Dhanurveda
The Martial Science
The ancient science of archery and warfare (dhanurveda) covering weapons, military formations, training methods, and martial codes.
Adhyayas in Dhanurveda
Adhyaya 248
Chapter 248: धनुर्वेदः (Dhanurveda — Science of War and Archery Discipline)
భగవాన్ అగ్ని ధనుర్వేదాన్ని ప్రారంభించి యుద్ధవిద్యను ‘చతుష్పాద’మని నిర్వచిస్తాడు—రథ, గజ, అశ్వ, పదాతి అనే నాలుగు సేనాంగాల ప్రకారం. అలాగే వేదీయ బోధనరీతిలో ఆయుధప్రయోగం ‘పంచవిధం’: ప్రక్షేప్య (విసిరి/విడిచే), పాణిముక్త (చేతితో విసిరే), యంత్రముక్త (యంత్రంతో విడిచే), అముక్త (విడిచకుండా వాడే) శస్త్రాలు, మరియు నిరాయుధ బాహుయుద్ధం. తరువాత శస్త్ర–అస్త్ర భేదం, సరళ విధానం వర్సెస్ మాయా/ఛల విధానం వివరించి యంత్రముక్త, పాణిముక్త వంటి ప్రతినిధి పద్ధతులను పేర్కొంటాడు. ఆపై కవచాది రక్షాసన్నద్ధత, ధనుస్సు-కేంద్రిత మరియు శూల-కేంద్రిత క్రమబద్ధ సమరాలు, బోధనక్రమం—బ్రాహ్మణుడు గురువై క్షత్రియ/వైశ్యులకు బోధించాలి; శూద్రుడికీ శిక్షణ, అభ్యాసం, రాజసహాయక సేవ ద్వారా అర్హత—అని చెబుతుంది. సమపద, వైశాఖ, మండల, ఆలీఢ, ప్రత్యాలీఢ, వికట, సంపుట వంటి స్థితులు-ప్రమాణాలు, అలాగే ధనుర్విద్య విధానం—నమస్కారం, ధనుర్జ్యా కట్టే చోటు, నాభి/కటి స్థాపన, కన్ను–చెవి రేఖతో లక్ష్యనిర్ణయం, వేళ్ల పట్టులు, లాగి విడిచే విధానం, అనుసరణ, నైపుణ్య మూల్యాంకనం—వివరంగా ఉంది. బాణం-ధనుస్సు ప్రమాణాలు నిర్దేశించి, అశ్వ-రథ-గజ సమరాల్లోనూ అదే సూత్రాలను విస్తరించి, యుద్ధకళను ధర్మనియమిత శాస్త్రశిక్షణగా ప్రతిపాదిస్తుంది।
Adhyaya 249
Chapter 249 — धनुर्वेदकथनम् (Exposition of Dhanurveda): Archery Procedure, Target-Training, and Yogic Restraint
అగ్నిదేవుడు ధర్మాధిష్ఠితమైన పూర్వకర్మలు, ఆయుధసిద్ధతతో ధనుర్వేదోపదేశాన్ని ప్రారంభిస్తాడు—ధనుస్సును సరైన పూర్తి ప్రమాణంలో తయారు చేసి శుద్ధి చేసి యజ్ఞసందర్భంలో స్థాపించాలి. అనంతరం ధనుర్ధరుడు బాణాన్ని తీసుకొని, తూణీరపు పట్టీని కుడివైపు బిగించి, కుడిచేతితో బాణాన్ని లాగుతూ లక్ష్యంపై దృష్టిని స్థిరంగా ఉంచి, ఎడమచేతితో ధనుస్సును ఎత్తి, సింహకర్ణం వంటి ఉపకరణంతో బాణాన్ని దృఢంగా సంధానించాలి. మనస్సు దిగులుపడక లక్ష్యంపై ఏకాగ్రంగా ఉండాలి; కుడిపార్శ్వంలోని సరైన గుర్తు నుండి మోచనం చేయాలి. సాధనలో పదహారు అంగుళాల చంద్రక వంటి కొలతల లక్ష్యచిహ్నాలు, మోచనం తర్వాత నియంత్రణాభ్యాసం (ఉల్కా-శిక్ష), అలాగే నేత్రచిహ్నాలు, చతురస్ర లక్ష్యాలు, తిరుగుతూ/మారుతూ, కదిలే లక్ష్యాలపై, తక్కువ-ఎత్తు భేదనల వంటి క్లిష్ట ప్రయోగాలు క్రమంగా చెప్పబడినవి. లక్ష్యాలను దృఢ, దుష్కర, చిత్ర-దుష్కరంగా వర్గీకరించి, కుడి-ఎడమ రెండువైపులా సాధన మరియు లక్ష్యాన్ని స్థిరంగా అమర్చడం విధిగా నిర్దేశించబడింది. చివరికి కర్మయోగవిధిని యోగశిక్షతో అనుసంధానించి, మనస్సు-దృష్టి-యమజయంతో యుద్ధవిద్యను ఆత్మనియమనంతో ఏకీకృతం చేస్తుంది.
Adhyaya 250
Dhanurveda-kathanam (The Teaching of Martial Science)
ఈ ధనుర్వేద ప్రధాన అధ్యాయంలో భగవాన్ అగ్ని యుద్ధనైపుణ్యాన్ని క్రమబద్ధమైన సాధనగా వివరిస్తాడు—చేతి, మనస్సు, దృష్టి నియమశిక్షణతో ముందుగా లక్ష్యవేధంలో స్థిరత్వం కలిగి, ఆ తరువాతే అశ్వం/వాహనం మీద నుంచీ కార్యనిర్వహణకు అర్హత వస్తుంది. తదుపరి తాళ్లు, పాశాల ప్రమాణాలు, ఇష్టమైన ఆకారాలు, ధనుస్సు జ్యాకు తగిన పదార్థాలు చెప్పబడతాయి—విజయం ధైర్యంతో పాటు సరైన నిర్మాణంపైనా ఆధారపడుతుంది. శిక్షణలో గురువు సాధకుని స్థితిని సరిచేసి, చేతుల సమన్విత కదలికలను బోధిస్తాడు. ఆపై ప్రయోగాత్మక యుద్ధవిధానాలు—కవచధారిపై చక్రంలా తిరిగే ఆయుధాన్ని చుట్టి విసరడం, సమ్యోగం (సమయోగ) ఆధీనంగా వల్గిత, ప్లుత, ప్రవ్రాజిత వంటి గమనపద్ధతులు, గెలుపు తరువాత నియమిత బంధనం. ఆయుధధారణ, తీసే విధానం కూడా నిర్దిష్టం—ఖడ్గం ఎడమ వైపు, ఎడమ చేతితో గట్టిగా పట్టి, కుడి చేతితో బయటకు తీయడం; ఆయుధాలు, శూల/ముళ్ల ప్రమాణాలు, కవచస్థాపన స్థానాలు. చివరగా చలనం, మోహరింపుకు అశ్వ/వాహనాల కండిషనింగ్ చెప్పి, ధార్మిక విధానంలో వ్యక్తిగత నైపుణ్యాన్ని లాజిస్టిక్ సిద్ధతతో ఏకీకరిస్తుంది।
Adhyaya 251
Dhanurveda-kathana (Exposition of Martial Science): Movements, Weapon-Operations, Combat Postures, and Battle Readiness
ఈ అధ్యాయంలో భగవాన్ అగ్ని యుద్ధభూమి కదలికలు, దాడి-పాటర్న్లకు సంబంధించిన సాంకేతిక వర్గీకరణను వివరిస్తాడు—భ్రాంత, ఉద్భ్రాంత, శ్యేనపాత, ఆకుల మొదలైనవి—తర్వాత శిక్షణ/పఠనానికి ఉపయోగపడే జంట-పేర్లు, నిర్మాణాత్మక విభాగాలను సూచిస్తాడు. అనంతరం పాఠ్యక్రమం: (1) ఖడ్గ-చర్మ (ఖడ్గం-ఢాలు) విధానం, 32 స్థితులు—ప్రత్యాలీఢ, ఆలీఢ, వరాహ, లులిత మొదలైనవి; (2) మల్లయుద్ధ/పట్టుబాటు కౌశలాలు—తిప్పడం, పట్టుకోవడం, పైకి/కిందకి విసిరేయడం, నిలుపుదల, విడిపించడం; (3) దండ/పాశ బంధాల వర్గాలు, వ్యస్త-పాశ మొదలైన వాటి నిర్దిష్ట చర్యలు; (4) చక్ర, శూల, తోమర, గద, పరశు, ముద్గర, భిందిపాల, లగుడ, వజ్ర, పట్టిశ, ఖడ్గం వంటి ఆయుధాల ప్రత్యేక కర్మలు, చివరగా యంత్ర-కర్మ (యాంత్రిక నిర్వహణ). హస్తముద్రలు, శరీర లక్షణాలు/ఫలితాలు, రక్షక/ఔషధ/ఆచార ద్రవ్యాలు కూడా పేర్కొనబడ్డాయి. ముగింపులో ఏనుగులు-రథాలకు ఆయుధసజ్జ, అంకుశధారి, ధనుర్ధర, ఖడ్గధారి, ఢాలధారి నియామకం, మంత్రంతో ఆయుధ-సంస్కారం, మరియు ధర్మానుసారం జయించి రాజ్యాన్ని రక్షించాలనే రాజధర్మోపదేశం ఉంది।
Adhyaya 252
Chapter 252 — व्यवहारकथनं (Vyavahāra-kathana: On Legal Procedure)
అగ్ని ధనుర్వేద ప్రవాహంలో న్యాయ-వ్యవహార శాస్త్రాన్ని ప్రారంభిస్తాడు. ‘వ్యవహారం’ను నయ-అనయ వివేచనగా నిర్వచించి, చతుష్పాదం, చతుర్మూలం, నాలుగు నీతి-ఉపాయాల ద్వారా సిద్ధమయ్యే విధంగా పొరల విభజనతో వివరిస్తాడు. తీర్పు ధర్మం, న్యాయస్థాన విధానం, ఆచారం/చారిత్రం, రాజశాసనం మీద ఆధారమని చెప్పి, వాది-ప్రతివాది వాద-ప్రతివాదం మరియు సాక్షుల ప్రాధాన్యాన్ని ఉద్ఘాటిస్తాడు. అధ్యాయంలో అష్టాదశ వివాదపదాలు—ఋణం, నిక్షేపం, భాగస్వామ్యం, దానప్రత్యాహరణ, సేవా-వేతనం, అస్వామి విక్రయం, అప్రమాణ/అప్రదానం, దోషభూయిష్ట క్రయం, సమయభంగం, సీమా-భూమి వివాదం, వివాహ/స్త్రీధనం, వారసత్వం, సాహసం, వాక్పారుష్యం-దేహదండం, జూదం, ప్రకీర్ణకాలు—గణించి, మానవకర్మల వల్ల ఇవి శత ఉపభేదాలుగా విస్తరిస్తాయని చెబుతాడు. తదుపరి నిష్పక్షపాత సభ్యులు, పండిత బ్రాహ్మణులు, లిఖిత ప్రమాణ విధానం, ప్రతియోగం/ప్రత్యారోపం మరియు జామీను, తప్పుడు అభియోగానికి దండం, ప్రమాణ క్రమం (పత్రాలు, భోగం/కబ్జా, సాక్షులు; లేనిచో దివ్య పరీక్ష) వివరించబడింది. చివరగా కాలపరిమితి, స్వామ్యము వర్సెస్ భోగము, మోసం/బలవంతం వల్ల జరిగిన వ్యవహారాల రద్దు, శమన కారణాలు, దొంగతనం పరిహారం, వడ్డీ నియమాలు చెప్పి, క్రమశిక్షణ గల విధానంతో రాజే వ్యవస్థకు హామీదారుడని స్థాపిస్తాడు.