) పై ఆరూఢుడిగా వర్ణించారు. ఆయన కుడిచేతుల్లో ఖడ్గం ఉంది; గదా మరియు శరం (బాణం) కూడా ధరిస్తాడు; ఎడమచేతులతో వరం ప్రసాదిస్తూ ధనుస్సు మరియు ఖేటకం (ఢాలు)ను కూడా ధరిస్తాడు.

Verse 17

चक्रशङ्खौ चतुर्बाहुर् नरसिंहश् चतुर्भुजः शङ्खचक्रधरो वापि विदारितमहासुरः

నరసింహుని నాలుగు భుజాలతో, చక్రం మరియు శంఖం ధరించినవాడిగా చిత్రించాలి; లేదా శంఖ-చక్రధారిగా, మహాసురుని చీల్చివేసినవాడిగా చూపాలి।

Verse 18

अचतुर्बाहुर्वराहस्तु शेषः पाणितले धृतः धारयन् बाहुना पृथ्वीं वाम्नेन कमलाधरः

వరాహుడు నాలుగు భుజాలవాడు కాదు; అతడు తన అరచేతిపై శేషుని ధరిస్తాడు. ఒక భుజంతో భూమిని మోస్తూ, ఎడమ భుజంతో కమలాన్ని ధరిస్తాడు।

Verse 19

पादलग्ना धरा कार्या पदा लक्ष्मीर्व्यवस्थिता त्रैलोक्यमोहनस्तार्क्ष्ये अष्टबाहुस्तु दक्षिणे

ధరాదేవిని పాదాలకు అంటుకున్నట్లుగా చేయాలి; లక్ష్మీని పాదాల వద్ద నిలబెట్టాలి. తార్క్ష్యుడు (గరుడుడు) పై ‘త్రైలోక్యమోహనుడు’ని చిత్రించాలి; కుడి వైపున దేవుడు అష్టభుజుడిగా ఉండాలి.

Verse 20

चक्रं खड्गं च मुषलं अङ्कुशं वामके करे शङ्खशार्ङ्गगदापाशान् पद्मवीणासमन्विते

ఎడమ చేతుల్లో చక్రం, ఖడ్గం, ముషలం, అంకుశం ఉండాలి; అలాగే శంఖం, శార్ఙ్గం (ధనుస్సు), గద, పాశం, పద్మం, వీణతో కూడి ఉండాలి.

Verse 21

लक्ष्मीः सरस्वती कार्ये विश्वरूपो ऽथ दक्षिणे मुद्गरं च तथा पाशं शक्तिशूलं शरं करे

ఎడమ వైపున లక్ష్మీ మరియు సరస్వతిని ఉంచాలి; కుడి వైపున విశ్వరూపుడిని. అతని చేతిలో ముద్గరం, పాశం, శక్తి, శూలం, శరం ధరించినట్లు చూపాలి.

Verse 22

वामे शङ्खञ्च शार्ङ्गञ्च गदां पाशं च तोमरं दक्षिणे चक्रमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गदी रत्यावृत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः लम्बभ्रुव इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाटः धारयन्नाकुलां पृथ्वीं वामेन कमलामध इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः लाङ्गलं परशुं दण्डं छुरिकां चर्मक्षेपकं

ఎడమ చేతుల్లో శంఖం, శార్ఙ్గం (ధనుస్సు), గద, పాశం, తోమరం; కుడి చేతిలో చక్రం—ఇది గుర్తించిన ప్రతిపాఠం. మరొక గుర్తించిన పాఠంలో “గదాధారి, రతిచే ఆవరించబడినవాడు”, ఇంకొకటిలో “దీర్ఘ భ్రూవులు కలవాడు”, మరొకటిలో “కలతపడ్డ భూమిని ధరిస్తూ; ఎడమ చేతితో క్రింద కమలా (లక్ష్మీ)ని ధరిస్తూ” అని ఉంది. ఇంకా—లాంగలం, పరశు, దండం, ఛురిక, చర్మక్షేపకం (చర్మ-ప్రక్షేపణ ఆయుధం) కూడా చెప్పబడినవి.

Verse 23

विंशद्बाहुश् चतुर्वक्त्रो दक्षिणस्थोथ वामके त्रिनेत्रे वामपार्श्वे न शयितो जलशाय्यपि

ఆయన ఇరవై భుజాలు కలవాడు, నాలుగు ముఖాలు కలవాడు; కుడి వైపున కూడా, ఎడమ వైపున కూడా స్థితుడై ఉన్నాడు. ఆయన త్రినేత్రుడు; ఎడమ పార్శ్వంలో జలశాయీ రూపంలోనూ ఆయనను శయనించినట్లు చూపరు.

Verse 24

श्रिया धृतैकचरणो विमलाद्याभिरीडितः नाभिपद्मचतुर्वक्त्रो हरिशङ्करको हरिः

శ్రీ (లక్ష్మీ) తన చేత ఒక పాదాన్ని ధరిస్తున్న హరి, విమలా మొదలైన దేవతలచే స్తుతింపబడినవాడు; ఆయన నాభి-పద్మం నుండి చతుర్ముఖుడు (బ్రహ్మ) ప్రాదుర్భవించాడు; హరి మరియు శంకర—ఇద్దరికీ కారణభూతుడైన ఆ పరమ హరియే పూజ్యుడు.

Verse 25

शूलर्ष्टिधारी दक्षे च गदाचक्रधरो पदे रुद्रकेशवलक्ष्माङ्गो गौरीलक्ष्मीसमन्वितः

కుడి చేతిలో శూలం మరియు ఋష్టి (భాలం)ను ధరిస్తాడు; ఎడమ చేతిలో గదా మరియు చక్రం. ఆయన దేహంలో రుద్ర-కేశవ చిహ్నాలు, లక్ష్మీ లక్షణాలతో కూడి ఉన్నాయి; ఆయన గౌరీ మరియు లక్ష్మీతో సమన్వితుడై ఉన్నాడు.

Verse 26

शङ्खचक्रगदावेदपाणिश्चाश्वशिरा हरिः वामपादो धृतः शेषे दक्षिणः कूर्मपृष्ठगः

అశ్వశిరా హరి తన చేతుల్లో శంఖం, చక్రం, గదా మరియు వేదాన్ని ధరిస్తాడు; ఆయన ఎడమ పాదం శేషునిపై ఆధారపడింది, కుడి పాదం కూర్మ (తాబేలు) పృష్టంపై నిలిచింది.

Verse 27

दत्तात्रेयो द्विबाहुः स्याद्वामोत्सङ्गे श्रिया सह विश्वक्सेनश् चक्रगदी हली शङ्खी हरेर्गणः

దత్తాత్రేయుడిని ద్విభుజుడిగా చిత్రించాలి; ఆయన వామ ఒడిలో శ్రీ (లక్ష్మీ) ఆసీనగా ఉండాలి. అలాగే హరి యొక్క గణుడైన విశ్వక్సేనుడు చక్రం, గద, హలం మరియు శంఖం ధరించినవాడిగా చూపాలి.