Agneya-vidya
The Science of Ritual Worship
Comprehensive instructions on Agni-based rituals, temple worship procedures, mantra recitation, and the sacred science of fire ceremonies.
Adhyayas in Agneya-vidya
Adhyaya 17
Chapter 17 — सृष्टिविषयकवर्णनम् (An Account Concerning Creation)
అగ్నిదేవుడు వసిష్ఠునికి అవతారకథనంనుండి సృష్టివర్ణనానికి మళ్లించి, సృష్టి విష్ణువులీలా—ఏకకాలంలో సగుణమూ నిర్గుణమూ అని బోధిస్తాడు. అవ్యక్త బ్రహ్మం నుండి విష్ణువు ప్రకృతి-పురుషాలలో ప్రవేశం, తదనంతరం మహత్, త్రివిధ అహంకారం, తन्मాత్రల ద్వారా ఆకాశం నుండి పృథివి వరకు మహాభూతాల వికాసక్రమం సాంఖ్యస్వరూపంగా చెప్పబడింది. సాత్త్విక అహంకారంనుండి మనస్సు మరియు అధిష్ఠాత్రి దేవతలు, తామస/తైజస అహంకారంనుండి ఇంద్రియశక్తులు ఉద్భవిస్తాయి. ‘నారాయణ’ జలవ్యుత్పత్తి, హిరణ్యాండం, హిరణ్యగర్భ బ్రహ్మ అండాన్ని ద్యౌ-పృథివిగా విభజించి ఆకాశం, దిక్కులు, కాలం, అలాగే కామం, క్రోధం, రతి వంటి మానసిక శక్తులను స్థాపించడం వర్ణితం. తరువాత మేఘాది వాయుమండల సృష్టి, పక్షులు, పర్జన్యుడు, యజ్ఞార్థం వేద ఛందస్సులు-మంత్రాలు, చివరికి రుద్రుడు, సనత్కుమారుడు, ఏడు మానస బ్రహ్మర్షులు, బ్రహ్మ యొక్క అర్ధనారీ విభజన ద్వారా ప్రాణిసృష్టి—ఇలా సృష్టిని యజ్ఞవ్యవస్థతో, కర్మఫలసిద్ధితో అనుసంధానిస్తుంది।
Adhyaya 18
Svāyambhuva-vaṁśa-varṇanam (Description of the Lineage of Svāyambhuva Manu)
అగ్ని సృష్టివర్ణన నుండి వంశానుక్రమ ధర్మకథకు మారి స్వాయంభువ వంశాన్ని పుణ్యచరిత్రగా వివరిస్తాడు. స్వాయంభువ మనువు సంతానం—ప్రియవ్రత, ఉత్తానపాద, శతరూప—తో ప్రారంభించి, ధ్రువుని తపస్సు ఫలంగా విష్ణువు అనుగ్రహించి ధ్రువలోక/ధ్రువపదం (ధ్రువతార స్థానం) ప్రసాదించినట్లు చెబుతుంది. తరువాత వంశంలో వేనుని నుండి పృథువు అవతరణ రాజర్షి పాలనకు ఆదర్శం; వసుంధరను ‘దోహనం’ చేసి పంటలు, జీవనాధారం కోసం ధర్మబద్ధంగా వనరులను పొందడం సూచితం. ఆపై ప్రచేతసుల తపస్సులు, మారిషాతో వివాహం, దక్షుని జననం; దక్షుడు తన కుమార్తెలను ధర్మ, కశ్యప, సోమ తదితరులకు ఇచ్చి సృష్టిని విస్తరిస్తాడు. చివరలో విశ్వేదేవులు, సాధ్యులు, మరుతులు, వసువులు, రుద్రులు; స్కందుని ఉపనామాలు, విశ్వకర్మ దివ్య శిల్పి రూపం జాబితాలుగా వచ్చి, పురాణంలోని వంశ-సూచికలు యజ్ఞ, సమాజ, శిల్ప, భక్తి ఆచారాలకు జ్ఞానసూచికలుగా నిలుస్తాయని చూపుతాయి.
Adhyaya 19
Chapter 19 — कश्यपवंशवर्णनम् (Description of Kaśyapa’s Lineage)
ఈ అధ్యాయంలో అగ్ని సృష్టివర్ణన నుండి వంశావళి-కాస్మాలజీకి మారి, కశ్యపుని సంతానాన్ని మన్వంతరాల అంతటా లోకాలను నింపే దేవ, అర్ధదేవ, శత్రు వంశాల పటంగా వివరిస్తాడు. మొదట తుషితులు మరియు ఆదిత్యుల జాబితా (విష్ణు/ఇంద్రుడు సహా సౌర దేవతలు) చెప్పి, తరువాత దితి సంతానమైన హిరణ్యకశిపు, హిరణ్యాక్షుల ద్వారా “యుగం తర్వాత యుగం” ప్రత్యర్థి శక్తుల పునరావిర్భావ చక్రాన్ని స్థాపిస్తాడు. దానవ శాఖల్లో ప్రహ్లాద, బలి, బాణ మొదలైనవారు పేర్కొనబడి, ప్రహ్లాదుని విష్ణుభక్తి దైత్య వంశంలోనూ నైతిక శ్రేణిని సూచిస్తుంది. కశ్యపుని భార్యలు—పులోమా, కాలకా, వినతా, కద్రూ, సురసా, సురభి మొదలైనవారు—మరియు వారి సంతానంగా పక్షులు, నాగులు, జంతువులు, వృక్షజాలం పుట్టుకను ప్రాతిసర్గం (ద్వితీయ సృష్టి)గా వివరిస్తాడు. చివర్లో చిత్రరథ, వాసుకి, తక్షక, గరుడుడు తదితరులు మరియు దిక్పాలుల అధికారాలతో విశ్వ పరిపాలన క్రమబద్ధంగా నిర్దేశించి, యజ్ఞక్రమాన్ని ప్రతిబింబించే ధర్మపాలనను బలపరుస్తాడు।
Adhyaya 20
Sargaviṣayaka-varṇana — The Topics of Primary Creation (Sarga)
భగవాన్ అగ్ని సర్గం (సృష్టి) విషయాన్ని క్రమబద్ధంగా వర్గీకరిస్తూ బోధిస్తాడు. ముందుగా ప్రాకృత సర్గం—బ్రహ్మ యొక్క ఆదిసృజనంగా మహత్ తత్త్వం, తరువాత తన్మాత్రల ఆధారంగా స్థూల భూతాల ఉద్భవం, ఆపై వైకారిక/ఐంద్రియక దశలో ఇంద్రియాలు మరియు వాటి క్రియలు. తదుపరి స్థావరాలు, తిర్యక్స్రోతస (పశు-యోనులు), ఊర్ధ్వస్రోతస దేవతలు, వాక్స్రోతస మనుషులు అనే స్థరాలు; చివరగా ‘అనుగ్రహ-సర్గం’ సత్త్వ-తమస గుణాల నైతిక-ఆధ్యాత్మిక ఫలితాన్ని సూచిస్తుంది. తరువాత వంశావళి ఉదాహరణ—దక్షుని కుమార్తెల ద్వారా ఋషులు, దివ్యజనులు ఉద్భవించడం, రుద్రుని జననం మరియు నామాలు, సతి పార్వతిగా పునర్జన్మ. ముగింపులో నారదాది ఋషులు బోధించిన స్నానపూర్వక స్వాయంభువ సంప్రదాయ పూజ—విష్ణువు తదితర దేవతల ఆరాధన ద్వారా భుక్తి, ముక్తి సాధనమని చెప్పబడింది।
Adhyaya 21
Chapter 21 — सामान्यपूजाकथनम् (Teaching on General Worship)
ఈ అధ్యాయంలో విష్ణువు తదితర దేవతలకు వర్తించే “సామాన్య-పూజ” యొక్క ప్రమాణ రూపరేఖను నిర్దేశించారు. అచ్యుతునికి సపరివార సర్వసాధారణ నమస్కారంతో ప్రారంభించి, పరిచర దేవతలు, మండల స్థాపనలు, రక్షణ/శక్తివర్ధక అంగాలుగా క్రమంగా విస్తరిస్తుంది. ద్వారశ్రీ, వాస్తు వంటి స్థలశక్తులు, కూర్మ–అనంత వంటి విశ్వాధారాలు, అలాగే కమల-ప్రతీకంలో ధర్మం మరియు దానికి విరుద్ధ గుణాల విన్యాసం చెప్పబడింది. తరువాత విష్ణువు ఆయుధాలు, బీజాలు (శ్రీం, హ్రీం, క్లీం), శివపూజ సాధారణ విధానం (నంది, మహాకాలంతో ఆరంభం), మరియు సూర్యపూజలో హృదయ/శిరస్సు/నేత్రాది న్యాససదృశ నియోగాలు, కవచాంగాలు, రాహు–కేతువులతో గ్రహసమన్వయం వివరించారు. మంత్ర నిర్మాణ నియమాలు (ప్రణవం, బిందువు, చతుర్థీ + నమః) మరియు నువ్వులు-నెయ్యితో హోమం ద్వారా పురుషార్థఫలదాయక సమాప్తి, పాఠభేదాల సూచన కూడా ఉంది।
Adhyaya 22
Chapter 22 — स्नानविधिकथनं (Instruction on the Rite of Bathing)
ఈ అధ్యాయంలో స్నానాన్ని పూజకు ముందరి అనివార్య శుద్ధి-విధిగా నిర్దేశించారు. నృసింహ/సింహ మంత్రంతో మృత్తికను గ్రహించి భాగాలుగా చేసి, ఒక భాగంతో ‘మనః-స్నానం’ చేయడం ద్వారా శుద్ధి ముందుగా అంతరంగంలోనే అని ప్రతిపాదిస్తారు. నిమజ్జనం, ఆచమనం తరువాత న్యాసం చేసి సింహమంత్ర జపంతో రక్షా/దిగ్బంధం స్థాపిస్తారు; త్వరిటా లేదా త్రిపురా రక్షామంత్ర భేదాలూ పేర్కొంటారు. అష్టాక్షరి మంత్రంతో హృదయంలో హరి-జ్ఞాన స్థాపన, వాసుదేవ జపంతో తీర్థజల సంస్కారం, వైదిక మంత్రాలతో దేహశుద్ధి, మూర్తి పూజ జరుగుతాయి. అఘమర్షణ, శుభ్రవస్త్రధారణ, కరజల శుద్ధి, నారాయణ మంత్రంతో ప్రాణాయామం, ద్వాదశాక్షరి ద్వారా అర్ఘ్యం, అలాగే యోగపీಠం నుంచి దిక్పాలులు, ఋషులు, పితృగణాల వరకు ఆహ్వాన-జప విధానం ఉంది. చివరికి అందరినీ స్వస్థానాలకు పంపి అంగసంహారం చేసి పూజాస్థలానికి వెళ్లి, మూలమంత్రాధారిత సమాప్తి-స్నానంతో ఇతర పూజలకు పునర్వినియోగ్య క్రమాన్ని స్థాపిస్తారు।
Adhyaya 23
Chapter 23 — पूजाविधिकथनम् (The Account of the Rules of Worship)
ఈ అధ్యాయంలో నారదుడు బ్రాహ్మణులకు నియమబద్ధమైన వైష్ణవ పూజాక్రమాన్ని వివరిస్తాడు. మొదట పాదప్రక్షాళనం, ఆచమనం, మౌనం, రక్షాకర్మలు; తరువాత తూర్పుముఖ ఆసనం, ముద్ర, బీజధ్యానం—నాభిలో ‘యం’ ఉగ్రవాయురూపం, హృదయంలో ‘క్షౌం’ తేజోమయ నిధిరూపం—దిక్కులన్నిటా అగ్నితో మలదహనం, ఆకాశచంద్రుని వలె దిగివచ్చే అమృతధారతో సూక్ష్మదేహస్నానం, సుషుమ్నా-నాడుల ద్వారా దాని పరిభ్రమణం. అనంతరం కరశుద్ధి, అస్త్రమంత్రం, వ్యాపకస్థాపనలు, హృదయ-శిరః-శిఖా-కవచ-అస్త్ర-నేత్రాది అంగాలలో సంపూర్ణ న్యాసం. వేదికావ్యవస్థ (వర్ధనీ ఎడమ, ద్రవ్యాలు కుడి), మంత్రప్రోక్షణతో సంస్కారం, యోగపీಠ నిర్మాణంలో దిశలవారీగా గుణాలు-ప్రతిగుణాల విన్యాసం. పద్మమండల ధ్యానం చేసి హృదయం నుండి దేవతను ఆహ్వానించి మండలంలో స్థాపన; పుండరీకాక్షవిద్య ప్రకారం అర్ఘ్య, పాద్య, ఆచమనం, మధుపర్క, స్నానం, వస్త్రాలు, ఆభరణాలు, ధూపం, దీపం మొదలైన ఉపచారాలు. తరువాత ఆయుధచిహ్నాలు, పరివారం, దిక్పాల పూజ; జపం, ప్రదక్షిణ, స్తుతి, అర్ఘ్యంతో సమాప్తి మరియు ‘అహం బ్రహ్మ; హరిస్త్వం’ తాదాత్మ్యవాక్యం. చివరికి ఏకరూప పూజ నుండి నవవ్యుహ క్రమానికి వేళ్ల-దేహన్యాసాలతో ప్రవేశం, కొన్ని పాఠభేదాల సూచన కూడా ఉంది।
Adhyaya 24
Chapter 24 — कुण्डनिर्माणादिविधिः (Procedure for Constructing the Fire-pit and Related Rites)
ఈ అధ్యాయంలో నారదుడు ఇష్టసిద్ధిని ప్రసాదించే అగ్నికార్య విధానాన్ని ప్రకటిస్తాడు. హోమకుండ నిర్మాణానికి వాస్తు-సదృశమైన సూక్ష్మ ప్రమాణాలు—తాడుతో కొలత, స్థల తవ్వకం, మేఖలా (ఎత్తైన అంచు) నిర్మాణం, యోని-కాలువకు క్రమబద్ధమైన వెడల్పులు, నిర్దిష్ట వాలుదనం మరియు దిశ—వివరంగా చెప్పబడతాయి. వృత్త, అర్ధచంద్ర, పద్మాకార వంటి ప్రత్యామ్నాయ కుండ ఆకృతులు, అలాగే శృక్/శ్రువ, స్రువ పాత్రల అంగుళి-ఆధారిత నిష్పత్తులు కూడా నిర్దేశించబడతాయి. అనంతరం దర్భలను పొరలుగా పరచడం, పాత్రస్థాపన, ప్రణీత జల సిద్ధం, ప్రోక్షణ, ఘృతానికి ఆజ్య-సంస్కారం, ప్రణవాన్ని ఏకత్వ మంత్రతత్త్వంగా భావించి హోమ క్రమం వివరించబడుతుంది. గర్భాధానం నుండి సమావర్తనం వరకు సంస్కారాలను వైష్ణవ అగ్నిపూజలో ఏకీకృతం చేసిన విధానాన్ని చూపుతుంది. చివరగా బీజశుద్ధి, బ్రహ్మాండ ధ్యానం, లింగ పరిణామం వంటి అంతర్ముఖ సాధన, గురు-నేతృత్వ దీక్షాంగాలు, విశ్వక్సేనకు ఆహుతులు, మరియు ఉపసంహారం—భోగి లోకసిద్ధి పొందుతాడు, ముముక్షువు హరిలో లీనమవుతాడు—అని భుక్తి-ముక్తుల సమన్వయం ప్రతిపాదించబడుతుంది।
Adhyaya 25
Explanation of the Vāsudeva and Related Mantras (वासुदेवादिमन्त्रनिरूपणम्)
ఈ అధ్యాయంలో నారదుడు వాసుదేవ-మంత్రవ్యవస్థకు, చతుర్వ్యూహానికి (వాసుదేవ, సంకర్షణ, ప్రద్యుమ్న, అనిరుద్ధ) సంబంధించిన ఉపాసనల లక్షణాలను అడుగుతాడు. గ్రంథం ప్రణవం, ‘నమో’ ప్రయోగాలతో మంత్రనిర్మాణం, స్వరబీజాలు (అ, ఆ, అం, అః) మరియు దీర్ఘ-హ్రస్వ స్వరాలు, స్థాననియమాల ద్వారా అంగ–ఉపాంగ భేదాన్ని నిర్ధారిస్తుంది. తరువాత షడంగ బీజన్యాసం, ద్వాదశాంగ మూలన్యాసం ద్వారా హృదయం, శిరస్సు, శిఖ, కవచం, నేత్రాలు, అస్త్రం మొదలైన స్థానాల్లో మంత్రభాగాల విన్యాసం చెప్పబడింది. గరుడ/వైనతేయ, పాంచజన్య శంఖం, కౌస్తుభం, సుదర్శనం, శ్రీవత్సం, వనమాల, అనంతం వంటి దివ్యచిహ్నాల్లో బీజసమూహాల వినియోగంతో భక్తి-ధ్వనితత్త్వ సమన్వయం చూపబడింది. భూతాలు, వేదాలు, లోకాలు, ఇంద్రియాలు, బుద్ధి-అహంకార-మన-చిత్తం మరియు 26 తత్త్వాల వరకు వ్యూహక్రమ సంబంధాలు వివరించబడతాయి. చివరగా దిక్పాలులతో మండలపూజ, కర్ణికామధ్య దేవతలు, విశ్వరూప-విశ్వక్సేన ఉపాసనతో స్థైర్యం, రాజవిజయం వంటి ఫలాలు చెప్పబడతాయి.
Adhyaya 26
Explanation of the Characteristics of Mudrās (मुद्रालक्षणकथनं)
మునుపటి అధ్యాయంలో మంత్రాల ప్రదర్శన అనంతరం ఇక్కడ ముద్రా-లక్షణం వివరణకు మారుతుంది—దేవసన్నిధి తదితర కర్మఫలాలను కలిగించే యాగహస్తచలనాల నిర్దిష్ట గుర్తులు, రూపాలు. నారదుడు హృదయసన్నిహితంగా చేసే ‘అంజలి’ని ప్రధాన నమస్కారముద్రగా చెప్పి, భక్తినే విధి-ప్రవేశద్వారంగా స్థాపిస్తాడు. తరువాత ఎడమ ముష్టి, పైకి నిలిచిన బొటనవేలు, కుడి బొటనవేలు పట్టుకునే/గట్టిపడే విధి మొదలైన సూక్ష్మ శరీరచలన క్రమం మంత్రవిద్యలో భాగంగా వివరించబడుతుంది. వ్యూహంలో సాధారణ–అసాధారణ ముద్రల భేదం, చిటికెన వేలు నుండి వరుసగా విడదీయుతూ ఏర్పడే ఎనిమిది ముద్రల క్రమం చెప్పబడింది. బీజప్రయోగం, సిద్ధి వంటి లక్ష్యాలపై పాఠాంతరాల సూచన, వరాహముద్ర మరియు అంగనా-ముద్రల శ్రేణి కూడా వస్తాయి. చివరికి కుడివైపు అదే నిర్మాణాన్ని సంకోచించి ప్రతిబింబంగా చేయడం ద్వారా సరైన విన్యాసంతో ముద్రాసిద్ధి కలుగుతుందని నిరూపిస్తుంది।
Adhyaya 27
Dīkṣāvidhi-kathana (Explanation of the Rite of Initiation)
ఈ అధ్యాయంలో ముద్రా-ప్రదర్శన అనంతరం దీక్షా విధి క్రమబద్ధంగా వివరించబడుతుంది. నారదుడు వైష్ణవ దీక్షలో పద్మాకార మండలంలో హరి-పూజ, రక్షా విధానం (నరసింహ-న్యాసం, ‘ఫట్’ యుక్త మంత్రంతో ఆవాలు చల్లడం) మరియు ప్రాసాద-రూపంలో శక్తి ప్రతిష్ఠను చెబుతాడు. ఔషధి, పంచగవ్య అభిషేకాలు, కుశతో ప్రోక్షణం, నారాయణాంత మంత్రాలతో సంస్కారాలు, కుంభపూజ, అగ్నిపూజ జరుగుతాయి; వాసుదేవ, సంకర్షణ, ప్రద్యుమ్న, అనిరుద్ధ అనే వ్యూహ నామాలతో పక్వ హవిని సమర్పిస్తారు. తరువాత దేశికుడు సృష్టిక్రమంలో ప్రకృతి నుండి పృథివి వరకు తత్త్వాలను శిష్యునిపై న్యాసంతో స్థాపించి, సంహారక్రమంలో హోమం ద్వారా వాటిని ఉపసంహరించి శుద్ధి చేసి పూర్ణాహుతి వరకు తీసుకెళ్లి బంధమోక్ష లక్ష్యాన్ని ప్రతిపాదిస్తాడు. మంత్రాలు, క్రియలలో అనేక పాఠభేదాలు కూడా సూచించబడ్డాయి; చివర గృహస్థుడు, సాధకుడు, దరిద్ర/తపస్వి/బాలుడు మొదలైనవారి అర్హత మరియు శక్తిదీక్ష అవకాశాన్ని పేర్కొంటుంది।
Adhyaya 28
Abhiṣeka-vidhāna (The Procedure for Consecratory Bathing)
ఈ అధ్యాయంలో దీక్షా-వివరణ అనంతరం నారదుడు అభిషేక-విధానాన్ని విశదీకరిస్తాడు. అభిషేకం ఆచార్యునికీ సాధక-శిష్యునికీ సిద్ధిని ప్రసాదించేది, అలాగే రోగశమనానికి చికిత్సాత్మక కర్మగా చెప్పబడింది. రత్నాలతో అలంకరించిన, ప్రతిమలతో కూడిన కుంభాలను మధ్య నుంచి ప్రారంభించి తూర్పు మొదలైన దిశాక్రమంలో సక్రమంగా స్థాపిస్తారు—ఇది విశ్వవిన్యాసాన్ని సూచిస్తుంది. విధిని సహస్రావృతిగా, లేదా సామర్థ్యానుసారం శతావృతిగా చేయడం ద్వారా తీవ్రత పెరుగుతుంది. మండప-మండలంలో విష్ణువును పీఠంపై తూర్పు మరియు ఈశాన్యాభిముఖంగా ప్రతిష్ఠించి వాస్తు-తర్కాన్ని అనుసంధానిస్తారు. ఆచార్యులు, పుత్రకుని శుద్ధి-సిద్ధత, అభిషేకానికే పూజ, గీత/పాఠ వంటి మంగళధ్వనులతో కర్మ సాగుతుంది. చివరికి యోగపీಠ సంబంధిత ఉపకరణాల ప్రదానం, గురువు సమయవ్రతాల ప్రకటన, గోప్యతా-నియమశాసనం ద్వారా శిష్యుడు సంప్రదాయపు సంపూర్ణాధికారానికి అర్హుడవుతాడు.
Adhyaya 29
The Description of the Sarvatobhadra Maṇḍala (सर्वतोभद्रमण्डलकथनम्)
ఈ అధ్యాయంలో మంత్రసాధనకు పవిత్ర క్షేత్రంగా సర్వతోభద్ర మండలాన్ని నిర్మించి ప్రతిష్ఠించే కఠిన విధానం వివరించబడింది. శుద్ధభూమి, పూర్వపూజ అనంతరం చతురస్ర జాలాన్ని పద్మావరణాలైన పీఠ, వీథిక, ద్వారాలుగా విభజించి దిక్పాలక దేవతలు, వైదిక విభాగాలు నియమిస్తారు; తత్త్వాలు, ఇంద్రియాలు, అంతఃకరణాల బహుస్థాయి విన్యాసం కూడా చెప్పబడింది. తరువాత రంగుల నియమాలు, వర్ణద్రవ్యాలు, శోధన-రేఖాంకన క్రమం, అంగుళ-హస్త-కర ప్రమాణాలు, అలాగే బీజ/మంత్ర/విద్య జప ప్రమాణాలు మరియు పురశ్చరణ నియమాలు నిర్దేశించబడతాయి. మండల నిర్మాణాన్ని యోగదేహంగా—నాడులు, హృదయ పద్మం, బీజశక్తి కిరణాలు—వివరిస్తూ స్థూల శబ్దమూర్తి, సూక్ష్మ ప్రకాశమయ హృదయరూపం, చింతాతీత పరమ స్థితి వరకు క్రమధ్యానం చెప్పబడింది. చివరగా 9, 25, 26 మొదలైన విస్తృత వ్యూహ విన్యాసాలు, ద్వార అలంకార నియమాలు, శుభ మర్త్యేష్ట్య మండలాన్ని పేర్కొని పవిత్ర రూపకల్పన ఉపాసనకూ సాక్షాత్కారానికీ ఎలా క్రమం ఇస్తుందో చూపుతుంది.
Adhyaya 30
Chapter 30: मण्डलविधिः (Maṇḍala-vidhi) — Procedure for the Maṇḍala
ఈ అధ్యాయం మునుపటి మణ్డల లక్షణాల చర్చను ముగించి, విధివిధానాలపై దృష్టి పెడుతుంది. నారదుడు కమల-ఆధారిత మణ్డలంలో పూజాక్రమాన్ని బోధిస్తాడు—మధ్య కమలంలో బ్రహ్మను ఆయన అంగాలతో సహా స్థాపించి ఆరాధించాలి; అప్పుడు మణ్డలం కేవలం చిత్రరేఖ కాదు, దైవసన్నిధి క్షేత్రం అవుతుంది. తూర్పు కమల-ఖండంలో పద్మనాభ విష్ణువును నియమించి, దిశలు/రేకుల ప్రకారం దేవతల క్రమబద్ధ స్థాపనను చూపిస్తాడు. ఇది అగ్నేయ-విద్య సారాంశం: పవిత్ర జ్యామితి, మంత్రాధారిత పూజ, ధార్మిక క్రమం ఒకే విధానంగా కలసి, భక్తితో కూడిన పునరావృత సాధనను స్థాపిస్తుంది।
Adhyaya 31
Chapter 31 — मार्जनविधानं (The Procedure of Mārjana / Purificatory Sprinkling)
భగవాన్ అగ్ని ‘మార్జన’ అనే రక్షావిధానాన్ని ఉపదేశిస్తాడు—స్వీయరక్షణకూ, ఇతరుల సంరక్షణకూ శుద్ధికర ప్రోక్షణం/చల్లడం. అధ్యాయం ఆరంభంలో పరమాత్మకు నమస్కారాలు, అలాగే విష్ణువు అవతారాలు (వరాహ, నరసింహ, వామన, త్రివిక్రమ, రామ, వైకుంఠ, నర)కు వందనాలు ఉండి, సత్యం, స్మృతి, మంత్రశక్తి ద్వారా రక్షణ సిద్ధమవుతుందని స్థాపిస్తుంది. తరువాత దుఃఖం, పాపం, శత్రుకృత అభిచారం, దోష/సన్నిపాత భేదాల వంటి వ్యాధులు, అనేక మూలాల విషాలు, అలాగే గ్రహ‑ప్రేత‑డాకిని‑వేతాళ‑పిశాచ‑యక్ష‑రాక్షసాది ఉపద్రవాల శాంతి‑నాశన విధులు విస్తరిస్తాయి. సుదర్శనము, నరసింహుడు దిక్కుల రక్షకులుగా ఆహ్వానింపబడి, ‘కత్తిరించు/కత్తిరించు’ వంటి పునరుక్త మంత్రాలతో నొప్పి‑రోగాల ఛేదనం చెప్పబడుతుంది. చివరికి కుశాగ్రాసాన్ని విష్ణు/హరి స్వరూపంగా, అపామార్జనకాన్ని వ్యాధినివారక ‘అస్త్రం’గా గుర్తించి, మంత్రజపం‑ద్రవ్యక్రియ‑భక్తితత్త్వం సమన్వయమైన అగ్నేయవిద్య రక్షాతంత్రం ప్రతిపాదించబడుతుంది।
Adhyaya 32
Saṃskāra-kathana (Account of the Saṃskāras)
అగ్నేయ-విద్య ఉపదేశం కొనసాగింపుగా, ఈ అధ్యాయంలో భగవాన్ అగ్ని నిర్వాణ-దీక్ష వంటి దీక్షా సందర్భాలలో సంస్కారాల స్థానాన్ని నిర్ధారించి, సాధకుణ్ని ‘దైవిక’ జీవనరీతికి ఎదిగించే నలభై ఎనిమిది సంస్కారాల సమగ్ర విధానాన్ని చెప్పుతాడు. గర్భాధానం, పుంసవనం, సీమంతోన్నయనం, జాతకర్మ, నామకరణం వంటి జీవన-సంస్కారాలను లెక్కపెట్టి, తరువాత గృహ్య-శ్రౌత పరిధిలో పాకయజ్ఞాలు, కాలానుగుణ శ్రాద్ధాలు, ఋతుకర్మలు, అలాగే హవిర్యజ్ఞాలు—ఆధానం, అగ్నిహోత్రం, దర్శ, పౌర్ణమాస—వివరిస్తాడు. చివరికి సోమయాగ వ్యవస్థల్లో అగ్నిష్టోమం మరియు దాని విస్తారాలను పేర్కొని, అశ్వమేధాన్ని ‘హిరణ్య’ విశేషణాలతో పాటు దయ, క్షాంతి, ఆర్జవ, శౌచం మొదలైన ఎనిమిది నైతిక గుణాలతో అనుసంధానించి, యజ్ఞశక్తిని ధర్మశుద్ధితో కలుపుతాడు. ఉపసంహారంలో జపం, హోమం, పూజ, ధ్యానం అనే సాధనలతో సంస్కార పరిపూర్ణత సాధించి భుక్తి-ముక్తి పొందుతూ, రోగదోషరహితంగా దేవునివలె జీవించగలమని చెబుతుంది।
Adhyaya 33
Chapter 33 — पवित्रारोहणविधानं (The Procedure for Pavitrārohaṇa / Installing the Sacred Thread or Consecratory Amulet)
అగ్నిదేవుడు పవిత్రారోహణాన్ని హరి యొక్క వార్షిక పూజాకాలంగా నిర్ధారిస్తాడు—ఆషాఢం నుండి కార్తికం వరకు, ప్రతిపద ప్రధాన తిథి; ఇతర దేవతలకు వారి తిథిక్రమం (ఉదా. శివ/బ్రహ్మ ద్వితీయ నుండి) వర్తిస్తుంది. అనంతరం పవిత్రసూత్ర ఎంపిక-నిర్మాణం (బ్రాహ్మణీ వడికిన దారం శ్రేష్ఠం, లేకపోతే శుద్ధీకృతం), తంతువుల త్రిగుణ/నవగుణ విస్తరణ, గ్రంథుల సంఖ్య (12-గ్రంథి విధానాలు), మూర్తిపై స్థాపనస్థానాలు (మోకాళ్లు/నడుము/నాభి నుండి పైభాగం వరకు), మాల ప్రమాణాలు (108/1008; అంగుళ ప్రమాణం) వివరించబడతాయి. వస్త్వపసారణ, క్షేత్రపాల-ద్వారపూజ, బలి, అలాగే భూతశుద్ధిలో మంత్రోద్ఘాతాలతో తन्मాత్ర-భూతలయం (పృథివి→జలం→అగ్ని→వాయువు→ఆకాశం), తదనంతరం దేహశుద్ధి, దివ్యదేహధ్యానం, హృదయపద్మంలో మానసయాగం చెప్పబడింది. చివరగా న్యాసం, కవచ/అస్త్రరక్ష, వైష్ణవ వ్యూహ-ఆవరణ ప్రతిష్ఠ, రక్షాసూత్ర బంధనం, వ్రతాచరణ (ఉపవాసం, కామ-క్రోధ నియంత్రణ) ద్వారా లోకసంపూర్ణత మరియు ఆధ్యాత్మిక ఫలసిద్ధి కలుగుతుందని తెలిపింది।
Adhyaya 34
Chapter 34 — होमादिविधिः (The Procedure for Homa and Related Rites)
అగ్ని దేవుడు క్రమబద్ధమైన హోమవిధిని వివరిస్తాడు—స్థల, వ్యక్తి శుద్ధితో ప్రారంభించి అగ్ని-ప్రతిష్ఠ, ఆహుతులు, మోక్షసంబంధ ధ్యానం వరకు. ముందుగా యాగస్థానాన్ని ప్రోక్షణ మంత్రాలతో పవిత్రం చేసి వేదదేహస్వరూప మండలాన్ని లిఖిస్తారు; తోరణపూజ, దిక్స్థాపన, ద్వారపాల వందనం, అస్త్రమంత్ర పుష్పనిక్షేపంతో విఘ్ననాశనం చేస్తారు. భూతశుద్ధి, న్యాసం, ముద్రల తరువాత రక్షావిధానం—ఆవాలు చల్లడం, పంచగవ్య సిద్ధం, అనేక కలశాల స్థాపన; లోకపాలులకు పది కలశాలు, ఈశాన్యంలో వర్ధనీతో కూడిన కుంభంలో హరి మరియు అస్త్ర ప్రతిష్ఠ. ఆపై హోమ యాంత్రికత—శ్రుక్/శ్రువ, పరిధి, ఇధ్మ ఏర్పాట్లు, ప్రణీతా/ప్రోక్షణీ జల సిద్ధం, చరు పాకం, రేఖలు గీయడం, యోని ముద్ర ప్రదర్శన, కుండంలో అగ్ని స్థాపన. కుండలక్ష్మి (త్రిగుణాత్మక ప్రకృతి) అగ్నిమధ్యంలో ధ్యేయం; అగ్ని భూతమంత్రాల యోని, ముక్తిదాత అని స్పష్టం. చివరగా సమిధలు, ఆహుతులు నియత సంఖ్యలో (108 సహా) సమర్పించి, సప్తజిహ్వ వైష్ణవ అగ్నిని అనేక సూర్యుల వలె ప్రకాశించే రూపంగా ధ్యానిస్తారు।
Adhyaya 35
Chapter 35: पवित्राधिवासनादिविधिः (Method of Consecrating the Pavitra and Related Rites)
భగవాన్ అగ్ని వసిష్ఠ మహర్షికి పవిత్రాల అధివాసన (ప్రతిష్ఠాపన) విధానాన్ని, దానికి అనుబంధమైన రక్షణ‑పూర్వసిద్ధి కర్మలను బోధిస్తాడు. మొదట సంపాత హోమప్రోక్షణం, తరువాత నరసింహ మంత్రంతో మంత్రశక్తి, అస్త్ర మంత్రంతో గోపన/రక్షణ జరుగుతుంది. పాత్రలను వస్త్రంతో చుట్టి స్థాపించి, బిల్వమిశ్రిత జలంతో ప్రోక్షించి, మళ్లీ జపంతో శక్తివంతం చేస్తారు. కుంభం పక్కన రక్షావిధానం, దిక్కులలో ఉపకరణ న్యాసం, వ్యూహ సంబంధం (సంకర్షణ, ప్రద్యుమ్న, అనిరుద్ధ) నిర్దేశం; భస్మ‑నువ్వులు, గోమయం, స్వస్తి ముద్రతో గుర్తించిన మట్టి మొదలైన శుద్ధికారకాలు ఉంచుతారు. హృదయ/శిర/శిఖా మంత్రాలతో దర్భ‑జలం, ధూపం, దిక్కుల అర్పణలు; పుటికాలో చందనం, జలం, అక్షత, పెరుగు, దూర్వా. గృహాన్ని త్రిసూత్రంతో పరిమితం చేసి ఆవాలు చల్లుతారు, ద్వారాలను పూజిస్తారు; విష్ణు‑కుంభ కర్మతో ‘విష్ణు తేజస్సు’ ఉద్భవించి పాపనాశనం చేస్తుంది. గంధ‑పుష్ప‑అక్షతాలతో పవిత్రాన్ని ముందుగా గురు‑పరివారానికి, తరువాత మూలమంత్రంతో హరికి సమర్పించి, ప్రార్థన, బలి, కుంభసిద్ధి, మండల సిద్ధత, రాత్రి జాగరణ‑పురాణ పఠనం జరుగుతాయి; కొందరికి నియమ‑సడలింపులు ఉన్నా గంధ‑పవిత్రకాన్ని ఎప్పుడూ విడిచిపెట్టరాదు।
Adhyaya 36
Pavitrāropaṇa-vidhāna (The Procedure for Installing the Pavitra)
భగవాన్ అగ్ని వసిష్ఠ మహర్షికి పవిత్ర (పవిత్రక) ఆరోపణ అనే వార్షిక ప్రాయశ్చిత్త‑శుద్ధి కర్మను వివరిస్తాడు; ఇది నిత్యపూజలో జరిగిన లోపాలను సరిదిద్దుతుంది. ప్రాతఃస్నానం చేసి ద్వారపాల పూజ, ఏకాంతస్థలంలో సిద్ధత అనంతరం పూర్వం వాడిన సంస్కార ద్రవ్యాలు, పాత నైవేద్యాలను తొలగించి దేవతను పునఃప్రతిష్ఠించి పూజను పునరుద్ధరిస్తారు. పంచామృతం, కషాయ క్వాథాలు, సుగంధ జలంతో స్నాపనం, హోమం మరియు నైమిత్తిక పూజ; విష్ణు‑కుంభ ఆవాహనం, హరికి ప్రార్థన, హృదాది మంత్రాలతో మంత్రసంస్కారం జరుగుతుంది. తరువాత పవిత్రాన్ని ధరించి/స్థాపించి దేవతకు అర్పించి, ద్వారపాలులు, ఆసనం, గురువు, పరిచారకులకు కూడా సమర్పిస్తారు. పూర్ణాహుతితో ప్రాయశ్చిత్తం స్థిరపడుతుంది; 108 సంఖ్యతో జప‑హోమాలు, సమృద్ధ పుష్ప‑మాల్యార్పణలు సంపూర్ణతను సూచిస్తాయి. చివరికి క్షమాపణ, బలి‑దక్షిణ, బ్రాహ్మణ సత్కారం, పవిత్రాన్ని విష్ణులోకానికి విసర్జనం; వాడిన పవిత్రాన్ని బ్రాహ్మణునికి దానం చేస్తే తంతు సంఖ్యకు తగిన పుణ్యం, వంశోన్నతి మరియు అంతిమంగా మోక్షం లభిస్తుంది।
Adhyaya 37
Chapter 37 — सर्वदेवपवित्रारोहणविधिः (Procedure for Installing the Pavitra for All Deities)
భగవాన్ అగ్ని, విష్ణువు పవిత్రారోపణ ఉపదేశానంతరం, సమస్త దేవతలకు వర్తించే ‘సర్వదేవ-పవిత్రారోపణ’ విధిని సాధారణంగా వివరిస్తాడు. పవిత్రం శుభలక్షణాలతో కూడిన పవన సాధనం; అది శుద్ధ ద్రవ్యంతో, సరైన మంత్రధ్వనితో, సంస్కృత అగ్ని-హోమశక్తితో కలిసినప్పుడు విధి సంపూర్ణమవుతుంది—ద్రవ్యశుద్ధి, ధ్వని-నిశితత్వం, హోమబలం ఒకే వ్యాకరణంగా కలుస్తాయి. దేవతను జగద్-యోని/మూలం, సృష్టికర్తగా సంబోధించి పరివారంతో ఆహ్వానించి, ప్రాతఃకాలంలో పవిత్రకాన్ని అర్పిస్తారు. ఈ కర్మకు ‘పవిత్రారోపణ’ అనే పేరు స్పష్టం; ఇది సంవత్సరాంత పూజాఫలాన్ని అందించే శుద్ధికరణగా, గత అర్పణలను ముద్రించి పరిపూర్ణం చేసే వార్షిక సమీక్షగా చెప్పబడింది. శివ, సూర్య, వాణేశ్వర, శక్తిదేవులకు ప్రత్యేక స్వీకార మంత్రాలు ఇవ్వబడ్డాయి. సూత్రం/యజ్ఞోపవీతం నారాయణ, అనిరుద్ధ, సంకర్షణ, కామదేవ, వాసుదేవులతో వ్యాపించిందని చెప్పి రక్షణ, ఐశ్వర్యం, ఆరోగ్యం, విద్య, సంతానం, నాలుగు పురుషార్థాలతో అనుసంధానించారు. చివరికి పవిత్రకాన్ని దివ్యలోకానికి ప్రేషణ/విసర్జన చేయడం ద్వారా చక్రం పూర్తవుతుంది; పాఠభేదాల ప్రస్తావన ప్రసరణ చరిత్రను సూచిస్తుంది.
Adhyaya 38
Chapter 38 — देवालयनिर्माणफलं (The Merit of Constructing a Temple)
అగ్ని దేవుడు చెబుతాడు—దేవాలయం, ముఖ్యంగా వాసుదేవుని ఆలయం స్థాపిస్తే అనేక జన్మల పాపాలు నశిస్తాయి; కేవలం ఆనందించి సహకరించినవారికీ పుణ్యం కలుగుతుంది. నిర్మాణం, సంరక్షణ, పూత, ఊడ్చడం, ఇటుకలు సమకూర్చడం, పిల్లల ఆటలో ఇసుకతో ఆలయం చేయడమూ ధర్మకార్యమే; విష్ణులోక ప్రాప్తి, వంశోన్నతి ఫలిస్తాయి. కపటమో ఆడంబరమో స్వర్గఫలం ఇవ్వవు. ఒకటి, మూడు, ఐదు, ఎనిమిది, పదహారు భాగాల ప్రాసాదరూపాలకు తగిన లోకఫలాలు చెప్పి, ఉన్నత ఆలయాలకు భుక్తి-ముక్తి, పరమ వైష్ణవాయతనానికి మోక్షం నిర్దేశించాడు. ధనం క్షణభంగురం; ఆలయనిర్మాణం, ద్విజులకు దానం, కీర్తన, స్తుతి అత్యంత ఫలప్రదం. విష్ణువు సర్వకారణుడు, సర్వవ్యాపి; ఆయన ధామ స్థాపన పునర్జన్మనివృత్తికి హేతువు. ప్రతిమా నిర్మాణం-ప్రతిష్ఠ ఫలతులన, పదార్థభేదాలు, ప్రతిష్ఠలో అనంత ఫలం వర్ణించాడు. యమాజ్ఞ ప్రకారం ఆలయకర్తలు, ప్రతిమాపూజకులు నరకగ్రహణం నుండి విముక్తులు; చివర హయగ్రీవోక్త ప్రతిష్ఠావిధి ఉపోద్ఘాతం వస్తుంది।
Adhyaya 39
Chapter 39 — भूपरिग्रहविधानम् (Bhū-parigraha-vidhāna: Procedure for Acquiring and Ritually Securing Land)
హయగ్రీవుడు ప్రతిష్ఠా విధానానికి పూర్వాంగంగా భూమిని ధర్మబద్ధంగా స్వీకరించడం, శుద్ధి చేయడం మొదలైన క్రమాన్ని వివరిస్తాడు. మొదట హయశీర్ష తంత్రం మొదలైన తంత్రాల పేర్లు చెప్పి పాంచరాత్ర/తాంత్రిక పరంపర ప్రామాణ్యాన్ని స్థాపించి, తరువాత ఎవరు ప్రతిష్ఠ చేయగలరు, మిథ్యా ఆచార్య లక్షణాలు, బాహ్య చిహ్నాలకన్నా తంత్రనైపుణ్యమే సద్గురువు గుర్తింపు అని చెబుతాడు. ఆపై వాస్తు యోజనలో దేవతలు నివాసస్థలానికి ముఖంగా ఉండాలి; దిశానుసారం స్థాపనలు—అగ్ని, యమ, చండికా, వరుణ, వాయు, నాగ, కుబేర/గుహ, ఈశాన విభాగ దేవతలు—నిర్దేశిస్తాడు. ప్రమాణం, సరిహద్దు, అనుపాతం జాగ్రత్తల తరువాత భూమిశోధన, భూతబలి, అష్టదిశల్లో అష్టాక్షర మంత్రంతో సత్తు చల్లడం, తరువాత దున్నడం మరియు గోవుల పాదస్పర్శతో స్థలాన్ని స్థిరపరచడం విధిగా చెప్పబడింది. చివర త్రసరేణు నుండి పద్మహస్తం వరకు కొలతల శ్రేణి చెప్పి శుద్ధి-నిర్మాణశాస్త్ర సంబంధాన్ని చూపుతుంది।
Adhyaya 40
Chapter 40 — भूपरिग्रहो नाम (Bhū-parigraha) / अर्घ्यदानविधानम् (Arghya-dāna-vidhāna)
ఈ అధ్యాయంలో భగవాన్ అగ్ని భూమి-కర్మను వాస్తు-పురుషుని పౌరాణిక-యజ్ఞీయ తత్త్వంతో స్థాపిస్తాడు—దేవతలు ఒక భయంకర సత్త్వాన్ని వశపరచి భూమిపై పడుకోబెట్టగా, స్థలం స్వయంగా పవిత్ర దేహంగా మారుతుంది. సాధకుడు 64-పద మండలంలో పదాలు, అర్ధపదాలపై దేవతలు/శక్తులను నియమించి నెయ్యి, అక్షతలు, పుష్పాలు, ధాన్యాలు, మాంసం, తేనె, పాలవికారాలు, రంగు ద్రవ్యాలతో హోమ-బలి సమర్పిస్తాడు; శుభశక్తులు పోషింపబడి, ఆసుర విఘ్నాలు, పాపం, రోగం శమిస్తాయి. నిర్మాణానికి ముందు రాక్షసులు, మాతృగణాలు, పిశాచాలు, పితృలు, క్షేత్రపాలులు మొదలైన అనుబంధ సత్త్వాలకు బలి ఇవ్వడం స్థల-సామరస్యానికి అవసరమని చెబుతుంది. తరువాత ప్రతిష్ఠా విధానంలో కుంభస్థాపన (మహీశ్వర/వాస్తురూపం వర్ధనీతో), బ్రహ్మా మరియు దిక్పాల కుంభాలు, పూర్ణాహుతి, మండల ప్రదక్షిణ, దారం-నీటితో రేఖాంకనం, త్రవ్వకం, మధ్యకూప సిద్ధం, చతుర్భుజ విష్ణువుకు అర్ఘ్యం, అలాగే శుభ నిక్షేపాలు—తెల్ల పువ్వులు, దక్షిణావర్త శంఖం, విత్తనాలు, మట్టి—వివరిస్తుంది. చివరగా వాస్తు-శాస్త్ర హెచ్చరిక: నీటిమట్టం వరకు త్రవ్వి శల్యాన్ని (దాగిన విదేశీ అడ్డంకి) గుర్తించి తొలగించాలి; శకున-లక్షణాలు సూచిస్తాయి, తొలగించకపోతే గోడల లోపాలు, గృహస్థుని బాధలు మొదలైన దోషాలు కలుగుతాయి—అని ఆధ్యాత్మిక శుద్ధి, ఇంజినీరింగ్ జాగ్రత్త రెండింటినీ ఏకీకరిస్తుంది।
Adhyaya 41
Chapter 41 — शिलाविन्यासविधानं (The Procedure for Laying the Stones / Foundation Setting)
భగవాన్ అగ్ని శిలా-విన్యాసం, పాద-ప్రతిష్ఠ విధానాలను ఉపదేశించి, దేవాలయ నిర్మాణం కేవలం ఇంజినీరింగ్ కాదు—దీక్షా/సంస్కారరూప ప్రతిష్ఠాక్రియ అని ప్రతిపాదిస్తాడు. ముందుగా మండప సిద్ధత, యాగసామగ్రి ఏర్పాటు; తరువాత కుంభ-న్యాసం, ఇష్టకా-న్యాసం; ద్వారస్తంభ ప్రమాణాలు; తవ్విన గోతిని కొంత నింపి సమతలంపై వాస్తు పూజ. బాగా కాల్చిన ఇటుకల అంగుళ ప్రమాణాలు చెప్పబడతాయి; శిలా-ఆధార ప్రత్యామ్నాయంలో అనేక కుంభాలతో స్థాపన. పంచ-కషాయ, సర్వౌషధి-జలం, గంధ-తోయం ద్వారా శిలా సంధానం/స్థిరీకరణ, ‘ఆపో హి ష్ఠా’, ‘శం నో దేవీ’, పవమానీ, వరుణ సూక్తాలు మరియు శ్రీసూక్త మంత్రసమూహాలు. అనంతరం హోమం—ఆఘార, ఆజ్య-భాగ, వ్యాహృతి ఆహుతులు, ప్రాయశ్చిత్త విధానం. ఆచార్యుడు ఇటుకలపై, దిశలపై దేవతా-శక్తుల న్యాసం చేసి మధ్యలో గర్భాధానం చేస్తాడు; లోహాలు, రత్నాలు, ఆయుధాలతో గర్భకలశాలు స్థాపిస్తాడు; తామ్ర పద్మపాత్రంలో భూమిదేవిని ఆహ్వానించి కూపకర్మలు పూర్తి చేస్తాడు—గోమూత్ర ప్రోక్షణ, రాత్రి గర్భాధానం, దానాలు. చివర పీఠబంధ ప్రమాణాలు, నిర్మాణానంతరం మళ్లీ వాస్తుయజ్ఞం, దేవాలయ సంకల్ప-నిర్మాణ పుణ్యప్రశంస, గ్రామద్వారాల దిశానియమాలు చెప్పబడతాయి।
Adhyaya 42
Chapter 42 — प्रासादलक्षणकथनं (Prāsāda-lakṣaṇa-kathana: Characteristics of the Temple/Prāsāda)
ఈ అధ్యాయంలో హయగ్రీవుడు ప్రాసాద నిర్మాణానికి సాధారణ నియమావళిని వివరిస్తాడు—చతురస్ర స్థలాన్ని పదహారు భాగాలుగా విభజించి గర్భన్యాసం, గోడల కేటాయింపు, అనుపాతానుసార ఎత్తు నిర్ణయం చేస్తారు. తరువాత ప్రతిమ మరియు దాని పీಠం (పిణ్డికా) ఆధారంగా కొలతల పద్ధతి చెప్పి గర్భగృహం, గోడల ప్రమాణాలు నిర్ధారించి, శిఖరాన్ని గోడ ఎత్తుకు రెండింతలు చేయమని విధిస్తాడు. ప్రదక్షిణ మార్గ విస్తీర్ణం, రథక ప్రొజెక్షన్లు, శిఖర–శుకనాసాల సూత్ర (తాడు) స్థాపన, సింహచిహ్నం, వేదిక, కలశం వంటి అలంకారాల స్థానం వివరించబడుతుంది. ద్వార జ్యామితి స్థిరం—ఎత్తు వెడల్పుకు రెండింతలు—ఉదుంబరాది శుభ కట్టెలు, చండ–ప్రచండ, విశ్వక్సేన, శ్రీ వంటి ద్వారపాల దేవతల నియమం ఉంది. ప్రాకార ఎత్తు ప్రాసాదానికి నాలుగో వంతు, గోపురం కొద్దిగా తక్కువ; వరాహ, నరసింహ, శ్రీధర, హయగ్రీవ, జామదగ్న్యాది దిక్కులనుసార ప్రతిష్ఠలతో స్థలం పవిత్రమవుతుంది. కొన్ని పాఠాంతరాల్లో భిన్న భిన్న భిన్నాంశ కొలతలు సూచించి శాస్త్రీయ ఖచ్చితత్వం, ధార్మిక మంగళత్వం ప్రాధాన్యం చెబుతారు।