Bhuvanakosha & Tirtha-mahatmya
Sacred Geography & Pilgrimage
A cosmographic survey of the universe (bhuvanakosha) and the greatness (mahatmya) of sacred pilgrimage sites across Bharata.
Adhyayas in Bhuvanakosha & Tirtha-mahatmya
Adhyaya 107
The Creation of Svāyambhuva (Manu) — Bhuvanakośa, Seven Dvīpas, Varṣas, and Lineages
అగ్నిదేవుడు నగరాది-వాస్తు ఉపదేశం నుండి ముందుకు సాగి భువనకోశం, భూగోళ వివరణ, ముఖ్య ప్రజనకర్తల గురించి క్రమబద్ధంగా చెప్పుతానని ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు. ప్రియవ్రతుడు తన కుమారులకు ఏడు ద్వీపాలు—జంబూ, ప్లక్ష, శాల్మల, కుశ, క్రౌంచ, శాక, పుష్కర—విభజించి ధర్మబద్ధ పరిపాలనా క్రమాన్ని చూపుతాడు. జంబూద్వీపంలో మేరు/ఇలావృతాన్ని కేంద్రంగా చేసుకుని వర్ష విభాగాలు, సరిహద్దు పర్వతాలు పేర్కొనబడతాయి; ఉత్తర ప్రాంతాలు జరా-మృత్యు భయరహితమై, యుగభేదాలకు అతీతమైన సమత్వస్థితిగా వర్ణించబడతాయి. తరువాత రాజ్యాధికారము నుండి వైరాగ్యానికి మారే పవిత్ర ఆదర్శం వస్తుంది—ప్రియవ్రత, ఋషభ, భరతులు శాలగ్రామంలో విష్ణుప్రాప్తి పొందుతారు; వంశపరంపర తీర్తమోక్షంతో అనుసంధానమవుతుంది. భరతుని నుండి సుమతి, తదుపరి ఇంద్రద్యుమ్నాది వంశావళి చెప్పి, ఇది స్వాయంభువ సృష్టి కథనమని, కృత-త్రేతా మొదలైన యుగక్రమంతో గుర్తించబడిందని ముగుస్తుంది.
Adhyaya 108
Chapter 108 — भुवनकोषः (Bhuvana-kośa: The Structure of the Worlds)
భగవాన్ అగ్ని వసిష్ఠునికి భువనకోశాన్ని క్రమబద్ధంగా వివరిస్తాడు—సప్తద్వీపాలు, వాటిని చుట్టుముట్టిన సప్తసముద్రాలను లెక్కపెట్టి జగత్తును ధర్మనియమితమైన పవిత్ర నిర్మాణంగా స్థాపిస్తాడు। అనంతరం జంబూద్వీపం, మేరుపర్వతాన్ని కేంద్రంగా చేసుకొని స్పష్టమైన ప్రమాణాలు మరియు కమల-ప్రతీకాన్ని చెబుతాడు—మేరువు విశ్వకమలపు కర్ణిక వంటిది। మేరువు చుట్టూ సీమాపర్వతాలు, వర్షప్రాంతాలు: దక్షిణంలో భారత, కింపురుష, హరివర్ష; ఉత్తరంలో రమ్యక, హిరణ్మయ, ఉత్తరకురు; మధ్యలో ఇలావృత। దిక్పర్వతాలు, దివ్యవనాలు, మేరుపై బ్రహ్మపురి, లోకపాలుల అధికారం కూడా వర్ణించబడుతుంది। విష్ణుపాదం నుండి దిగివచ్చే నదులు—ప్రత్యేకంగా శీతా, ఆలకనందా—స్వర్గం నుండి భూమికి పవిత్ర జలమార్గాన్ని కలుపుతాయి। చివరికి నదులు తీర్థాలుగా ప్రతిష్ఠింపబడి, భారతవర్షం ధర్మస్వీకారంతో పవిత్రభూమిగా పేర్కొనబడుతూ తదుపరి తీర్థమాహాత్మ్యానికి పీఠిక సిద్ధమవుతుంది।
Adhyaya 109
Chapter 109 — Tīrtha-mahātmya (The Glory of Sacred Pilgrimage Places)
అగ్ని ఈ అధ్యాయాన్ని ఇలా ప్రారంభిస్తాడు: తీర్థఫలం ఆత్మసంయమంతో విడదీయరానిది—చేతులు, కాళ్లు, మనస్సును నియంత్రించడం, లఘ్వాహారం, ఇంద్రియజయం, దానగ్రహణాన్ని వర్జించడం వంటి ధర్మాచరణలే తీర్థయాత్ర ఫలప్రదమయ్యే నైతిక పూర్వశరతులు. ఇతర ఘాట్లకు మళ్లకుండా శుద్ధంగా చేసిన తీర్థయాత్ర, అలాగే మూడు రాత్రుల ఉపవాసం—ఇవి సమస్త యజ్ఞఫలంతో సమానమని చెప్పి, విస్తృత యజ్ఞాలు చేయలేని వారికి ఇది సులభ మార్గమని నిరూపిస్తాడు. పుష్కరాన్ని పరమ తీర్థంగా కీర్తించి, మూడు సంధ్యలలో దేవసన్నిధి విశేషంగా పెరుగుతుందని, అక్కడ నివాసం, జపం, శ్రాద్ధం వంశోద్ధారకమై అశ్వమేధసమ పుణ్యాన్ని, బ్రహ్మలోకాన్ని ప్రసాదిస్తాయని అంటాడు. తదుపరి నదులు, సంగమాలు, వనాలు, పర్వతాలు, నగరాలు—కురుక్షేత్రం, ప్రయాగం, వారాణసి, అవంతి, అయోధ్య, నైమిషం మొదలైనవి—పేర్కొని, స్నానం, దానం (ప్రత్యేకంగా కార్తీకంలో అన్నదానం), స్మరణ/ఉచ్చారణల ద్వారా శుద్ధి, స్వర్గం లేదా బ్రహ్మలోకప్రాప్తి కలుగుతుందని వివరిస్తాడు. కురుక్షేత్ర మహిమ ప్రత్యేకం—అక్కడి ధూళి కూడా తారకం; సరస్వతి మరియు విష్ణుసంబంధ దేవతల సన్నిధి వల్ల అది ధర్మానికి అత్యంత ఫలదాయక క్షేత్రమని చెబుతాడు.
Adhyaya 110
गङ्गामाहात्म्यं (The Greatness of the Gaṅgā)
తీర్థమాహాత్మ్య ప్రవాహంలో భగవాన్ అగ్ని సాధారణ తీర్థప్రశంస నుండి గంగను పవిత్ర భూగోళంలో పరమ శుద్ధికారిణిగా విశదీకరిస్తాడు. గంగా ప్రవహించే దేశం స్వయంగా పవిత్రమవుతుంది—భూగోళమే ధర్మవాహకమని ప్రకటించబడుతుంది. గంగను జీవులకు పరమ ‘గతి’ (ఆశ్రయం/మార్గం)గా నిలిపి, నిరంతర పూజతో పితృవంశం మరియు సంతానవంశం రెండింటినీ ఉద్ధరిస్తుందని చెబుతుంది. గంగాదర్శనం, స్పర్శ, జలపానం, స్తోత్రపఠనం వంటి సులభ భక్తిక్రియలు మహాఫలప్రదాలు, దీర్ఘ తపస్సులకన్నా మిన్న; ఒక నెల తీరంలో భక్తితో ఉండటం సమస్త యజ్ఞఫలంతో సమానమని పేర్కొంటుంది. అస్థి-అవశేషాలు గంగలో ఉన్నంతకాలం స్వర్గవాసం లభిస్తుందని అంత్యక్రియ-శ్రాద్ధ ప్రాధాన్యం చెప్పబడుతుంది. చివరికి అంధులు వంటి అడ్డంకులు ఉన్నవారికీ గంగాతీర్థం ద్వారా దేవతుల్య స్థితి, భుక్తి మరియు ముక్తి సులభంగా లభిస్తాయని కృప యొక్క సార్వత్రికతను ప్రతిపాదిస్తుంది.
Adhyaya 111
प्रयागमाहात्म्यम् (The Greatness of Prayāga)
అగ్ని ప్రయాగమాహాత్మ్యాన్ని ప్రారంభించి, ప్రయాగాన్ని భుక్తి–ముక్తి రెండింటినీ ప్రసాదించే పరమ తీర్థముగా, బ్రహ్మా–విష్ణు మొదలైన దేవతలు మరియు ఋషులు సమాగమించే స్థలముగా ప్రకటిస్తాడు. గంగాతీర మట్టిని ధరించుట లేదా దేహానికి లేపించుట వలన సూర్యుడు చీకటిని తొలగించినట్లు పాపనాశనం జరుగుతుందని చెప్పి, బాహ్యాచారంతో అంతఃశుద్ధి సంబంధాన్ని చూపుతాడు. గంగా–యమునల మధ్యభాగం భూమి యొక్క ‘జఘనం’, అందులో ప్రయాగం ‘అంతరుపస్థ’మని పేర్కొని, భూగోళాన్ని దైవదేహంగా చిత్రిస్తాడు. ప్రతిష్ఠాన, కంబలా, అశ్వతర, భోగవతీ వంటి ఉపతీర్థాలు ప్రజాపతి వేదికగా చెప్పబడగా, వేదాలు యజ్ఞాలు అక్కడ మూర్తిమంతమై ఉన్నట్లు వర్ణించి, నామస్మరణమాత్రంతోనూ పుణ్యం కలుగుతుందని అంటాడు. సంగమంలో దానం, శ్రాద్ధం, జపం అక్షయఫలదాయకమని, ప్రయాగంలో మరణాన్ని కోరువారి దృఢనిశ్చయాన్ని కూడా సూచిస్తాడు. చివరగా హంసప్రపతన, కోటితీర్థ, అశ్వమేధతీర్థ, మానసతీర్థ, వాసరకాది స్థలాలు, మాఘమాస మహిమ, అలాగే గంగ యొక్క మూడు పరమస్థానాలు—గంగాద్వార, ప్రయాగ, గంగాసాగర—అని పేర్కొంటాడు।
Adhyaya 112
Prayāga-māhātmya (Conclusion Notice)
ఈ భాగం అగ్నేయ పురాణంలోని తీర్థ-ప్రకరణంలో ప్రయాగ-మాహాత్మ్యము పూర్తైనదని సూచించే మార్పిడి ఉపసంహారంగా నిలుస్తుంది. ముందున్న ఉపదేశాన్ని అధికారికంగా ముగిస్తూ, పవిత్ర భూగోళాన్ని అనువర్తిత ధర్మంగా బోధించే పురాణీయ పద్ధతిని నిలుపుతుంది—నిర్దిష్ట తీర్థాలు పుణ్య, శుద్ధి, మరియు లోకజీవితాన్ని మోక్షానుకూలంగా సర్దుబాటు చేసే సాధనాలుగా చూపబడతాయి. ఈ ముగింపు అగ్నేయ విద్య యొక్క క్రమబద్ధ పురోగతినీ తెలియజేస్తుంది—ఒక తీర్థపు కర్మ-తత్త్వ స్వరూపం నుండి తదుపరి తీర్థానికి సాగుతూ, క్షేత్రాల సమగ్ర పటం నిర్మితమవుతుంది; ఇది పురాణపు విశ్వకోశ లక్ష్యాలకు (కర్మకాండ, ప్రతిమా-లక్షణం, రాజధర్మ/పాలన, అనుబంధ శాస్త్రాలు) తోడ్పడుతుంది।
Adhyaya 113
Narmadā-ādi-māhātmya (The Greatness of the Narmadā and Other Tīrthas)
ఈ తీర్థమాహాత్మ్య భాగంలో భగవాన్ అగ్ని నర్మదను పరమ పావనిగా స్తుతించి, ఆమె తీర్థాల విస్తృతి, సమృద్ధిని వివరించాడు. గంగను దర్శించిన మాత్రాన తక్షణ శుద్ధి, నర్మదలో జలస్పర్శం/స్నానం ద్వారా పవిత్రత—ఈ తులనతో పుణ్యసాధన విధానాల భేదం ప్రతిపాదించబడింది. అనంతరం అమరకంటక ప్రాంతంలో పర్వత పరిసరాల అనేక తీర్థాలు, శ్రీపర్వతం, కावेరివారి శుభ సంగమం పరిచయం చేయబడింది. శ్రీపర్వత పవిత్రతకు కారణకథగా గౌరీ తపస్సు చేసి అధ్యాత్మ వరం పొందినందున ఆ స్థలం ఆ పేరుతో ప్రసిద్ధమైందని చెబుతుంది. చివరగా ఇక్కడ దానం, తపస్సు, జపం, శ్రాద్ధం చేసినవి అక్షయ ఫలదాయకమని; ఇక్కడ మరణిస్తే శివలోక ప్రాప్తి కలుగుతుందని, హర-దేవి సన్నిధి క్రీడలతో సహా వర్ణించబడింది.
Adhyaya 114
Chapter 114 — Gayā-māhātmya (The Greatness of Gayā)
అగ్ని వసిష్ఠునికి గయా-తీర్థ మహిమను వివరిస్తాడు. గయాసురుని తపస్సు దేవతలను కలవరపెడితే, విష్ణువు వరమిచ్చి అతనిని ‘సర్వతీర్థమయుడు’గా చేస్తాడు. తరువాత స్థిరత్వం కోసం విష్ణు ఆదేశంతో బ్రహ్మ గయాసురుని దేహాన్ని యజ్ఞభూమిగా కోరుతాడు; అసురుడు అంగీకరించి వేదికగా మారినా కదలిక కలుగుతుంది. అప్పుడు ధర్మం ఆధారంగా నిలిచే దేవమయీ శిలను స్థాపిస్తారు. ధర్మవ్రతా/దేవవ్రత కథ, మరీచి శాపం, దేవతల వరం ద్వారా శిల పవిత్రత చెప్పబడుతుంది—అందులో సమస్త దేవతల నివాసం, దివ్య పాదముద్రలు ఉంటాయి. విష్ణువు గదాధర రూపంలో ప్రత్యక్షమై అచలత్వాన్ని నిర్ధారిస్తాడు; బ్రహ్మ పూర్ణాహుతి పూర్తి చేస్తాడు; గయాసురుడు తన దేహం విష్ణు-శివ-బ్రహ్మ సంయుక్తంగా పవిత్రమైన క్షేత్రంగా మారి పితృలకు బ్రహ్మలోకప్రదమని వరం పొందుతాడు. చివరలో ధర్మక్రియల్లో లోభంపై హెచ్చరిక, గయాలో తీర్థాధారిత పూజారి జీవికకు ధర్మసమ్మతి, గయా నామకరణం మరియు పాండవుల హరి పూజ సంబంధం చెప్పబడుతుంది।
Adhyaya 115
अध्याय ११५ — गयायात्राविधिः (Procedure for the Pilgrimage to Gayā)
ఈ అధ్యాయంలో అగ్నిదేవుడు గయా-యాత్రను క్రమబద్ధంగా విధిస్తాడు—శ్రాద్ధం, పిండదానం పితృదేవతల విమోచనానికి మరియు యాత్రికుని శుద్ధికి ప్రధాన సాధనమని చెప్పబడింది. సాధకుడు ముందుగా నియత శ్రాద్ధం చేసి, కార్పటీ (భిక్షుకసదృశ) నియమాన్ని స్వీకరించి, దాన-ప్రతిగ్రహం చేయకుండా, ప్రతి అడుగును పితృల ఉద్ధార పుణ్యంగా భావించాలి. గయా మహిమను ఇతర వాదాలకన్నా (గోశాలలో మరణం, కురుక్షేత్ర నివాసం మొదలైనవి) శ్రేష్ఠమని ప్రకటించి, గయాకు చేరిన కుమారుడు పితృల ‘త్రాత’ అవుతాడని అంటుంది. తరువాత తీర్థక్రమం: ఉత్తర-మానస, దక్షిణ-మానసాలలో స్నానం-తర్పణం; కనఖల, ఫల్గు/గయాశిరస్సు పరమస్థానాలు—అక్కడ సంపద ‘ఫలిస్తుంది’, పితృలు బ్రహ్మలోకాన్ని పొందుతారు; ధర్మారణ్య/మతంగాశ్రమం, బ్రహ్మసరస్సు, బ్రహ్మయూపం వద్ద మరిన్ని కర్మలు. చివరగా రుద్రపాద, విష్ణుపద, బ్రహ్మపద మరియు దక్షిణాగ్ని/గార్హపత్య/ఆహవనీయ అగ్నిస్థానాలలో విధులు. మంత్రరూపాలు, తెలిసిన-తెలియని మాతృ-పితృ వంశ సమావేశ వాక్యాలు, లుప్తకర్ములకూ అనుగ్రహం, వందల తరాల ఉద్ధారం, పది అశ్వమేధ ఫలం, పునర్జన్మ నివారణం చెప్పబడతాయి. చివరలో అక్షయవటం, బ్రాహ్మణ భోజనపు అక్షయ పుణ్యాన్ని ప్రశంసించి, క్రమం కఠినంగా పాటించకపోయినా గయా-యాత్ర మహాఫలదాయకమని ఉపసంహరిస్తుంది।
Adhyaya 116
Chapter 116 — गयायात्राविधिः (Gayā-yātrā-vidhiḥ) | The Procedure for the Gayā Pilgrimage
భగవాన్ అగ్ని గయా-యాత్రకు క్రమబద్ధమైన విధిని నిర్దేశిస్తాడు—గాయత్రీ జపంతో కూడిన స్నానం, త్రి-సంధ్యా ఆచరణ, అలాగే ఉదయం మరియు మధ్యాహ్నం శ్రాద్ధం, పిండదానం. ఈ అధ్యాయంలో గయాను పాదచిహ్నాలు (పద), కుండాలు, శిలలు, ద్వారాలు, దేవసన్నిధులు కలిగిన సాంద్ర తీర్థజాలంగా చిత్రించి, అర్ఘ్య-నమస్కార-మంత్రాలతో ప్రతి స్థలం ‘సక్రియం’ అవుతుందని చెబుతుంది. యోని-ద్వారం గమనం సంసారానికి తిరిగి రాకపోవడాన్ని సూచిస్తుంది; వైతరణీ-ధేనుదానం ఇరవై ఒక తరాలను ఉద్ధరిస్తుంది; పుండరీకాక్ష (విష్ణు) దర్శనం ఋణత్రయాన్ని తొలగిస్తుంది. తరువాత గదాధర, హృషీకేశ, మాధవ, నారాయణ, వరాహ, నరసింహ, వామనాది విష్ణురూపాలు, శివలింగాలు (గుప్త అష్టలింగాలు సహా), దేవీలు, గణేశుని సమన్విత పూజను వివరించి యాత్రను సమగ్ర ఆరాధనగా నిలుపుతుంది. చివరగా గదాధర స్తోత్రంతో ధర్మ-అర్థ-కామ-మోక్ష ప్రార్థన, ఋణమోచన సాక్ష్యభావం, అలాగే ‘అక్షయ శ్రాద్ధ’ సిద్ధాంతం—గయా కర్మల వల్ల అక్షయ పుణ్యం, పితృదేవతలకు బ్రహ్మలోకగతి—ప్రతిపాదించబడుతుంది।
Adhyaya 117
अध्याय ११७ — श्राद्धकल्पः (The Procedure for Śrāddha)
ఈ అధ్యాయంలో గయా తీర్థయాత్ర కథనం తరువాత శ్రాద్ధ-కల్పం అనే విధివిధానాలు వివరించబడుతున్నాయి; శ్రాద్ధం తీర్థప్రభావంతో విశేష ఫలదాయకమని, ముఖ్యంగా గయాలో మరియు సంక్రాంతి రోజున మరింత మహత్తరమని చెబుతుంది. శుభకాలం (శుక్లపక్షంలో చతుర్థి నుండి), ముందురోజు ఆహ్వానం, యతి/సాధు/స్నాతక/శ్రోత్రియ వంటి అర్హుల ఎంపిక, అనర్హుల వర్జన చెప్పబడింది. పితృ-మాతృ వంశాల కోసం మూడు మంది ప్రతినిధులను ఆసనంపై కూర్చోబెట్టడం, బ్రహ్మచర్యసదృశ నియమాలు, కుశ/దర్భ మరియు పవిత్ర ఏర్పాటు, యవ-నువ్వులు చల్లుతూ విశ్వేదేవులు మరియు పితృదేవతల ఆహ్వానం, మంత్రాలతో అర్ఘ్య-జలదానం, దేవ-పితృ ప్రదక్షిణ భేదం (సవ్య/అపసవ్య) వివరించబడింది. అగ్నిహోత్రి గృహస్థులకు హోమం, అగ్నిలేనివారికి చేతితో దానం, తరువాత భోజనం, తృప్తి ప్రశ్న, ఉచ్ఛిష్ట నిర్వహణ, పిండ స్థాపన, అక్షయోదక ఆశీర్వాదం, స్వధా పఠనం మరియు దక్షిణా విధానం వస్తాయి. చివరగా ఏకోద్దిష్ట, సపిండీకరణ, అభ్యుదయిక శ్రాద్ధాలు, ఆహారానుసార తృప్తికాలాలు, పంక్తిపావన బ్రాహ్మణ లక్షణాలు, తిథి ఫలితాలు, అక్షయకాలాలు, అలాగే గయా-ప్రయాగ-గంగా-కురుక్షేత్రాది తీర్థాలలో అక్షయ శ్రాద్ధ ఫల మహిమ సంక్షేపంగా చెప్పబడింది।
Adhyaya 118
Bhāratavarṣa (भारतवर्षम्) — Definition, Divisions, Mountains, Peoples, and Rivers
భగవాన్ అగ్ని భారతవర్షాన్ని దక్షిణ సముద్రం నుండి హిమాలయాల వరకు విస్తరించిన దేశంగా నిర్వచించి, యోజనాలలో దాని సంప్రదాయ పరిమాణాన్ని చెప్పి, ఇది కర్మభూమి అని—ఇక్కడ మానవ కర్మఫలంగా స్వర్గప్రాప్తి మరియు అపవర్గం (మోక్షం) రెండూ సిద్ధిస్తాయని—స్థాపిస్తాడు. తరువాత భువనకోశ శైలిలో కులపర్వతాల పేర్లను పేర్కొని ఉపఖండానికి పురాణ భూఆధారాన్ని చూపిస్తాడు. ద్వీపాలు మరియు వాటి సముద్రావరణాన్ని సూచించి, భారతాన్ని తొమ్మిది విభాగాలుగా విభజించిన విధానాన్ని వివరిస్తాడు. కిరాతులు, యవనులు వంటి జనసమూహాలు మరియు బ్రాహ్మణాది వర్ణవ్యవస్థను ఈ పద్ధతిలో స్థానం కల్పిస్తాడు. చివరగా వింధ్య, సహ్య, మలయ, మహేంద్ర, శుక్తిమత్, హిమాలయాల నుండి ఉద్భవించే నదీప్రణాళికలను లెక్కించి, పవిత్ర జలధారలను పర్వత భూగోళంతో అనుసంధానిస్తాడు; ఇలా భూగోళం ధర్మసూచికగా, నదులు తీర్థపుణ్యానికి జీవవాహినులుగా అవతరిస్తాయి।
Adhyaya 119
Mahādvīpādi (The Great Continents and Related Cosmography) — Agni Purana Chapter 119
అగ్ని, ముందరి భాగంలో భారతవర్ష వర్ణనానంతరం, మహాద్వీపాది విశ్వవిన్యాసాన్ని క్రమబద్ధంగా వివరిస్తాడు. మొదట జంబూద్వీపం—లక్ష యోజనాల విస్తీర్ణం, తొమ్మిది విభాగాలు, చుట్టూ క్షీరసముద్రం—అని చెబుతాడు. తరువాత వలయాల్లా బయటకు ప్లక్షద్వీపం (మేధాతిథి వంశజ రాజులు, వర్షాల పేర్లు, ప్రధాన నదులు, వర్ణాశ్రమధర్మవ్యవస్థతో), ఆపై శాల్మల తదితర ద్వీపాలు వస్తాయి; ప్రతి ద్వీపాన్ని చుట్టే సముద్రాలు వేర్వేరు—లవణ, ఇక్షురస, సురా/సురోద, ఘృత, దధిజల/మఠ్ఠ (మజ్జిగ నీరు), మరియు స్వాదుజలం. ప్రాంతనామాల తర్కం, అధిపతుల వంశావళులు, పర్వత-నదులు, అలాగే సోమ, వాయు, బ్రహ్మ, సూర్య, హరి ఉపాసన విధానాలు పేర్కొని, భూగోళం స్థానిక భక్తితత్వంతో ఎలా ఏకమవుతుందో చూపుతాడు. చివరికి స్వర్ణమయ నిర్జీవ స్వాదూదకభూమి, అంధకారావృత లోకాలొక పర్వతం, మరియు అండకటాహం (బ్రహ్మాండావరణం) అనే సీమాసిద్ధాంతంతో పరిమిత, ప్రమాణబద్ధమైన పురాణీయ లోకవ్యవస్థను స్థాపిస్తాడు।
Adhyaya 120
Adhyaya 120 — भुवनकोषः (Bhuvanakośa: Cosmic Geography and Cosmological Measures)
అగ్ని వసిష్ఠునికి భువనకోశాన్ని క్రమబద్ధంగా ఉపదేశిస్తాడు—భూమి పరిమాణం, అతల నుండి పాతాళం వరకు ఏడు పాతాళలోకాల విభిన్న భూభాగాలు, అలాగే శేష/అనంతుడు తమసాధారంగా భూమిని ధరిస్తాడని. క్రింద నరకప్రదేశాలు, పైకి సూర్యుని లోకప్రకాశం, సూర్య-చంద్ర-నక్షత్రమండల-గ్రహలోకాల మధ్య క్రమానుగత దూరమానాలు చెప్పి ధ్రువం వరకు, ఆపై మహర్లోక, జనలోక, తపోలోక, సత్య/బ్రహ్మలోక వరకు లోకక్రమం వర్ణించబడింది. బ్రహ్మాండం మరియు దాని ఆవరణాలు—జలం, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం, భూతాది, మహత్, ప్రధానం—సాంఖ్య తత్త్వభాషతో వైష్ణవ సిద్ధాంతంలో ఏకీకృతమై, విష్ణువు మరియు శక్తి సృష్టి-ప్రకటనకు కారణశక్తులని ప్రతిపాదిస్తుంది. జ్యోతిషశాస్త్రశైలిలో సూర్యరథం, కాలచక్రం, వేదఛందస్సులైన అశ్వాలు, ధ్రువపుచ్ఛ శిశుమారరూపం, గంగ దివ్యావిర్భావ స్మరణం పాపనాశకమని ప్రశంసించబడింది. చివర విష్ణువే సత్తా-జ్ఞానాధారం అని, ఈ భువనకోశ పఠనం ఆధ్యాత్మిక ఫలమిస్తుందని చెప్పబడింది।