Kaumarika Khanda
Kaumarika Khanda
This section is framed around southern coastal sacred geography (dakṣiṇa-sāgara / southern ocean littoral) and a cluster of five tīrthas presented as potent yet perilous due to aquatic guardians (grāha). The narrative treats the shoreline as a liminal ritual zone where pilgrimage merit, danger, and release (śāpa-mokṣa) converge, and where Kaumāra/Kumāreśa associations mark the region as a site of Skanda-linked sanctity.
Adhyayas in Kaumarika Khanda
66 chapters to explore.
Adhyaya 1
Pañca-Tīrtha Prabhāva and the Grāha-Śāpa Liberation (पञ्चतीर्थप्रभावः ग्राहशापमोचनं च)
अध्याय आरभ्यते यत्र मुनयः दक्षिणसमुद्रतीरे स्थितानां पञ्चानां पुण्यतीर्थानां माहात्म्यं तथा सर्वतीर्थयात्राफलप्रदत्वं पृच्छन्ति। उग्रश्रवाः कुमारसम्बद्धां पावनीं कथां प्रवर्तयन् तानि तीर्थानि अतिशयप्रभाववन्ति इति निरूपयति। ततः राजवीरः अर्जुनः (फाल्गुनः) पञ्चतीर्थानि प्रति गच्छति। तपस्विनः कथयन्ति—एतानि स्नातॄन् ग्राहाः गृह्णन्ति, अतः जनैः परिहृतानि। अर्जुनः तु धर्मार्थं भयेन न निवर्तितव्यमिति निश्चित्य, विशेषतः सौभद्रतीर्थे जलं प्रविश्य ग्राहेण गृहीतः सन् तं बलात् उद्धृतवान्; स च ग्राहः दिव्याभरणभूषिता अप्सरारूपा स्त्री अभवत्। सा निवेदयति—वयं सख्यः ब्राह्मणतपस्विनः तपो विघ्नयितुं प्रयत्नवन्तः; तेन शप्ताः जलचरग्राहत्वं नियतकालं प्राप्नुमः, महापुरुषेण जलात् आकृष्य मुक्तिः स्यात् इति। ततः स ब्राह्मणः कामनिग्रहं, गृहस्थधर्मव्यवस्थां, वाक्-शरीरसंयमं च उपदिशति, उत्तमाधमाचारयोः भेदं दृष्टान्तैः प्रकाशयन्। नारदः मार्गदर्शकः प्रादुर्भूय शप्तान् दक्षिणपञ्चतीर्थेषु नयति; अर्जुनस्य क्रमस्नानात् तेषां शापमोक्षः सिद्ध्यति। अन्ते अर्जुनः चिन्तयति—कथं धर्ममार्गे एतादृशा विघ्नाः अनुमताः, कथं च रक्षकाः निवारयितुं न शक्ताः—इत्यादि प्रश्नैः परं विवेचनं प्रवर्तते।
Adhyaya 2
Nārada–Arjuna संवादः: तीर्थयात्रा-नीतिः, स्थाणु-भक्ति, दानधर्मस्य प्रशंसा
अध्यायेऽस्मिन् तीर्थयात्रा-नीतिः दानधर्मस्य च महिमा बहुप्रकारेण निरूप्यते। सूतः कथयति—देवपूजितं नारदं प्रति अर्जुनः समुपगच्छति। नारदः धर्मबुद्धिं प्रशंसन् पृच्छति—द्वादशवर्षीयया दीर्घया यात्रया क्लान्तिः कोपः वा जातः किम्? तत्र मुख्यो निश्चयः प्रतिपाद्यते—तीर्थफलम् केवलं गमनमात्रे न, किन्तु हस्त-पाद-मनसां संयमयुक्ते प्रयत्न एव कारणम्। अर्जुनः तीर्थस्य साक्षात्स्पर्शस्य श्रेष्ठतां स्वीकृत्य वर्तमानतीर्थस्य गुणान् ज्ञातुमिच्छति। ततः नारदः ब्रह्मलोकवृत्तान्तं निवेशयति—ब्रह्मा दूतान् अद्भुतवृत्तानां विषये पृच्छति, ये श्रवणमात्रेणापि पुण्यप्रदाः। सुश्रवाः कथयति—सरस्वतीतीरे कात्यायनस्य प्रश्नं, तत्र सारस्वतः लोकस्य चञ्चलतां यथार्थतया दर्शयन् स्थाणौ (शिवे) भक्त्या शरणं, विशेषतः दानेन, उपदिशति। दानं सर्वेषु दुष्करतमं सामाजिकतया च प्रमाण्यं तप इति प्रतिपाद्यते—कष्टार्जितधनस्य त्यागः आवश्यकः; तेन हानिर्न, वृद्धिः; संसारसागरात् तारकं नौकावत्। देश-काल-पात्र-योग्यता-चित्तशुद्धिभिः दानं नियन्तव्यमिति, प्रसिद्धदानवीराणां दृष्टान्तैः नियमः स्थिरीकृतः। अन्ते नारदः स्वदारिद्र्यचिन्तां दानकर्मणः व्यवहारकठिनतां च स्मारयन्, नीत्याशय-विवेकयोः प्रधानत्वं पुनः प्रकाशयति।
Adhyaya 3
Reva-Śuklatīrtha and Stambha-tīrtha: Pilgrimage Purification and Ancestral Rites (Revā–Mahī–Sāgara Saṅgama Narrative)
अस्मिन्नध्याये नारदस्य तीर्थयात्रा–संवादक्रमः वर्ण्यते। स रेवातटे भृगोराश्रमं प्राप्य रेवां परमपावनीं सर्वतीर्थमयीं च श्रुत्वा तस्याः दर्शन–स्तवन–स्नानैः महत्फलप्रदत्वं ज्ञातवान्। रेवायां स्थितं शुक्लतीर्थं पापनाशनं घोराशौचहरं च, तत्र स्नानमात्रेणापि महापातकक्षय इति प्रतिपाद्यते। ततः भृगुः मही–सागर–सङ्गमे प्रसिद्धं स्तम्भतीर्थं च कथयति—तत्र स्नात्वा विवेकिनः पापरहिताः स्युः, यमलोकं च न यान्ति। अनन्तरं देवशर्मा नाम संयमी मुनिः गङ्गा–सागरस्थे पितृतर्पणपरायणः, सुभद्रात् शृणोति यत् मही–सागर–सङ्गमे कृतं श्राद्ध–तर्पणं पितॄणां अधिकतृप्तिकरम्। भार्याया यात्रानिषेधात् स स्वदुःखं गृहकलहं च विलपति। सुभद्रः उपायं ददाति—देवशर्मणः पक्षे स एव सङ्गमे श्राद्धं तर्पणं च करिष्यति; देवशर्मा च स्वसंचिततपःपुण्यस्यांशं तस्मै दास्यतीति प्रतिजानाति। अन्ते भृगुः तस्य सङ्गमस्य अतिशयमहिमानं निगदति, नारदश्च तद् तीर्थं द्रष्टुं तस्य महत्त्वं च लोकानां मध्ये प्रतिष्ठापयितुं पुनः संकल्पं करोति।
Adhyaya 4
दानतत्त्व-व्याख्या (Doctrine of Dāna: Intent, Means, and Outcomes) / “Nārada Explains the Taxonomy of Giving”
अस्याध्याये नारदस्य व्यावहारिकः संशयः प्रतिपाद्यते—धर्म्यं स्थानं वा क्षेत्रं सुरक्षितं प्राप्नुयात्, किंतु प्रतिग्रहदोषे न पतितुं कथं शक्यते इति। आदौ धनस्य त्रिविधा विभागः कथ्यते—शुक्लं, शबलं, कृष्णं च; तेषां धर्मकार्ये विनियोगे क्रमशः देवत्वं, मनुष्यत्वं, तिर्यक्त्वं च फलमिति कर्मफलसम्बन्धो दर्श्यते। सौराष्ट्रे सार्वजनिके प्रसङ्गे राजा धर्मवर्मा दानतत्त्वविषयां गूढां गाथां शृणोति—द्वे हेतू, षडाधाराः, षडङ्गानि, द्वे विपाकौ, चत्वारो भेदाः, त्रिविधा श्रेणी, तथा दाननाशकत्रयम् इति—यस्याः सम्यग्व्याख्याने महत् पारितोषिकं प्रतिजानाति। वृद्धब्राह्मणवेषेण नारदः तस्याः क्रमशः व्याख्यां करोति—हेतू श्रद्धा-शक्ती; आधाराः धर्मार्थकामव्रीडाहर्षभयाः; अङ्गानि दाता प्रतिग्राही शौचं द्रव्यं धर्मसङ्कल्पः देशकालौ च; विपाकौ परलोक-इहलोकभेदेन प्रतिग्राहकगुणानुसारौ; दानभेदाः ध्रुव-त्रिक-काम्य-नैमित्तिकाः; श्रेणी उत्तम-मध्यम-अधमाः; नाशकाः दत्तस्य पश्चात्तापः, अश्रद्धया दानम्, अवमानपूर्वकं दानम् च। अन्ते राजा कृतज्ञः सन् नारदस्य स्वरूपं ज्ञात्वा तस्योद्देशाय भूमिधनप्रदानाय सज्जो भवति।
Adhyaya 5
Adhyāya 5: Nārada’s Search for Worthy Recipients and Sutanu’s Doctrinal Replies (Mātṛkā–Gṛha–Lobha–Brāhmaṇa-bheda–Kāla)
अस्मिन्नध्याये नारदः रैवतपर्वतं प्रति गच्छन् ‘ब्राह्मणार्थम्’ किञ्चिदुपक्रमं कर्तुमिति मनसि निधाय दानधर्मं पृच्छति। अपात्रे दत्तं दानं निष्फलमिति, अशिक्षितोऽनियतो ब्राह्मणोऽन्यान् तारयितुं न शक्नोति—स नौरिव कर्णधारवर्जिता इति चोपमया निरूप्यते। देशकालद्रव्योपायश्रद्धादिसम्पत्त्या सह पात्रतायाः लक्षणं कथ्यते; केवलं श्रुतमात्रं न, आचारयुक्तं ज्ञानमेव पात्रत्वस्य मूलमिति प्रतिपाद्यते। नारदः द्वादश प्रश्नान् कृत्वा कालापग्रामं यत्र बहव आश्रमाः श्रुताध्येता ब्राह्मणाश्च वादरताः सन्ति तत्र ययौ। ते प्रश्नान् लघूनिव मन्यन्ते; तदा सुतनुर्नाम बालकः क्रमशः समाधानानि ददाति। स मातृकां ओंकारसहितां वर्णयति, ‘अ-उ-म्’ इति ओंकारस्य तत्त्वन्यासं तथा अर्धमात्रां सदाशिवरूपां व्याचष्टे; ‘पञ्चपञ्च-विचित्रगृहं’ तत्त्वसमूहं सदाशिवपर्यन्तं दर्शयति; ‘बहुरूपा स्त्री’ बुद्धिरिति, ‘महामकरः’ लोभ इति तस्य दुष्परिणामांश्च निरूपयति। अष्टविधं ब्राह्मणभेदं विद्यानियमाधारेण निर्दिश्य, युगादि-मन्वन्तरादि कालचिह्नानि अक्षयपुण्यहेतूनि गणयति। अन्ते विचारपूर्वकं जीवनयोजनां, वेदान्तोक्तौ अर्चिर्धूममार्गौ, तथा देवधर्मनिन्दकान् श्रुतिस्मृतिविरुद्धान् पन्थानः परित्याज्याः इति उपदिश्य अध्यायः समाप्तः।
Adhyaya 6
Brahmaṇa-parīkṣā, ‘Caurāḥ’ as Inner Vices, and Cira-kārī Upākhyāna (Testing of Brahmins; inner ‘thieves’; the parable of deliberate action)
अस्मिन्नध्याये नारदः शातातपादिभिः ब्राह्मणैः सह संवादं करोति। परस्परं सत्कारपूर्वकं प्रश्नोत्तरं कृत्वा स स्वप्रयोजनं निवेदयति—पृथिवी-सागर-सङ्गमे महातीर्थसमीपे शुभं ब्राह्मणासनं/वसतिं स्थापयितुं तत्र ब्राह्मणानां योग्यतां परीक्षितुं च। तत्र ‘चौराः’ सन्तीति शङ्का जाता; किन्तु ते चौराः बाह्याः न, अपि तु अन्तःशत्रवः—कामः क्रोधः लोभः मोहः मदः मात्सर्यं च—इति व्याख्यायते। प्रमादेन तपः एव धनवत् ह्रियते इति च बोध्यते। ततः केदारात् कलापं/कलापकं प्रति मार्गनिर्देशः, गुह-स्कन्दपूजनं, स्वप्नादेशः, पवित्रमृत्तिकाजलयोः नेत्राञ्जन-देहलेपनरूपेण प्रयोगः, बिलमार्गदर्शनं च वर्ण्यते। पुनः सङ्गमे सर्वैः स्नानं, तर्पणं, जपः, ध्यानं च कृतं; देवसमवायोऽपि निरूप्यते। अनन्तरं कपिलस्य अतिथिरूपेण आगमनं, भूमिदानव्यवस्थायै ब्राह्मणानां याचनं, अतिथिधर्मस्य महत्त्वं तथा तदुपेक्षायाः दुष्फलं च प्रतिपाद्यते। क्रोध-त्वरयोः विवादात् ‘चिरकारी’ उपाख्यानं प्रवर्तते—पुत्रः पितुः सहसा आज्ञां न निष्पादयन् विचारपूर्वकं विलम्बयति, तेन महापापं निवारयति; अतः कठिनकर्मसु विचारः प्रशस्यते। कलियुगे शापप्रभावस्य भीषणता, प्रतिष्ठाकर्माणि, तथा स्थापिततीर्थस्य देवैः अनुमोदनं इत्यन्ते कथ्यते।
Adhyaya 7
Indradyumna-Kīrti-Punaruddhāraḥ (Recovery of Indradyumna’s Fame) and Nāḍījaṅgha’s Account of Ghṛtakambala-Śiva Worship
अर्जुनः पूर्वप्रशंसां श्रुत्वा नारदं पप्रच्छ—यस्यां भूमौ महदुपद्रवः, तस्याः कारणकथां विस्तरेण कथयेत् इति। नारदः तदा दानशीलं धर्मज्ञं लोकहितकर्मपरायणं च राजानम् इन्द्रद्युम्नं निरूपयति—येन बहूनि दानानि, यज्ञाः, तडाग-देवालयादि-निर्माणानि च कृतानि। तथापि ब्रह्मा तम् अवदत्—स्वर्गस्थितिः केवलपुण्येन न स्थिरा; त्रिलोकेषु प्रसृता निष्कल्मषा कीर्तिः आवश्यकाऽस्ति, कालः स्मृतिं क्षपयति इति। इन्द्रद्युम्नः भूमौ पतित्वा स्वनाम विस्मृतं दृष्ट्वा दीर्घायुषं साक्षिणं मृगयते; नैमिषारण्ये मार्कण्डेयमुपगच्छति। मार्कण्डेयोऽपि तं न स्मरति, किन्तु प्राचीनमित्रं नाडीजन्घं शरणं दर्शयति। नाडीजन्घोऽपि स्मृतिहीनः; तदा स्वदीर्घजीवनस्य हेतुं कथयति—बाल्ये घृतपात्रस्थं शिवलिङ्गं प्रति अपराधः, पश्चात् स्मरणेन घृतेन लिङ्गानां प्रच्छादनपूर्वकं घृतकम्बल-शिवपूजा, ततो शिवानुग्रहेण गणत्वलाभः। पुनः गर्वकामवशात् पतनं, गालव-तपस्विनः पत्न्याः अपहरणप्रयत्नः, तेन शापेन बकत्वप्राप्तिः च वर्ण्यते; अन्ते शापशमनं—गुप्तकीर्तेः पुनरुद्धारे सहाय्यं कृत्वा इन्द्रद्युम्नस्य मोक्षमार्गे भागी भविष्यति इति। एवं अध्यायः राजधर्मं, कालस्य कीर्तिनाशकत्वं, भक्तेः सह शीलसंयमस्य अनिवार्यतां च सम्यग् उपदिशति।
Adhyaya 8
अखण्डबिल्वपत्रार्चन-दीर्घायुः शापकथा च (Unbroken Bilva-Leaf Worship, Longevity, and the Curse Narrative)
अध्यायेऽस्मिन् नानावक्तृभिः सह धर्मतत्त्वस्य विचारः प्रवर्तते। नारदः कथां स्थापयति—राजा (इन्द्रद्युम्नो दृष्टान्तत्वेन) मार्कण्डेयवाक्यं श्रुत्वा तीव्रशोकाकुलो भवति। अत्र सत्यं मित्रधर्मश्च प्रमुखौ; दत्तं वचनं प्रतिज्ञा वा स्वहान्यपि स्यात्, तथापि पालनीया इति दृष्टान्तैः सत्यनिष्ठा दृढीक्रियते। ततः स्वदाहमार्गं परित्यज्य व्यावहारिकं तीर्थयात्रामार्गं गृह्णन्ति; कैलासं गत्वा प्राकारकर्णनाम्ना उल्लूकं पृच्छन्ति। स (पूर्वं घण्टनामा ब्राह्मणः) अखण्डबिल्वपत्रैः लिङ्गार्चनं त्रिकालभक्तिं च कृत्वा दीर्घायुषः कारणं निवेदयति। शिवः प्रत्यक्षो भूत्वा वरं ददाति; अनन्तरं गान्धर्वविवाहवत् बलात्कृतविवाहदोषात् शापः प्रवर्तते, येन स उल्लूकत्वं प्राप्नोति। शापे शर्तः—इन्द्रद्युम्नपरिचये सहाय्यं कृत्वा स्वस्वरूपं पुनर्लभते; एवं बिल्वपत्रपूजाविधिः, कर्मफलनियमः, वचनपालन-विवाहधर्मयोः नीतिश्च एकत्र निबध्यते।
Adhyaya 9
इंद्रद्युम्नपरिज्ञानोपाख्यानम् (The Inquiry into King Indradyumna: Friendship, Vow, and the Gṛdhra’s Past)
अध्यायः ९ धर्मोपदेशरूपेण संवादप्रधानं वृत्तान्तं प्रवर्तयति। पूर्वजन्मसमुद्भवकारणान् श्रुत्वा नाडीजनघः शोकं करोति—इन्द्रद्युम्नराज्ञः परिज्ञानं न जातम् इति; स च सख्यधर्मपालनाय प्रतिज्ञाकर्मसमाप्तये च सहचरैः सह अग्निप्रवेशं कर्तुम् उद्यतः। तदा उलूकः प्रत्यवस्थाय उपायान्तरं दर्शयति—गन्धमादनपर्वते दीर्घायुषः गृध्रः वसति, स प्रियसखः, स कदाचित् तं राजानं जानाति इति। ते गृध्रं समुपगम्य पृच्छन्ति; स बहुषु कल्पेषु न दृष्टं न श्रुतं चेन्द्रद्युम्नं वदति, तेन सर्वेषां विषादः वर्धते। अनन्तरं स स्वपूर्ववृत्तान्तं कथयति—पूर्वं चपलः कपिः सन् शिवस्य दामनक-महोत्सवे सुवर्णदोलायां लिङ्गसन्निधौ अनायासेन प्रविष्टः; भक्तैः ताडितः स तत्रैव मृतः, ततः काशीनाथस्य पुत्रः कुशध्वज इति जातः, दीक्षां लब्ध्वा योगतपसा शिवभक्तः अभवत्। पश्चात् कामवशात् अग्निवेश्यस्य दुहितरं हृत्वा स ऋषिणा शप्तः, गृध्रत्वं प्राप्तः; ऋषिः च अवदत्—यदा त्वं इन्द्रद्युम्नपरिज्ञानाय सहायं करिष्यसि तदा शापमोक्षः भविष्यति। एवं सख्यनीतिः, प्रतिज्ञातर्कः, उत्सवपुण्यफलम्, शापमोक्षयोः सापेक्षनियमश्च अस्मिन्नध्याये सम्यग् निरूप्यते।
Adhyaya 10
Indradyumna–Mantharaka-saṃvādaḥ (Dialogue of Indradyumna and the Tortoise Mantharaka)
नारदवृत्तान्तं श्रुत्वा राजा इन्द्रद्युम्नः शोकविस्मयसमन्वितः गृध्रवचनं पृच्छति, आसन्नमृत्योः कारणं ज्ञातुमिच्छति। ततः सर्वे प्रसिद्धं मानसरसः प्रति गच्छन्ति, गुह्यवेदिनं मन्थरकं कूर्मं परिपृच्छितुम्। तेषु समीपमागतेषु कूर्मः जलमध्ये निमज्जति; कौशिकऋषिः तं ātithya-dharma-भङ्गमिति गर्हयति, अतिथिपूजनस्य श्रेष्ठतां, अतिथिद्वेषस्य पापत्वं च प्रतिपादयति। मन्थरकः प्रत्युवाच—अहं ātithyaं जानामि, किन्तु इन्द्रद्युम्नं भीतः; पूर्वं रौचकपुरे यज्ञे अस्य पृष्ठं यज्ञाग्निना दग्धम्, तद्व्रणोऽद्यापि वर्तते, पुनर्दाहभयात् पलायितवान्। एतस्मिन्नेव काले पुष्पवृष्टिः दिव्यदुन्दुभिनिनादश्च जातः, राज्ञः पुनः प्रतिष्ठितां कीर्तिं लोकसमक्षं सूचयन्। दिव्यविमानं प्रादुरभूत्; देवदूतः ब्रह्मलोकाय आमन्त्रयन् अवदत्—यावत् पृथिव्यां कीर्तिः तावत् स्वर्गे स्थितिः; तडागकूपारामादि पूर्तकर्मभिः पुण्यवृद्धिश्च भवति। राजा सख्यनिष्ठया सहचरान् सह नेतुमिच्छति; दूतः कथयति—ते शापान्तपर्यन्तं पतिता शिवगणाः, महादेवविना स्वर्गं नाभिलषन्ति। इन्द्रद्युम्नः पुनरपि पतनभययुक्तं स्वर्गं नाङ्गीकरोति, शिवगणसाम्यं वरयति। ततः स कूर्मात् दीर्घायुषः कारणं पृच्छति; मन्थरकः दिव्यं पापनाशकं शिवमहात्म्यं, तस्य फलश्रुतिं च प्रवर्तयति—श्रद्धया श्रवणात् शुद्धिः, स्वदीर्घायुः कूर्मरूपं च शम्भोः प्रसादादिति।
Adhyaya 11
Kūrma’s Past-Life Account: Śiva-Temple Merit, Ethical Lapse, and the Curse into Tortoisehood
अस्मिन्नध्याये कूर्मः इन्द्रद्युम्नराजानं प्रति स्वपूर्वजन्मवृत्तान्तं धर्मोपदेशरूपेण निवेदयति। स बाल्ये ब्राह्मणः शाण्डिल्य इति स्मृतः; वर्षाकाले वालुकामृत्तिकाभ्यां पञ्चायतनयुक्तं शिवायतनं निर्माय लिङ्गस्य पुष्पपूजां गीतनृत्यादिभिः सह चकार। ततः पुनर्जन्मसु अपि शिवभक्तिः, दीक्षा, देवालयनिर्माणं च महापुण्यकरं वर्ण्यते; विविधद्रव्यैः शिवगृहनिर्माणस्य फलश्रुतयः अपि कथ्यन्ते। अनन्तरं अद्भुतवरलाभेन अजरत्वं प्राप्तः भक्तः जयदत्तनामा राजा भूत्वा प्रमादं जगाम; परदाराभिगमनादिना नीतिधर्मसीमान् उल्लङ्घयन् आयुः, तपः, यशः, श्रीं च नाशयामास—इति मुख्यकारणतया निरूप्यते। धर्मविघातं दृष्ट्वा यमः शिवं प्रार्थयते; शिवश्च अपराधिनं कूर्मत्वेन शशाप, परं परकाले अन्यस्मिन् कल्पे मोक्षं निर्दिशति। यज्ञसम्बद्धदाहचिह्नैः कूर्मपृष्ठे स्मृतिः, तीर्थवत् शुद्धिकरप्रभावस्य संकेतः, तथा अन्ते इन्द्रद्युम्नस्य विवेक-वैराग्यनिश्चयः, दीर्घायुषं लोमशं मुनिं प्रति उपदेशार्थं गमनं च—सत्सङ्गस्य तीर्थात् अपि श्रेष्ठत्वं प्रकाशयन्—समाप्यते।
Adhyaya 12
कूर्माख्यानम् (Kūrmākhyāna) — The Discourse on Kūrma and the Teaching of Lomaśa
अस्मिन्नध्याये नारदवचनप्रवृत्ते बहुवक्तृसंवादरूपे धर्मोपदेशे इन्द्रद्युम्नराजादयः कश्चन महातपस्विनं मैत्रमार्गनिष्ठं ददृशुः—अहिंसया वाक्संयमेन च यः पशुभिरपि पूज्यते। कूर्मः तं राजानं परिचिनोति—कीर्तिप्रतिष्ठापुनरुद्धाराय तथा आध्यात्मिकफलाय याचमानं, न तु स्वर्गकामं—इति; लोमशं गुरुत्वेन उपदेष्टुं प्रार्थयते। लोमशः संसारनिर्माणासक्तेः तीव्रं खण्डनं करोति—गृहसुखयौवनधनादिषु यत् परिश्रमः, स सर्वः अनित्यत्वात् दार्शनिकतया अस्थिरः; मृत्युः सर्वं हरति, अतः वैराग्यमेव श्रेयः। ततः इन्द्रद्युम्नः लोमशस्य दीर्घायुषः कारणं पृच्छति। लोमशः पूर्वजन्मकथां निवेदयति—दारिद्र्ये स्थितः सन् एकवारं श्रद्धया शिवलिङ्गस्नापनं कृत्वा पद्मैः पूजनं च अकरोत्; तेन स्मृतिसहितं पुनर्जन्म लब्ध्वा तपोभक्तिमार्गे प्रवृत्तः। शिवात् वरं प्राप—न निरपेक्षामरत्वं, किन्तु कल्पचक्रपर्यन्तं दीर्घायुः; कालसमीप्यसूचकं शरीररोमपातनं च तस्य लक्षणम्। अन्ते रहस्यं प्रतिपाद्यते—पद्मपूजा, प्रणवजपः, शिवभक्तिश्च महापातकशुद्धिकरी सुलभा; तथा ‘दुर्लभानि’ (भारते मानुषजन्म, शिवभक्तिः इत्यादि) निर्दिश्य, क्षणभङ्गुरे लोके शिवपूजैव परमं शरणं कर्मणीयं च इति।
Adhyaya 13
Mahī–Sāgara-saṅgama Māhātmya and the Indradyumneśvara Liṅga (महीसागर-संगम-माहात्म्य एवं इन्द्रद्युम्नेश्वर-लिङ्ग)
अस्मिन्नध्याये बहुवक्तृकथारूपेण धर्मतत्त्वविचारः प्रवहति। राजा लोमशमुनिसमीपे स्थातुं निश्चिनोति, शिवदीक्षां गृहित्वा लिङ्गपूजां कर्तुमिच्छति; सत्सङ्गस्य महत्त्वं तीर्थात् अपि श्रेष्ठमिति प्रशस्यते। शापपीडिताः केचन पक्षिमृगादयः सर्वतीर्थफलप्रदं देशं याचन्ति; नारदः तान् वाराणस्यां स्थितं योगिनं संवर्तं पृच्छन्त्विति निर्देशयति, मार्गे रात्रौ दृश्येन विशेषलक्षणेन तस्य परिचयः कथ्यते। संवर्तः मही–सागर-सङ्गमस्य परमं माहात्म्यं निरूपयति—महीनद्याः पावनत्वं, तत्र स्नानदानादिकं प्रयागगयादितीर्थफलसमं वा अधिकं चेति फलश्रुतिभिः प्रतिपादयति। अमावास्यायां शनियोगे, व्यतीपातादिविशेषयोगेषु, शनिसूर्ययोः पूजादानं, अर्घ्यमन्त्राः, तथा जलात् दक्षिणहस्तोत्थापनपूर्वकं सत्यपरीक्षाविधिरिति कालविधि-क्रियाविशेषाः प्रदर्श्यन्ते। याज्ञवल्क्य–नकुलसंवादेन कठोरवाक्यदोषः, सदाचारः, विनयहीनविद्यायाः निष्फलता च उपदिश्यते। अन्ते इन्द्रद्युम्नेश्वरनाम्ना (महाकालसम्बन्धेनापि) लिङ्गप्रतिष्ठा क्रियते; शिवः भक्तेभ्यः सायुज्य-सारूप्यसदृशं वरं दत्त्वा, सङ्गमस्य अतिशयमोक्षप्रदत्वं पुनः प्रतिजानाति।
Adhyaya 14
कुमारेश्वर-माहात्म्यप्रश्नः तथा वज्राङ्गोपाख्यान-प्रस्तावः (Inquiry into the Glory of Kumāreśvara and Prelude to the Vajrāṅga Narrative)
अध्यायेऽस्मिन् अर्जुनः कुमारनाथस्य/कुमारेश्वरस्य माहात्म्यं तदुत्पत्त्यादिकं च विस्तरेण यथार्थतया श्रोतुमिच्छति। नारदः प्रत्युवाच—कुमारेश्वरस्य दर्शन-श्रवण-ध्यान-पूजा-वेदोक्तोपचारैः सेवनेन महापावनता भवति; एवं धर्म्य-आचारमार्गोऽपि निरूप्यते। ततः वंशानुक्रमः प्रसार्यते—दक्षस्य दुहितरः, तासां धर्मे कश्यपे सोमे चादिषु नियोगः, ततो देवादि-वंशप्रसवः। दितेः पुत्रनाशानन्तरं तपसा, इन्द्रस्य हस्तक्षेपेण मरुतां जननं, पुनश्च दित्या दुर्धर्षपुत्रप्रार्थना च कथ्यते; कश्यपाद् वरलाभेन वज्राङ्गो जायते, वज्रवत् अवध्यदेहः। वज्राङ्गस्येन्द्रेण सह संग्रामे ब्रह्मा नीतिं दर्शयति—शरणागतशत्रोर्मोक्षणमेव वीरधर्मः; राज्येच्छां त्यक्त्वा तपसि प्रवर्तस्वेति। ब्रह्मा वराङ्गीं भार्यां ददाति; दीर्घं तपः, इन्द्रेण व्रतभङ्गप्रयत्नाः, तत्र क्षमा-धैर्य-निष्ठा च, तप एव परं धनमिति प्रतिपाद्यते। अन्ते वज्राङ्गः शोकाकुलां पत्नीम् आश्वासयन् गृहस्थधर्मं तपोमार्गं च समन्वयति, अर्जुनप्रश्नोक्तकुमारेश्वर-फलश्रुतिप्रवृत्तिं च धारयति।
Adhyaya 15
Tārakotpattiḥ, Tapasā Vara-prāptiś ca (Birth of Tāraka and the Boon Earned through Austerity)
अध्यायेऽस्मिन् कौमारकथासु कारणपरम्परा प्रकाश्यते—दुःखात् प्रार्थना, प्रार्थनात् धर्मचिन्ता, चिन्तनात् तपः, तपसा च लोकशक्तेः परिवर्तनम्। वराङ्गी परित्यागदुःखेन क्लिश्यमाना स्वभयापमाननिवारकं पुत्रं याचते। दैत्याधिपतिरपि असुरभावेन निरूपितः सन् पतिधर्मस्य रक्षणं प्रतिपादयति—जाया, भार्या, गृहिणी, कलत्र इत्यादिधर्मसम्बद्धैः पदैः पत्नी वर्ण्यते; पीडितायाः पत्न्याः उपेक्षा महापातकहेतुरिति च दर्श्यते। ब्रह्मा तीव्रतपसः संकल्पं शमयन् ‘तारक’नाम्नः महाबलस्य पुत्रस्य वरं ददाति। वराङ्गी सहस्रवर्षाणि गर्भं धारयति; तारकस्य जन्मनि महोत्पाताः, लोकव्यापिनः कम्पाः च जायन्ते। असुरराज्ये प्रतिष्ठितः स तारकः प्रथमं घोरतरं तपः कर्तुं, ततः देवान् जेतुं च निश्चिनोति। पारियात्रे पाशुपतदीक्षां लभते, पञ्च मन्त्रान् जपति, दीर्घं तपः करोति, स्वाङ्गच्छेदनादिभिः होमैः देवतान् तेजसा त्रासयति। ब्रह्मा तुष्टोऽपि मर्त्यत्वनियमात् सर्वथा अमरत्वं न ददाति; तारकः सशर्तं वरं याचते—सप्तदिनात् अधिकवयसा बालकेनैव वध्यो भवेत्। अन्ते तस्य समृद्धा सभासम्पद्, राजलक्ष्मीः, शक्तिसंहतिś च वर्ण्यते।
Adhyaya 16
Tāraka’s Mobilization and Bṛhaspati’s Nīti: The Deva–Asura War Preparations (तारक-सेनासंयोजनं बृहस्पति-नीतिविचारश्च)
अस्मिन्नध्याये देवासुरयुद्धस्य पूर्वरङ्गे उभयतः सैन्यवर्धनं निरूप्यते। तारकः प्रथमं लोकधर्मक्षयम् आलोच्य राज्यं बुद्बुदवत् क्षणभङ्गुरम् इति वर्णयति; स्त्री-द्यूत-मद्यादि-विषयासक्तिं ‘पौरुष’नाशकारिणीम् आह। ततः स शीघ्रं त्रैलोक्यसमृद्ध्यर्थं देवसम्पदाहरणाय सेनासंयोजनम् आज्ञापयति, महत्तरं रथं विचित्रचिह्न-ध्वजादिभिः सह निर्दिशति। नारदः तस्य प्रत्युत्तरं निवेदयति—असुरसेनापतिः ग्रासनः रथान् वाहान् नायकान् च समाहूय, पशु-राक्षस-पिशाचाकारैः भीषणकेतुभिः चिह्नितान् ध्वजान् प्रदर्शयन् महतीं सेनां व्यूहरूपेण स्थापयति; संख्या-रचना-यान-हेरल्ड्रीणां विस्तरेण बलप्रदर्शनं दृश्यते। अनन्तरं देवपक्षे वायुः दूतत्वेन इन्द्राय असुरबलं निवेदयति। इन्द्रः बृहस्पतिं पृच्छति; स च नीतिचतुष्टयं—साम दान भेद दण्ड—प्रवदन्, दुष्टानां दुरात्मनां प्रति सामादयः निष्फलाः, दण्ड एव कार्योपाय इति निश्चिनोति। इन्द्रः तदनुमन्य शस्त्रपूजां कृत्वा यमं सेनापतिं नियोजयति, देवान् गन्धर्व-यक्ष-राक्षस-पिशाच-किन्नरादीन् च ध्वज-रथादिभिः सह समाह्वयति। अध्यायस्य अन्ते ऐरावतारूढस्य इन्द्रस्य तेजोमयः समारम्भः वर्ण्यते, धर्मसंरक्षणाय नीतियुक्तं संग्रामप्रस्थानं सूचयन्।
Adhyaya 17
Grasana–Yama Saṅgrāmaḥ (The Battle of Grasana and Yama) / ग्रसन–यमसंग्रामः
अस्मिन्नध्याये नारदवचनप्रस्तावेन देवासुरसेनयोर्महासङ्ग्रामो वर्ण्यते। शङ्खभेरीमृदङ्गनिनादैः, गजाश्वरथघोषैश्च, युगान्तसमुद्रक्षोभसदृशो रणकोलाहलो जायते। ततः शूलमुद्गरपरशुशक्तितोमराङ्कुशबाणादिभिर्घनः शस्त्रवर्षो भवति; दिशोऽपि तमसा इवाच्छाद्यन्ते, अदृष्टेऽपि परस्परं प्रहरन्ति योधाः। भङ्गरथैः पतितगजैः, शोणितनद्यः प्रवहन्त्यः, मांसाशिनां प्रीतिं जनयन्ति; सीमन्तभूतगणाश्च तत्र रमन्ते इति रणभूमिः भीषणरूपा दर्श्यते। अनन्तरं ग्रसननामा दैत्यराजो यमं कृतान्तं समभ्येति; बाणवृष्ट्या, गदादण्डप्रहारैः, बाहुयुद्धेन च द्वन्द्वं प्रवर्तते। ग्रसनस्य प्रचण्डवेगेन यमस्य किङ्कराः पराजिताः, स्वयं यमोऽपि निहतः इव निश्चेष्टो दृश्यते; ग्रसनो जयघोषं कृत्वा सैन्यं समाह्वयति। अत्र कालदण्डयोः प्रभुत्वं, तथा लौकिकपौरुषस्य क्षणभङ्गुरता, विश्वनियमनस्य पुरतः कथ्यते; देवाः सन्त्रस्ताः, रणभूमिश्च कम्पिता इव भवति।
Adhyaya 18
Kubera–Daitya Saṅgrāma: Kujambha, Nirṛti, Varuṇa, Candra, and Divākara in Cosmic Conflict
नारदः दीर्घं संग्रामवृत्तान्तं कथयति। धनाधिपः कुबेरः जम्भेन सह युध्यते; तस्य प्रसिद्धा गदा घनशस्त्रवृष्टिमपि भित्त्वा जम्भं विदारयति। ततः कुजम्भः शरजालैः गुरुभिः शस्त्रैश्च प्रचण्डं प्रहारं कृत्वा क्षणं कुबेरं पराजित्य धनरत्नयानानि चापहर्तुं प्रवर्तते। युद्धे विस्तीर्णे निरृतिः प्रविश्य दैत्यसेनां विद्रावयति। दैत्यैः तामसी माया प्रवर्तिता, येन सर्वे तमसि स्तब्धा भवन्ति; ततः सावित्रास्त्रेण तमो निवार्यते। वरुणः पाशेन कुजम्भं बद्ध्वा ताडयति; किन्तु महिषो दैत्यनायकः वरुणं निरृतिं च त्रासयति, तौ इन्द्राश्रयं प्रति निवर्तेते। चन्द्रः शीतास्त्रैः दैत्यगणं स्तम्भयति; तेषां धैर्यं क्षीयते, कालनेमिः तान् निगृह्णाति। स मानवाकारमायां वह्निवत् प्रसारं च कृत्वा शीतं प्रत्यवस्थापयति। अन्ते दिवाकरः प्रविश्य अरुणं कालनेमिं प्रति प्रेरयति, शम्बर-इन्द्रजालादिमायाशस्त्रैः भ्रमं जनयति—दैत्याः देवान् दैत्यत्वेन मन्यन्ते—पुनः संहारः प्रवर्तते। विवेकवियोगे शक्तेः चञ्चलता, तथा अस्त्रमाया-दैवपालनैः लोकधर्मस्य पुनर्स्थापनं इति अध्यायस्य बोधः।
Adhyaya 19
कालनेमिवधप्रसङ्गः — The Episode of Kālanemi’s Defeat and the Devas’ Appeal to Viṣṇu
अस्मिन्नध्याये कालनेमिरसुरः क्रोधमोहाभ्यां निमेः स्वरूपं विपरीतं मन्यमानः संग्रामं प्रवर्धयति। निमिना प्रेरितः स ब्रह्मास्त्रं प्रक्षिपति, तेन देवसेनासु महद्भयं संजायते; ततः प्रतिकारोपायेन तदस्त्रं शम्यते। अनन्तरं भास्करः सूर्यः घोरतापमयं रूपं धारयन् असुरान् दहति, तेषु व्याकुलता तृष्णा च महाविनाशश्च जायते। ततः कालनेमिः मेघाकारं रूपं कृत्वा शीतवृष्ट्या स्थितिं परिवर्तयति, स्वपक्षबलं पुनरुत्थाप्य शस्त्रवर्षेण देवान् सहचरान् च बहून् निहन्ति। अश्विनौ तीक्ष्णशरैर्वज्रास्त्रप्रभावैश्च तस्य रथयन्त्रं क्षोभयतः; स तु चक्रगदादिभिः प्रत्याघातं करोति, पश्चान्नारायणास्त्रप्रसङ्गोऽपि सूच्यते। इन्द्रस्य स्थितिः क्लिश्यति, दिव्यनिमित्तानि च तीव्राणि भवन्ति; तदा देवाः वासुदेवं शरणं गत्वा स्तुतिभिः प्रार्थयन्ति। विष्णुः योगनिद्रातः प्रबुद्धः गरुडारूढः समायाति, असुरप्रहारान् आत्मनि लीनान् कृत्वा कालनेमिना सह साक्षात् युद्धं करोति; शस्त्रास्त्रविनिमयान्ते निर्णायकप्रहारेण तं विदार्य वशीकरोति, किन्तु पश्चात्कालं निश्चयितान्तं सूचयन् क्षणिकं अवकाशं ददाति। भयभीतः सारथिः जगदीश्वरात् तं नीत्वा निवर्तते।
Adhyaya 20
Viṣṇu–Dānava Saṅgrāma: Astrayuddha and the Fall of Grasana
नारदः महायुद्धकथां वर्णयति। नानादानवाः भीषणवाहनैः पशुभिश्च समारूढाः नारायणं प्रति समागच्छन्ति—निमिः, मथनः, शुम्भः, जम्भः, सेनापतिः ग्रसनः, महिषश्च। प्रथमं तीक्ष्णशरवृष्टिः प्रवर्तते; ततः विष्णुः धनुषः परित्यज्य गदां गृह्णाति, बहूनि चास्त्राणि प्रत्यस्त्रैः प्रतिहन्ति। ग्रसनः मुक्तं रौद्रास्त्रं ब्रह्मास्त्रेण शमयति; ततः विष्णुः भयङ्करं कालदण्डास्त्रं प्रयुङ्क्ते, येन दानवसेना विदीर्यते, परं प्रत्यस्त्रैः तदपि निरुद्धं भवति। अनन्तरं विष्णुः सुदर्शनचक्रेण ग्रसनं निहत्य निर्णायकं जयमवाप्नोति। पश्चात् निकटयुद्धे केचिदसुराः गरुडं विष्णुं च आलम्ब्य बलात् पीडयन्ति; विष्णुः तान् कम्पयित्वा अपसारयति। मथनः गदायुद्धे क्षणेन निहतः। महिषः प्रचण्डं युध्यते, किन्तु पद्मजस्य ब्रह्मणः पूर्वोक्त्या ‘स्त्रिया वध्यः’ इति नियतेः कारणात् विष्णुः तं न जहाति, विमोचयति। शुम्भः उपदेशेन निवर्तते; जम्भः गर्वेण गरुडं विष्णुं च महाघातैः मूर्च्छयित्वा, विष्णोः स्थैर्यलाभे पलायते। अध्यायः अस्त्रतत्त्वक्रमं, नियतिधर्मं, सेनापतिवधेन लोकसन्तुलनस्थापनं च प्रकाशयति।
Adhyaya 21
Jambha–Tāraka Saṅgrāma, Nārāyaṇāstra, and Kāla-Upadeśa (जंभतारकसंग्रामः कालोपदेशश्च)
अध्यायोऽयं नारदेन दैत्यानां पुनःसमवायं दृष्ट्वा इन्द्रस्य सन्देहं निरीक्ष्य आरभ्यते। इन्द्रः विष्णुमुपगम्य सहाय्यं याचते; विष्णुः स्वशक्तिं प्रतिपाद्य वरदान-नियमैः कृतबन्धनं निवेदयति, तथा च यथोचितं लक्ष्यं—जम्भं—उपायं च दर्शयति। ततः देवसेनायाः व्यूहं विधाय एकादश-रुद्रांशान् अग्रसरान् कृत्वा प्रेषयति; तेषां हस्तक्षेपे गजासुरस्य वधः, चर्म-परिवर्तन-प्रसङ्गश्च वर्ण्यते। अनन्तरं दीर्घोऽस्त्रसंघट्टः प्रवर्तते—मौशल-शैल-वज्रादीनि, आग्नेय-वारुण-वायव्य-नारसिंह-गारुडादीनि च, परस्पर-प्रत्यस्त्रैः शम्यन्ते; पाशुपतस्याघोर-मन्त्रसमन्वयेनास्त्राधिपत्यस्य तत्त्वं प्रकाश्यते। अन्ते विष्णु-प्रभाववर्धितैः शरैः जम्भः पात्यते; दैत्याः तारकं शरणं यान्ति। तारकः देवान् अभिभूय स्थिते, विष्णुः कपिरूप-छलेन तारकसभां प्रविश्य काल-कर्म-विषये दीर्घमुपदेशं ददाति—राज्यस्य अनित्यत्वं, कर्तृत्व-मोहः, धर्मस्यावश्यकता च। तारकः शिक्षां स्वीकृत्य देवानां क्षेमं तथा कियत्कालं प्रशासन-भागं ददाति; अन्ते कालाधीन-प्रतिनिधि-शक्त्या लोकपालादि-पदानां पुनर्विभागेन अध्यायः समाप्यते।
Adhyaya 22
Virāṭ-stuti, Tāraka-vadha-upāya, and Rātri’s Commission for the Goddess’s Rebirth (विराट्स्तुति–तारकवधोपाय–रात्र्यादेशः)
अध्यायेऽस्मिन् नारदः कथयति—तारकस्य प्रभुत्वेन पीडिताः देवाः विकृतरूपेण गूढाः सन्तः स्वयम्भुवं ब्रह्माणं शरणं यान्ति। ब्रह्मा तान् आश्वास्य विराट्स्वरूपस्य स्तुतिं गृह्णाति, यत्र पाताललोकाः स्वर्गलोकाश्च देहावयवैः सम्बध्यन्ते; सूर्यचन्द्रदिशः प्राणमार्गाः च विश्वशरीरस्य अङ्गत्वेन निरूप्यन्ते। ततः देवाः तीर्थतटस्य ध्वंसं, दिव्यशक्तीनां हरणं, लोकानां विपर्यस्तनिष्ठां च निवेदयन्ति। ब्रह्मा वरदानियमं प्रकाशयति—तारकस्य प्रायः अवध्यत्वं—तस्य च धर्म्यं उपायं वदति: सप्तदिनजातो दिव्यबालः तं हनिष्यति; पूर्वं सती देवी हिमाचलस्य दुहिता भूत्वा पुनर्जन्म लभते, शङ्करेण सह योगाय; सिद्ध्यर्थं तपः अनिवार्यं साधनं प्रतिष्ठाप्यते। अथ रात्रिं (विभावरीं) मेनायाः गर्भे प्रवेशयितुं ब्रह्मा नियुङ्क्ते, यया देव्याः वर्णः श्यामलः भविष्यति; एतत् काली-चामुण्डारूपाणां दैत्यवधस्य च पूर्वसूचनम्। अन्ते शुभजन्मसमये विश्वसमता, धर्माभिमुखता, धान्यसमृद्धिः, देवर्षिपर्वतनदीसमुद्रादीनां हर्षोल्लासश्च वर्ण्यते।
Adhyaya 23
Nārada–Himavat-saṃvāda: Pārvatyāḥ Pati-nirdeśa (Narada’s Dialogue with Himavat on Pārvatī’s Destined Spouse)
अध्यायेऽस्मिन् पवित्र-देशवृत्तान्तेन सह गृहधर्मोपदेशः संवादरूपेण प्रवर्तते। नारदः शैलजादेव्याः दिव्यकन्याभिः सह क्रीडां वर्णयति; ततः मेरौ शक्रेण स्मृतः समाहूतश्च। इन्द्रः नारदं याचते—शैलजायाः हरसङ्गम एव युक्ततमः, तस्मात् तदर्थं प्रयत्नं कुर्यात् इति। नारदः हिमालयं गत्वा हिमवता सत्कृतः, पर्वतस्य आश्रय-जल-तपःसाधनादिभिः प्राणिनां धारणकर्तृत्वं प्रशंसति। मेना विनयभक्त्या आगत्य पार्वती लज्जाशीलबालिकेव दर्श्यते; नारदः मेनां सौभाग्य-गृहलक्ष्मी-वीरपुत्रादि-वरैः आशीर्भिः अनुगृह्णाति। अनन्तरं मेना पार्वत्याः भाविपतिं पृच्छति। नारदः प्रथमं विरोधलक्षणैः—अजः, दिगम्बरः, दरिद्रः, उग्रः इत्यादिभिः—वर्णयन् हिमवतं शोकाकुलं करोति; ततो मनुष्यजन्मदुर्लभता, गृहस्थाश्रमस्य महत्त्वं, धर्मस्य दुर्गमता च विचार्यते। अन्ते नारदः रहस्यं प्रकाशयति—पार्वती जगन्माता, तस्याः नियतपतिर्नित्यः शङ्करः; अजः सन्नपि सर्वत्र वर्तमानः, ‘दरिद्र’ इव दृश्यन्नपि सर्वदः इति, शिवस्य परत्व-अपारत्वयोः तात्त्विकं स्पष्टीकरणं समापयति।
Adhyaya 24
Kāma’s Mission, Śiva’s Yoga, and the Burning of Manmatha (कामदहनप्रसङ्गः)
अस्मिन्नध्याये नारदः हिमालयेन सह पूर्ववृत्तान्तं निवेदयति। भाविदेव्याः उत्तानदक्षिणहस्तः सर्वभूतेभ्यः नित्याभयप्रदर्शनरूप इति व्याख्यातः। ततः सः सूचयति यत् लोकहिताय महत् दैवं कार्यं शेषम्—हिमालयजा देव्या (पार्वत्याः) सह शिवस्य पुनर्मिलनम्। नारदप्रेरितः इन्द्रः कामं (मनमथं) समाह्वयति। कामः वैराग्यदृष्ट्या धर्मयुक्तं प्रतिवचनं करोति—वेदान्ते तपस्विवादेषु च कामः ज्ञानावरणं, धीराणां शत्रुः, नित्यं निन्द्यते इति। इन्द्रस्तु कार्यकारणभावेन कामस्य त्रिविधत्वं (तामस-राजस-सात्त्विक) निरूप्य, नियतकामना लोकसिद्धेः कारणं, तथा साध्यसिद्ध्यर्थं शुद्धकामोऽपि उपयुज्यते इति प्रतिपादयति। ततः कामः वसन्तेन रत्या च सह शिवाश्रमं गत्वा शिवं गाढसमाधौ स्थितं पश्यति। सूक्ष्मविघ्नेन (भ्रमरनादच्छलेन) प्रवेशं कर्तुं यतते। शिवः तदनुभूय तृतीयनेत्राग्निं विसृज्य कामं भस्मसात् करोति। तदग्न्यतिशयः जगद्दाहाय प्रवृत्त इव, शिवः तं चन्द्रे, पुष्पेषु, गीतवाद्येषु, भ्रमरेषु, कोकिलेषु, भोगेषु च विभज्य स्थापयति—ततः प्राणिषु विरहाग्निरिव कामज्वाला नित्यं दृश्यते। रति विलपति; शिवः तां सान्त्वयन् वदति—देहधर्मेषु कामस्य प्रभावो न नश्यति, केवलं रूपभेदः। भविष्ये विष्णौ वासुदेवस्य पुत्रत्वेन अवतीर्णे, कामः तस्य पुत्रत्वेन (प्रद्युम्नरूपेण) पुनरुद्भविष्यति, तदा तव दाम्पत्यं पुनः प्रतिष्ठास्यति इति भविष्यवाणीं करोति।
Adhyaya 25
पार्वतीतपः–ब्रह्मचारिवेषधरीश्वरीक्षण–स्वयंवरप्रसंगः | Pārvatī’s Austerity, Śiva’s Brahmacārin Test, and the Svayaṃvara Episode
अध्याय आरभ्यते यदा अर्जुनो नारदं प्रार्थयते—सतीवियोगानन्तरं स्मरदाहोत्तरं च शिवस्याभिप्रायसम्बद्धं “अमृतोपमं” वृत्तान्तं पुनरपि कथयेत्। नारदस्तपसः परमकारणत्वं निरूपयति—तपसा विना देहशुद्धिर्न भवति, योग्यता न जायते, महत्कर्माणि च अतपस्विनां न सिद्ध्यन्ति। ततः पार्वत्याः शोकः संकल्पश्च वर्ण्यते। सा केवलदैववादं निन्दति, फलानां दैव–पुरुषकार–स्वभावसंयोगजन्यत्वं प्रतिपादयति, तपसः सिद्धसाधनत्वं च दर्शयति। मातापित्रोः कष्टेनानुमत्या हिमवति क्रमशः आहारनिग्रहं कृत्वा प्राणाधारपर्यन्तं, अन्ते प्रायः पूर्णोपवासं, प्रणवजपं च ईश्वरध्याननिष्ठां च आचरति। शिवो ब्रह्मचारिवेषेण आगत्य धर्म–तत्त्वपरीक्षां करोति; कृतकनिमज्जनप्रसङ्गेनापि पार्वत्याः धर्मप्रधानता दृढव्रतता च प्रकाशते। ततः स शिवस्य वैराग्यलक्षणानि निन्दन्निव तस्याः विवेकं परीक्षते; पार्वती श्मशानवास–सर्प–त्रिशूल–वृषभादीनां विश्वतत्त्वप्रतीकत्वेन शास्त्रार्थरूपेण समर्थनं करोति। स्वस्वरूपं प्रकाश्य शिवः तां गृह्णाति, हिमवते स्वयंवरव्यवस्थां कर्तुमादेशं ददाति। स्वयंवरे देवा बहवश्च भूतगणाः समायान्ति। शिवः क्रीडया शिशुरूपेण प्रादुर्भूय देवायुधानि स्तम्भयति, स्वामित्वं च दर्शयति। ब्रह्मा लीलां ज्ञात्वा स्तुतिं प्रवर्तयति, देवानां च दिव्यदृष्टिः प्रदीयते येन ते शिवं यथार्थं पश्यन्ति। पार्वती मालां शिवे निक्षिपति, सभा जयघोषं करोति; एवं तपः, विवेकः, अनुग्रहश्च इति तत्त्वत्रयस्य महिमा प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 26
शिवपार्वतीविवाहः (Śiva–Pārvatī Vivāha: The Cosmic Wedding and Ritual Protocol)
अध्यायेऽस्मिन् शिवपार्वत्योर्विवाहस्य विधिवत् प्रतिष्ठापनं वर्ण्यते। ब्रह्मा महादेवं याचते—विवाहकर्म प्रवर्त्यतामिति; ततः रत्नमयः विशालः पुरविशेषः, विवाहमण्डपश्च निर्मीयते। विश्वस्य सर्वे देवाः, ऋषयः, गन्धर्वाः, अप्सरसश्च आमन्त्र्यन्ते; वैरिणो दैत्याः परिह्रियन्ते, यतोऽयं विवाहः विश्वलितुर्ग्येव भवति। देवाः शिवाय विविधालङ्कारान् चिह्नानि च ददति—चन्द्रशेखरत्वं, कपर्दाविन्यासं, मुण्डमालां, वस्त्राणि, आयुधानि च; गणाः, दिव्यवादकाः, महती संख्यया समागच्छन्ति। भेरीमृदङ्गनिनादैः, गीतैः, नृत्यैः, वेदपाठैश्च सह वरयात्रा प्रवर्तते। हिमालयस्य सभायां विधिसंशयः जायते—लाजाहोमकर्मणि वधूभ्रातुरभावः, वरस्य कुलगोत्रप्रश्नश्च। विष्णुः उमा-भ्रातृरूपेण तौ दोषौ निवारयति, सम्बन्धन्यायं प्रतिपाद्य विधिशुद्धिं रक्षति। ब्रह्मा होतृत्वेन यजति; ब्रह्मणेऽग्नये ऋषिभ्यश्च हविर्दक्षिणा वितीर्यते। अन्ते फलश्रुतिः—एतद्विवाहचरितं श्रुत्वा पठित्वा वा नित्यं मङ्गलवृद्धिः, शुभसमृद्धिश्च भवतीति।
Adhyaya 27
विघ्नपतिप्रादुर्भावः, गणेशमर्यादा-प्रतिपादनं, तथा उमा-शंकरनर्मसंवादः (Manifestation of Vighnapati, Norms of Merit, and the Uma–Śaṅkara Dialogue)
अस्मिन्नध्याये नारदः मन्दरपर्वते शिवदेव्योर् दिव्यगृहस्थाश्रमं वर्णयति। तारकेण पीडिताः देवाः स्तुतिभिः सह शङ्करं शरणं यान्ति। तासां स्तुतिसमीपे देव्याः उद्वर्तनमलात् गजाननः विघ्नपतिः प्रादुर्भवति; देवी तं पुत्रत्वेनाभ्यनुजानाति, शिवश्च तस्य शौर्यं दयां च स्वसदृशीं प्रशंसति। ततः विघ्नधर्मनियमः प्रतिपाद्यते—ये वेदधर्मं त्यजन्ति, शिवविष्ण्वोः निन्दां कुर्वन्ति, लोकाचारं च विपर्यस्यन्ति, तेषां नित्यं विघ्नाः कलहो गृहदुःखं च; ये तु श्रुतिधर्मपराः, गुरुभक्ताः, संयताः, तेषां विघ्ननाशो भवति। देवी लोकहिताय मर्यादां स्थापयति—कूपतडागसरःप्रभृतिनिर्माणात् पुण्यं भवति, किन्तु वृक्षारोपणपालनं ततोऽपि श्रेष्ठफलप्रदम्; जीर्णोद्धारः द्विगुणफलद इति च कथ्यते। अनन्तरं शिवगणानां नानारूपनिवासवृत्तिवर्णनं दृश्यते; तत्र वीरकनामकं गणं देवी स्नेहसंस्कारैः पुत्रत्वेन गृह्णाति। अन्ते उमा-शङ्करयोः नर्मसंवादः—वाक्यव्यङ्ग्यवर्णोपमानैः सह परस्परानुयोगः—अपराधबुद्धेः, अर्थग्रहणस्य, दाम्पत्यधर्मस्य च सूक्ष्मं नीतिदर्शनं प्रदर्शयति।
Adhyaya 28
गिरिजातपः-नियमनम् — Pārvatī’s Austerity and Protective Boundary near Śiva
अध्याये नारदः कथयति—गिरिजा प्रस्थिते सति पर्वतदेवी कुसुमामोदिनी नाम तेजस्विनी, शिखरनाथभक्ता, तां स्नेहेन पृच्छति। सा गिरिजायाः गमनकारणं ज्ञात्वा शङ्करसम्भूतं कलहं शृणोति; गिरिजा तस्याः नित्यसन्निधिं मातृवत् पालनं च स्मृत्वा धर्म्यं व्यवहारोपदेशं ददाति—यदि काचिदन्या स्त्री पिनाकिनं प्रति आगच्छेत्, तदा पुत्रः/अनुचरः तां वार्तां निवेदयतु, ततः यथोचितं निवारणं भविष्यति। ततः सा रम्ये उच्चशिखरे भूषणानि त्यक्त्वा वल्कलधारिणी भूत्वा तपः आरभते—ग्रीष्मे पञ्चाग्निसहना, वर्षासु जलनियमः च। तस्याः पुत्रः/रक्षकः वीरकः शिवसमीपे मर्यादां स्थापयितुं नियोज्यते; स तदनुमन्य गजवक्त्र इति सम्बोधितः करुणया विनयेन च याचते—मामपि सह नय, एकभाग्यत्वात्, कपटवैरिणां जयाय धर्मतः प्रयत्नः आवश्यकः इति। एषा कथा तपोनियमं, सम्बन्धधर्मं, शिवसन्निधौ नियतप्रवेशं च धर्मशास्त्रार्थेन प्रकाशयति।
Adhyaya 29
आर्बुदाख्यानम् (Arbuda-ākhyāna) and Kaumāra Narrative Cycle: Pārvatī’s Tapas, Māyā-Discernment, and Skanda’s Investiture
अध्यायेऽस्मिन् नारदप्रसङ्गेन बह्ववस्थात्मकं माहात्म्यं निरूप्यते। गिरिजा पर्वताधिदेव्या कुसुमामोदिनीं समागम्य शिखरवर्ये घोरं तपः करोति, ऋतुवैषम्यैः शीतोष्णवर्षादिभिः कायक्लेशं दर्शयति। तदनन्तरं अन्धकवंशसम्भवोऽसुरः आडिः ब्रह्मणः सशर्तं वरं लब्ध्वा—रूपपरिवर्तने सति एव मरणम्—मायया शिवसमीपं प्रविश्य उमासदृशं रूपं धृत्वा हिंसां चिकीर्षति; शिवः तु देहचिह्नैः कपटं विविच्य तं निगृह्णाति, एवं मायाविवेकस्य महत्त्वं प्रकाशयति। गिरिजा भ्रान्त्या पुत्रवत् द्वारपालं वीरकं क्रुद्धा शशाप; परं शापः दैवविधानरूपेण व्याख्यायते—स शिलातः मानुषजन्म प्राप्य पुनः सेवां करिष्यति। अर्बुदस्य/अर्बुदारण्यमाहात्म्यं, अचलेश्वरलिङ्गस्य तारकत्वं च स्पष्टं स्तूयते। ब्रह्मा गिरिजायै रूपपरिवर्तनं दत्त्वा कौशिकीदेवीं प्रादुर्भावयति; तस्यै सिंहवाहनं, रक्षाकर्म, दैत्यविजयश्च नियोज्यते। अनन्तरं कौमारसृष्टिकथा प्रवर्तते—स्वाहया सह अग्नेः प्रसङ्गे षडृषिपत्नीरूपधारणं (अरुन्धतीं वर्जयित्वा), रुद्रतेजसः सञ्चरणं, निक्षेपः, ततः स्कन्दस्य/गुहस्य जन्म-वृद्धिः च कथ्यते। विश्वामित्रप्रोक्तं १०८ाधिकनामस्तोत्रं रक्षाकरं पावनं च निर्दिश्यते। स्कन्दस्य बालवीर्येण देवा विचलिताः; इन्द्रस्य वज्रात् शाख-नैगमेयादयः तथा मातृगणाः प्रादुर्भवन्ति; अन्ते स्कन्दः सेनापतिपदं स्वीकृत्य इन्द्रस्य राज्यम् अनुमन्यते। श्वेतपर्वते देवोत्सवः, पित्रोः पुत्रसमागमश्च, क्रोधदोषः, स्तोत्रयज्ञभागाः, अर्बुदक्षेत्रमहिमा इत्येतैः शिक्षामार्गः सम्यक् संयोज्यते।
Adhyaya 30
Skanda’s Senāpati-Abhiṣeka at the Mahī–Ocean Confluence (महीसमुद्रसंगमे स्कन्दाभिषेकः)
अध्यायः ३० आरभ्यते नारदेन, यः श्वेतपर्वतात् दक्षिणाभिमुखं स्कन्दस्य तारकवधार्थं प्रस्थानं पश्यति। तत्र ग्रहाः, उपग्रहाः, वेतालाः, शाकिन्यः, उन्मादाः, अपस्माराः, पिशाचाश्च इत्यादयः विघ्नकरा भूतगणाः निर्दिश्यन्ते, तथा सदाचार-नियम-भक्त्या रक्षणोपायः प्रतिपाद्यते। अनन्तरं कथा महीनदीतीरे मही- माहात्म्यप्रशंसया प्रवर्तते, विशेषतः मही-समुद्रसंगमः सर्वतीर्थसारभूत इति देवैः स्तूयते। तत्र स्नानं पितृतर्पणं च सर्वफलप्रदं कथ्यते; जलस्य लवणत्वेऽपि तस्य प्रभावः रूपान्तरशक्त्या दृष्टान्तैः समुपपाद्यते। ततः देवर्षयः स्कन्दस्य सेनापत्याभिषेकं विधिवत् आरभन्ते। अभिषेकद्रव्याणि समाहृत्य मन्त्रपूतं होमं कुर्वन्ति; मुख्यऋत्विजो ब्रह्मा कपिलश्च इति निर्दिश्यन्ते। होमकुण्डे महादेवेन लिङ्गरूपस्य प्रकाशनं दैवीयप्रत्ययार्थं दर्शितं, तद् अद्भुतं दर्शनं विधेः प्रमाणत्वेन व्याख्यायते। अन्ते देवतागणानां, लोकपालादीनां, विविधभूतवर्गाणां च महती गणना क्रियते; स्कन्दाय दानानि, आयुधानि, पार्षदाः, विस्तीर्णा मातृगणाश्च प्रदीयन्ते। स्कन्दः नमस्कृत्य देवाः वरदानाय सज्जा इति समापनं, तीर्थमहिमा, अभिषेकविधिः, रक्षणधर्मः, नेतृत्वस्य दैवीयप्रमाणं च एकत्र निबध्नाति।
Adhyaya 31
Guha’s March to Tārakapura and the Deva-Host: Oath, Mobilization, and Stuti (गुहस्य तारकपुराभियानम्)
अध्याये नारदः कथयति—देवाः गुहं वरं याचन्ते, यत् पापिष्ठं तारकं हन्तुम्। गुहः तदनुज्ञाय मयूरमारुह्य सन्नद्धो निर्गच्छति, धर्मरक्षणं प्रतिपादयन्—ये गावो ब्राह्मणांश्च अवमानयन्ति तान् न कदापि क्षमिष्ये इति; अतः युद्धं विजयार्थं न, धर्मसंरक्षणार्थमेव। ततः महती सैन्यसमुद्भवा दृश्यते—शिवः पार्वत्या सह सिंहयुक्ते दिव्यरथे प्रयाति, ब्रह्मा रश्मीन् गृह्णाति; कुबेरः, इन्द्रः, मरुतः, वसवः, रुद्राः, यमः, वरुणः, तथा आयुधोपकरणादयः व्यक्तरूपेण सहचरन्ति। पृष्ठतः विष्णुः सर्वव्यूहं रक्षन् अनुगच्छति। उत्तरतीरे ताम्रप्राकारसन्निधौ सैन्यं तिष्ठति; स्कन्दः तारकपुरं समृद्धं निरीक्षते। अथ कूटनीतिः—इन्द्रः दूतप्रेषणं सूचयति; दूतः तारकं कठोरं संदेशं ददाति—निर्गच्छ, अन्यथा पुरं नाशयिष्यामः इति। तारकः निमित्तैः व्याकुलः देवसेनां महतीं पश्यति, स्कन्दस्य ‘महासेन’ इति जयघोषान् स्तुतिं च शृणोति; अन्ते औपचारिकी स्तुतिः प्रवर्तते, देवशत्रून् नाशयितुं तं प्रार्थयन्ती।
Adhyaya 32
Tārakāsura–Vadhasya Prastāvaḥ (Prelude to the Slaying of Tāraka) / The Battle with Tāraka and the Release of Śakti
अध्यायः ३२ युद्ध-तत्त्वोपदेश-समन्वितः। नारदवचनं श्रुत्वा दैत्यराजस्तारकः सचिवान् समाहूय रणदुन्दुभिं निनाद्य सेनाः समुत्थाप्य देवान् प्रति प्रस्थितः। महायुद्धे देवाः किञ्चित्कालं पराजिताः; इन्द्रः कालनेमिना प्रहृतः। ततः इन्द्र-शङ्कर-विष्ण्वादयः देवाः पृथक् पृथग् दैत्यनायकैः सह संग्रामं चक्रुः। ततो धर्म-नीति-विचारः प्रवृत्तः—स्कन्दः ‘रुद्रभक्तः’ इति श्रुत्वा तारकं हन्तुं संदेहं जगाम; विष्णुः प्रत्यवदत्—यः प्राणिहिंसां करोति धर्मद्वेषी च, स न खलु शुद्धभक्तः। तारकः रुद्ररथं प्रहर्तुं प्रवृत्तः; शिवः रणनीत्या निवृत्तः, ततो देवैः समवेतैः प्रतिघातः कृतः, जगदिव क्षोभमगात्। विष्णोः क्रोधः उपदेशेन निगृहीतः; स्कन्दः स्वकार्यं स्मारितः—सज्जनरक्षणं दुष्टनिग्रहश्च। अन्ते तारकशिरसः शक्तिः व्यक्तरूपा निर्गत्य अवदत्—तपसा लब्धा अहं, पुण्यक्षये तु त्यजामि। ततः स्कन्देन शक्त्यस्त्रं मुक्तं, तेन तारकहृदयं विद्धं, लोकव्यवस्था पुनः स्थिरा। अनन्तरं शुभवाताः, दिग्विश्रान्तिः, देवस्तुतयः; तथा क्रौञ्चपर्वते बाणं प्रति योधयितुं आदेशः, कौमारयात्रा प्रवर्तते।
Adhyaya 33
Tārakavadhānantara-śoka, Dharmopadeśa, and Tri-liṅga-pratiṣṭhā (प्रतिज्ञेश्वर–कपालेश्वर-स्थापनम्)
अध्यायः ३३ आरभ्यते—नारदः तारकस्य पतितं शरीरं देवानां विस्मयं च वर्णयति। जयलाभेऽपि स्कन्दो गुहः धर्मविवेकात् शोकाकुलो भवति; स्तुत्युत्सवं निरुणद्धि, रुद्रभक्तिसम्बद्धस्य शत्रोर्वधात् प्रायश्चित्तमार्गं पृच्छति। तदा वासुदेवः श्रुति-स्मृति-इतिहास-पुराणप्रमाणैः प्रतिपादयति—दुष्टहिंसकस्य निग्रहे दोषाभावः, लोकधर्मस्य रक्षणं च हिंसकनिग्रहाधीनम्। अनन्तरं स रुद्राराधनं विशेषतः लिङ्गपूजां सर्वप्रायश्चित्तोत्तमां मोक्षहेतुमपि वदति; शिवमहिमानं हलाहलधारणं, शिरसि गङ्गाधारणं, त्रिपुरवधप्रतीकं, दक्षयज्ञविघ्नदृष्टान्तं चोपन्यस्य स्तौति। लिङ्गस्य जल-पञ्चामृताभिषेकः, पुष्पार्चनं, नैवेद्यं च विधीयते; लिङ्गप्रतिष्ठायाः महत्फलं—वंशोद्धारः, रुद्रलोकप्राप्तिश्च—प्रशंस्यते। शिवः स्वयम् हरिणा सह अभेदं प्रतिपाद्य सम्प्रदायसामञ्जस्यं धर्मतत्त्वतया स्थापयति। स्कन्दः त्रयाणां लिङ्गानां प्रतिष्ठां प्रतिजानाति; विश्वकर्मा तानि निर्माति, प्रतिष्ठा च वर्ण्यते—प्रतिज्ञेश्वर-कपालेश्वरादिनामधेयानि, अष्टमी-कृष्णचतुर्दशीव्रतानि, समीपशक्तिपूजा, ‘शक्तिच्छिद्र’स्थानं, तथा विशिष्टतीर्थस्य महिमा—तत्र स्नान-जपाभ्यां शुद्धिः, परलोकगमनं च।
Adhyaya 34
कुमारेश्वर-लिङ्गप्रतिष्ठा, तीर्थमाहात्म्य, स्तव-फलश्रुति (Kumarēśvara Liṅga Installation, Tīrtha-Greatness, and Hymn’s Fruits)
अध्याय आरभ्यते नारदेन ब्रह्मणः संकल्पकथनेन—तृतीयस्य लिङ्गस्य प्रतिष्ठां कर्तुम्, स्वभावतः शुभस्यापि, अधिकं दर्शनीयम्, मनोहरम्, फलप्रदम् च रूपं निर्मातुम्। देवाः स्कन्दस्य प्रीत्यर्थं रमणीयं सरः निर्माय तस्मिन् गङ्गादि-महातीर्थानां जलानि एकत्र समाहृत्य स्थापयन्ति। वैशाखे शुभदिने ब्रह्मा ऋत्विजश्च रुद्रमन्त्रैः, हविर्भिः, विधिवत् प्रतिष्ठां कुर्वन्ति; गन्धर्व-अप्सरसः वाद्यगीतैः उत्सवं कुर्वन्ति। स्कन्दः स्नात्वा ‘सर्वतीर्थजलैः’ लिङ्गाभिषेकं कृत्वा पञ्चमन्त्रैः पूजयति; शिवः लिङ्गान्तः स्थित्वा पूजां गृह्णाति इति वर्ण्यते। स्कन्दः दान-उपहारादीनां फलानि पृच्छति; शिवः विस्तरेण कर्म-नीति-सूचीं वदति—लिङ्गप्रतिष्ठा, देवालयनिर्माणं च शिवलोके दीर्घवासं ददाति। ध्वज-गन्ध-दीप-धूप-नैवेद्य-पुष्प-बिल्वपत्र-छत्र-वाद्य-घण्टादि-दानैः आरोग्य-ऐश्वर्य-कीर्ति-विद्या-पापक्षयादि फलानि लभ्यन्ते। कुमारेश्वरे ‘गुप्तक्षेत्रे’ शिवसन्निधिः प्रतिष्ठिता, यथा वाराणस्यां विश्वनाथः। स्कन्देन दीर्घः शैवस्तोत्रपाठः कृतः; प्रातःसायं जपतः शिवः वरदानि ददाति। ततः तीर्थनियमाः—महिषासागर-सङ्गमे स्नानपूजा चन्द्र-सूर्यविशेषकाले महापुण्यप्रदा। अनावृष्टिनिवारणविधिः अपि निर्दिश्यते—बहुरात्र-अभिषेकः सुगन्धजलेन, उपहाराः, ब्राह्मणभोजनम्, होमः, दानम्, रुद्रजपश्च; तेन वृष्टिः, लोकक्षेमं च सिध्यति। नित्यपूजया जातिस्मृतिः, तीर्थे मरणेन रुद्रलोकप्राप्तिः, कपर्दिना (गणेशेन) विघ्ननाशश्च प्रतिज्ञायते। अन्ते जामदग्न्य-परशुरामादि भक्तानां दृष्टान्ताः, तथा माहात्म्यस्य पाठ-श्रवणेन इष्टफलप्राप्तिः, श्राद्धे पितृहितं, गर्भिण्याः श्रवणे शुभसन्तानलाभश्च विधीयते।
Adhyaya 35
जयस्तम्भ-स्थापनम् तथा स्तम्भेश्वर-लिङ्गप्रतिष्ठा (Installation of the Victory Pillar and the Stambheśvara Liṅga)
अस्मिन्नध्याये नारदप्रश्ननिमित्तं देवाः गुहं स्कन्दं प्रणम्य याचन्ते—युद्धे शत्रून् जित्वा विजयी जनः स्तम्भचिह्नं जयस्तम्भं स्थापयेत् इति प्राचीनो धर्मः। तस्मात् स्कन्दविजयस्य स्मरणार्थं विश्वकर्मणा निर्मितं श्रेष्ठं स्तम्भं, लिङ्गपरम्परया संयुक्तं, स्थापयितुं ते निवेदयन्ति। स्कन्दः अनुमन्यते; शक्रप्रमुखा देवाः रणभूमौ जाम्बूनदप्रभं स्तम्भं प्रतिष्ठापयन्ति, मणिरूपैः अलङ्कारैः क्षेत्रं शोभयन्ति। अप्सरसः गाननृत्यैः हर्षं कुर्वन्ति, विष्णुः वाद्यसहायः कथ्यते, दिवि पुष्पवृष्टिः देवप्रसादसूचिका भवति। ततः स्तम्भेश्वराख्यं शिवलिङ्गं त्रिनेत्रपुत्रेण स्कन्देन प्रतिष्ठाप्यते। तस्य समीपे स्कन्दः कूपं निर्माति, यस्य गर्भात् गङ्गा प्रादुर्भवतीति जलपावनता लिङ्गपावनतया सह योज्यते। माघकृष्णचतुर्दश्यां कूपस्नानं कृत्वा पितृतर्पणं यः करोति, तस्य गयाश्राद्धसमं पुण्यं भवतीति विधीयते। गन्धपुष्पैः स्तम्भेश्वरपूजनं वाजपेयसमं महत्फलं ददाति; अमावास्यापौर्णमास्यां श्राद्धं, विशेषतः भूमिसागरसंयोगकल्पे, स्तम्भेश्वरार्चनसहितं पितॄन् तृपयति, पापान् नाशयति, रुद्रलोके महिमानं ददाति। एषा शिक्षा रुद्रेण स्कन्दप्रीत्यर्थं प्रोक्ता, सर्वदेवैः प्रशंसिता प्रतिष्ठा च सफलतां गता इति उपसंहरति।
Adhyaya 36
सिद्धेश्वरलिङ्ग-स्थापनम् तथा सिद्धकूप-माहात्म्यम् (Establishment of Siddheśvara Liṅga and the Glory of Siddhakūpa)
अस्मिन्नध्याये स्थलसमुद्रसङ्गमे स्कन्देन पूर्वं प्रतिष्ठापितानां बहूनां लिङ्गानां दर्शनात् ब्रह्मविष्ण्विन्द्रप्रमुखा देवाः समागताः। विकीर्णपूजायाः क्लेशं विचार्य सर्वेषां सामूहिकभक्त्यर्थं देशस्थैर्यार्थं च एकं शुभं लिङ्गं स्थापयितुं निश्चिन्वन्ति। महेश्वरानुज्ञया ब्रह्मणा निर्मितं लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य गुहः तस्य ‘सिद्धेश्वर’ इति नाम ददाति; ततः पुण्यसरः खन्यते, नानातीर्थजलैः पूर्यते। अनन्तरं पातालसङ्कटं वर्ण्यते—तारकयुद्धात् पलायिताः नागाः प्रलम्बदैत्यस्य उपद्रवान् निवेदयन्ति। स्कन्दः स्वशक्तिं पातालं प्रेषयति; सा भूमिं विदार्य प्रलम्बं हत्वा तस्मिन्नुद्भूते विदारे पातालगङ्गाजलं शुद्धिकरं पूरयति। स्कन्दः तं देशं ‘सिद्धकूप’ इति नाम्ना प्रसिद्धं करोति, कृष्णाष्टम्यां चतुर्दश्यां च स्नानं, सिद्धेश्वरपूजनं, श्राद्धं च विधत्ते; पापक्षयः स्थिरफलप्राप्तिश्च प्रतिज्ञायते। क्षेत्रस्य संस्थापनार्थं सिद्धाम्बिकाप्रतिष्ठा, क्षेत्रपालनियोजनं (चतुःषष्टिमहेश्वरसमेतम्), तथा आरम्भसिद्ध्यर्थं सिद्धिविनायकस्थापनं च कथ्यते। फलश्रुतौ अस्याध्यायस्य पाठश्रवणयोः समृद्धिरक्षा च, अन्ते षण्मुखलोकसामीप्यं च प्रशंस्यते।
Adhyaya 37
बर्बरीतीर्थमाहात्म्य-प्रस्तावना तथा सृष्टि-भूगोलवर्णनम् (Barbarī Tīrtha Prologue and Cosmography of Creation)
अध्याय आरभ्यते यत्र नारदः अर्जुनाय बर्बरीतीर्थस्य माहात्म्यं कथयितुं प्रतिजानीते। तत्र बर्बरिका ‘कुमारी’ इति प्रसिद्धा, तथा कौमारिकाखण्डः धर्मार्थकाममोक्ष-चतुर्विधपुरुषार्थप्रद इति निरूप्यते। अर्जुनः कुमारीचरितस्य विस्तरं, तथा सृष्टेः कर्मभेदस्य च कारणं, भारतखण्डस्य च विन्यासं श्रोतुम् इच्छति। नारदः तत्त्वविचारयुक्तां सृष्टिक्रमकथां प्रवर्तयति—अव्यक्तात् प्रधाना-पुरुषयोः संयोगे महत्, ततः त्रिगुणभेदेन अहङ्कारः, तन्मात्राणि, भूतानि, एकादशेन्द्रियाणि मनःसहितानि, एवं चतुर्विंशतितत्त्वसमुदायः। अनन्तरं ब्रह्माण्डं बुद्बुदाकारं अण्डरूपं वर्ण्यते; ऊर्ध्वे देवानां, मध्ये मनुष्याणां, अधः नागदैत्यादीनां निवासः। ततः सप्तद्वीपाः तेषां परितः भिन्नद्रव्यसमुद्राश्च कथ्यन्ते। मेरुपर्वतस्य प्रमाणं, दिक्पर्वताः, वनानि सरांसि, सीमापर्वताः, जम्बूद्वीपस्य वर्षविभागाः च निरूप्यन्ते; ऋषभनाभिसुतभरतवंशसम्भवात् ‘भारत’ इति नामप्रसिद्धिः कथ्यते। शाककुशक्रौञ्चशाल्मलिगोमेदपुष्करद्वीपानां राजानः विभागाः च, तथा वाय्वग्न्यापःसोमसूर्यब्रह्मणां प्रति जपस्तुतिध्यानरूपा भक्तिविशेषाः निर्दिश्यन्ते; अन्ते ऊर्ध्वलोकविन्यासप्रसङ्गेन उपसंहारः।
Adhyaya 38
रथ-मण्डल-लोकविन्यासः (Cosmography of Chariots, Spheres, and Lokas)
अध्यायेऽस्मिन् नारदेन निरूपितं ज्योतिषां लोकानां च सूक्ष्मं विन्यासशास्त्रम्। सूर्यस्य मण्डलं रथरचना च—अक्ष-चक्र-प्रमाणादि—वर्ण्यते; सूर्यस्य सप्ताश्वाः वैदिकच्छन्दोभिः (गायत्री-बृहती-उष्णिक्-जगती-त्रिष्टुभ्-अनुष्टुभ्-पङ्क्ति) समीकृताः। उदयास्तमयौ न वस्तुतः नाशौ, किन्तु दर्शनादर्शनरूपौ इति प्रतिपाद्यते; उत्तरायण-दक्षिणायनयोः राशिगमनं, वेगभेदश्च कुम्भकारचक्रदृष्टान्तेन व्याख्यायते। सन्ध्याकाले सूर्यहिंसाप्रयत्निनां भूतानां संघर्षः कथ्यते, तथा गायत्रीशुद्धोदक-तर्पणादिसहितं सन्ध्याविधानं धर्मरक्षणाय प्रशंस्यते। अनन्तरं चन्द्रमण्डलं, नक्षत्रमण्डलम्, ग्रहस्थानानि तेषां रथाश्च, सप्तर्षिमण्डलपर्यन्तं क्रमः, ध्रुवस्य ज्योतिश्चक्रस्य अक्ष-नाभिरूपत्वं च निरूप्यते। भूर्-भुवः-स्वः-महः-जनः-तपः-सत्य इति सप्तलोकाः, तेषां परस्परदूरत्वं कृतक-अकृतकभावश्च निर्दिश्यते। अन्ते गङ्गायाः विश्वस्थितिः, तथा सप्त वायुस्कन्धाः ये दिव्यव्यवस्थां बध्नन्ति भ्रमयन्ति च, निरूप्य पातालप्रकरणस्योपक्रमाय संक्रमणं क्रियते।
Adhyaya 39
Pātāla–Naraka Cosmography and the Barkareśvara–Stambhatīrtha Māhātmya (कालमान-वर्णन सहित)
अध्यायः ३९ पाताललोकानां तथा नरकाणां च विस्तृतं वर्णनं करोति। नारदः अतलादि सप्त पातालान् रमणीयान्, दानवदैत्यनागैः परिपूर्णान् निरूपयति, तथा ब्रह्मणा प्रतिष्ठापितं श्रीहाटकॆश्वरनाम महालिङ्गं प्रकाशयति। ततः पातालाधः स्थितानां बहूनां नरकाणां नामानि कर्मफलनियमेन सह कथ्यन्ते—मिथ्यासाक्ष्यं, हिंसा, मद्यादिदुरुपयोगः, गुरुतिथिसत्कारभङ्गः, अधर्माचरणं च यथायोग्यं दण्डस्थानैः संबध्यन्ते। अनन्तरं विश्वयन्त्रवर्णनं प्रवर्तते—कालाग्निः, अनन्तः, दिग्गजाः, तथा ‘कटाह’ इति जगदावरणं निर्दिश्यते। निमेषादारभ्य युग-मन्वन्तर-कल्पपर्यन्तं कालमानक्रमः, नामकल्पानां च उल्लेखः, शास्त्रीयरीत्या प्रतिपाद्यते। पश्चात् स्तम्भतीर्थसमुद्र-भूमिसङ्गमे पूर्वजन्मकृतं कारणं स्मरन्ती बर्करीमुखी कुमारीका तपसा तीर्थकर्मभिश्च रूपशुद्धिं प्राप्य बर्करेश्वरं स्थापयति; स्वस्तिककूपः प्रसिद्धो भवति। तत्र दाह-अस्थिविसर्जनयोः नित्यशुभफलप्रदत्वं विशेषेण प्रतिपाद्यते। अन्ते भारतखण्डस्य विभागः, पर्वतानां नदीप्रभवानां च सूची, तथा देश-प्रदेश-ग्राम-पत्तनसंख्याभिः सह पुराणीय-गजेटियररूपेण पवित्रभूगोलः सम्यग् निरूप्यते।
Adhyaya 40
Mahākāla-prādurbhāva and the Discourse on Tarpaṇa, Śrāddha, and Yuga-Dharma (महाकालप्रादुर्भावः)
अर्जुनः नारदं पप्रच्छ—कस्मिंश्चित् तीर्थे महाकालस्य कः स्वरूपः, कथं च तस्य प्राप्तिः। नारदः वाराणस्यां माण्डिनाम् ऋषिं दीर्घकालं रुद्रजपं कुर्वन्तं पुत्रार्थं वर्णयति; शिवः तस्मै महाबलं गर्भस्थं पुत्रं ददौ। स च गर्भे बहूनि वर्षाणि स्थित्वा ‘कालमार्ग’भयम् अवदत्, मोक्षमार्गस्य ‘अर्चिस्’पथस्य च भेदं सूचयन्। शिवस्य अनुग्रहेण व्यक्तीभूताभिः विभूतिभिः सह स बालकः प्रसूतोऽभवत्, ‘कालभीतिः’ इति नाम्ना प्रसिद्धः। कालभीतिः पाशुपतभक्तः तीर्थयात्रां कृत्वा बिल्ववृक्षमूले घोरं मन्त्रजपं चकार, परमानन्दसमाधिं प्राप्य तस्य स्थानस्य अतिशुद्धिं प्रभावं च ज्ञातवान्। शतवर्षव्रते कश्चन रहस्यमानवः जलं दातुम् आगतः; शौचवंशज्ञानदानग्रहणधर्मेषु विवादः जातः, अन्ते कूपः सरोवरत्वेन पूरित इति अद्भुतं दर्शितम्। स पुरुषोऽन्तर्धाय, महालिङ्गं स्वयम्भू प्रादुरभूत्, दिव्यैः स्तवैः उत्सवैश्च। कालभीतिः बहुमुखं शिवस्तोत्रं कृत्वा शिवं ददर्श; शिवः तस्य धर्मं प्रशस्य वरान् ददौ—स्वयम्भूलिङ्गे नित्यसन्निधिः, तत्र पूजादानयोः अक्षयफलम्, समीपकूपे स्नानपितृतर्पणयोः सर्वतीर्थफलप्राप्तिः, विशेषतिथिनियमाश्च। अनन्तरं करन्धमः राजा आगत्य पितॄणां प्रति जलदानस्य कथं गमनं, श्राद्धस्य च तत्त्वं पप्रच्छ। महाकालः सूक्ष्मतत्त्वग्रहणं (इन्द्रिय-तन्मात्राद्वारा), मन्त्रेणैव सम्यगर्पणस्य आवश्यकता, दर्भतिलाक्षतानां रक्षार्थं प्रयोजनं च व्याख्यातवान्। चतुर्षु युगेषु प्रधानधर्मान्—कृते ध्यानम्, त्रेतायां यज्ञः, द्वापरे नियमाचारः, कलौ दानम्—निरूप्य, कलियुगस्य दुष्प्रवृत्तिं तथा धर्मपुनरुत्थानस्य संकेतांश्च कथयामास।
Adhyaya 41
Adhyāya 41 — Deva-tāratamya-vicāra, Pāpa-vibhāga, Śiva-pūjā-vidhi, and Ācāra-saṅgraha (Mahākāla’s Instruction)
अस्मिन्नध्याये महाकालः करण्ढमस्य प्रश्नान् प्रति सुव्यवस्थितं धर्मोपदेशं ददाति। प्रथमं देवतारतम्यविचारः—केचित् शिवं, केचित् विष्णुं, केचित् ब्रह्माणं मोक्षमार्गं मन्यन्ते; परं महाकालः सरल-श्रेष्ठतावादं निवारयति, नैमिषारण्ये मुनिभिः कृतं निर्णयप्रश्नं स्मारयन्, यत्र बहुरूपदेवतासम्मानः प्रतिपादितः। ततः पापविभागः—मानस-वाचिक-कायिकदोषाः, शिवद्वेषस्य महाभयं, महापातक-उपपातकादीनां तथा दम्भ-क्रूरता-शोषण-परनिन्दादिधर्मभ्रंशानां क्रमशः निरूपणम्। अनन्तरं शिवपूजाविधिः संक्षेपेणापि तन्त्रवत् कथ्यते—पूजाकालः, शौच-शुद्धिः भस्मधारणसहिताः, देवालयप्रवेश-मार्जनम्, गडुकादिजलपात्रविधानम्, उपहाराः, ध्यानं, मन्त्रप्रयोगः (मूलमन्त्रनिर्देशसहितः), अर्घ्यं, धूप-दीप-नैवेद्यं, नीराजनं, स्तोत्रं च, तथा अपराधक्षमा-याचनारूपं प्रायश्चित्तवत् समापनम्। पश्चात् गृहस्थभक्तस्य आचारसङ्ग्रहः—सन्ध्योपासनम्, वाक्संयमः, देहशौच-नियमाः, वृद्ध-गुरु-देवतादिषु सत्कारः, धर्मरक्षणाय व्यवहारनियमाश्च। अन्ते देवसभा महाकालं सत्करोति, लिङ्गस्य तीर्थस्य च कीर्तिं स्थापयति, तथा श्रवण-पठन-पूजनकर्तॄणां फलश्रुतिं निगदति।
Adhyaya 42
Aitareya-Māhātmya and Ekādaśī-Jāgara: Vāsudeva Installation, Bhāva-Śuddhi, and Liberation Theology
अध्यायः त्रिभिः प्रवाहैः प्रवर्तते। प्रथमं नारदः तीर्थतत्त्वं वर्णयति—वासुदेवविना तीर्थं अपूर्णमिति मन्वानः स दीर्घं योगपूजनं कृत्वा अष्टाक्षरजपेन विष्णोः कलां लोकहितार्थं तत्र प्रतिष्ठापयितुं याचते। भगवान् विष्णुः अनुमन्यते, वासुदेवः प्रतिष्ठाप्यते, तेन देशविशेषे नाम-प्रसिद्धिः तथा विधि-प्रामाण्यं च जायते। द्वितीयं कार्त्तिकशुक्लैकादश्याः व्रतविधानं निर्दिश्यते—नियततीर्थस्नानं, पञ्चोपचारपूजा, उपवासः, रात्रौ जागरणं गीतवाद्य-कीर्तन-पाठैः सह, क्रोध-मानत्यागः, दानं च। भक्तिशील-धर्मगुणसमूहः कथ्यते, यः जागरणं सम्यक् कृत्वा ‘पुनर्न जायते’ इति फलश्रुतिं प्राप्नोति। तृतीयं दृष्टान्तः—अर्जुनस्य प्रश्नात् नारदः ऐतरेयस्य वंशं, मन्त्रजपपरायणत्वात् मौनवत् स्थितिं, गृहकलहं च निवेदयति। ऐतरेयः देहधर्मजन्यदुःखं, बाह्यशुद्धेः अपर्याप्ततां, भावशुद्धेः अनिवार्यतां च उपदिश्य निरवेद→वैराग्य→ज्ञान→विष्णुसाक्षात्कार→मोक्ष इति क्रमं प्रतिपादयति। विष्णुः प्रादुर्भूय स्तोत्रं श्रुत्वा वरान् ददाति, स्तोत्रस्य ‘अघानाशन’ प्रभावं नाम्ना निर्दिशति, कोटितीर्थं हरिमेधसः प्रसङ्गं च दर्शयति; अन्ते ऐतरेयः कर्तव्यं समाप्य वासुदेवानुस्मृत्या मोक्षमवाप्नोति।
Adhyaya 43
Bhattāditya-pratiṣṭhā, Sūrya-stuti (aṣṭottara-śata-nāma), and Arghya-vidhi at Kāmarūpa
अध्याये नारदः अर्जुनं प्रति लोकहितार्थं कृतां सूर्यभक्तिं कथयति। आदौ सविता जगतां धारकः, सर्वेषां प्राणिनां पोषकः इति तत्त्वतः स्तूयते; तस्य स्मरणं स्तवनं नित्यपूजा च लौकिकसिद्धिं रक्षां च ददातीति प्रतिपाद्यते। ततः नारदस्य दीर्घतपस्या वर्ण्यते, यया सूर्यः साक्षात् प्रादुर्भूय वरं ददौ—काञ्चित् ‘कामरूपकलां’ तत्रैव नित्यं स्थितां करिष्यामीति। अनन्तरं नारदः ‘भट्टादित्य’ इति नाम्ना देवतां प्रतिष्ठापयति, अष्टोत्तरशतनामरूपां विस्तीर्णां सूर्यस्तुतिं च निवेदयति, यत्र सविता जगन्नियन्ता, वैद्यः, धर्मधारकः, दुःख-रोग-शोकनाशकश्च इति बहुभिः विशेषणैः कीर्त्यते। पश्चात् अर्जुनस्य प्रार्थनया अर्घ्यविधिः कथ्यते—प्रातःशौच-शुद्धिः, मण्डलनिर्माणम्, अर्घ्यपात्रद्रव्यविधानम्, द्वादशात्मकस्य सूर्यस्य ध्यानम्, आवाहनमन्त्राः, पाद्य-स्नान-वस्त्र-यज्ञोपवीत-आभरण-गन्धानुलेपन-पुष्प-धूप-नैवेद्याद्युपचाराः, क्षमापना-विशर्जनान्तं कर्म। अन्ते क्षेत्रमहात्म्यं—वनकुण्डं कामरूपकलासम्बद्धं, माघशुक्लसप्तम्यां स्नानस्य पुण्यं, रथपूजा रथयात्रा च, महातीर्थसमफलप्राप्तिः; भट्टादित्यस्य नित्यसन्निधिः पापनाशकः धर्मवर्धकश्च पुनः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 44
दिव्य-शपथ-प्रकरणम् (Divya Ordeals and Oath-Procedure Discourse)
अर्जुनः प्रमाणाभावे विवादेषु चिरस्थितेषु ‘दिव्य’विधीनां स्पष्टं निरूपणं पृच्छति। नारदः दिव्यानि (सत्यपरीक्षाः) गणयति, शपथानां च राजधर्मे सत्यस्थापनार्थं विवादेषु, अभियोगेषु, महापातकेषु च नियोजनीयत्वं दर्शयति। अत्र पुनःपुनः प्रतिपाद्यते यत् मिथ्याशपथः देवसाक्षिभिः न निगूढः—सूर्यचन्द्रवाय्वग्निभूम्यापो हृदयधर्मयमदिनरात्रिसन्ध्यादयः सर्वे साक्षिणः; क्रीडार्थं कपटार्थं वा शपथग्रहणं विनाशहेतुः। ततः तुला/घटविधानयुक्तं तौलदिव्यं, विषदिव्यं, तप्तायसि अग्निदिव्यं, तप्तमाष/सुवर्णग्रहणं, फाल/जिह्वापरीक्षा, तण्डुलदिव्यं (चौर्यविषये), जलदिव्यं (निमज्जनकालमानम्) इत्यादीनां क्रमशः विधयः, द्रव्यप्रमाणानि, अधिकारीणः, जयापजयलक्षणानि च निर्दिश्यन्ते। एते विधयः राज्ञां कर्मसु नियताः, निष्पक्षैः कुशलैः प्रशासकैः एव, छलनिवारणोपायैः सह, प्रयोजनीयाः इति उपसंहरति।
Adhyaya 45
बहूदकतīर्थे नन्दभद्र-सत्यव्रतसंवादः (Nandabhadra–Satyavrata Dialogue at Bahūdaka Tīrtha)
अध्यायः ४५ आरभ्यते—नारदः कामरूपदेशे बहूदकतीर्थे कथां स्थापयति। तस्य नाम-प्रसिद्धिं पावनत्वं च वर्णयन् कपिलमहर्षेस्तपः, कपिलेश्वरलिङ्गस्य प्रतिष्ठां च निवेदयति। ततः नन्दभद्रः धर्मनिष्ठो दृष्टान्तभूतः प्रदर्श्यते—मनसा वाचा कर्मणा संयतः, शिवपूजापरायणः, न्याय्येन अवञ्चकेन जीविकोपायेन (अल्पलाभेनापि) व्यापारं कुर्वन्। स यज्ञ-संन्यास-कृषि-राज्य-तीर्थयात्रादीनां केवलं स्तुतिं नाङ्गीकरोति; शौच-अहिंसाविहीनानां तेषां निष्फलत्वं दर्शयति। स देवताप्रीतिकरं भक्तियुक्तं यज्ञं सत्यमित्याह, पापविरत्या आत्मशुद्धिं च प्रतिपादयति। अनन्तरं समीपस्थः संशयवादी सत्यव्रतः नन्दभद्रे दोषान् अन्विष्य, पुत्र-भार्यावियोगादिदुःखं धर्मस्य लिङ्गपूजायाश्च विरुद्धं मन्यते। स वाक्गुण-दोषानां तान्त्रिकं निरूपणं कृत्वा, ईश्वरकारणं निराकुर्वन् स्वभाववादं प्रवर्तयति। नन्दभद्रः प्रत्युत्तरं ददाति—अधर्मिणामपि दुःखदर्शनात्, लिङ्गप्रतिष्ठायां देव-वीरादीनां दृष्टान्तैः लिङ्गपूजां समर्थयति, अलङ्कृतां किन्तु विरुद्धार्थां वाचं परिहरितुं चेतयति। अन्ते स बहूदककुण्डं प्रति प्रयाति, वेद-स्मृति-धर्म्ययुक्तिप्रमाणैः प्रतिष्ठितं धर्ममेव प्रमाणं पुनः प्रतिजानन्।
Adhyaya 46
Bahūdaka-kuṇḍa Māhātmya and the Instruction on Guṇas, Karma, and Detachment (बाहूदककुण्डमाहात्म्यं तथा गुणकर्मवैराग्योपदेशः)
अध्यायेऽस्मिन् बहूदककुण्डतीरे कपिलेेश्वरलिङ्गं पूजयित्वा नन्दभद्रः संसारस्य विषमतां प्रति प्रश्नं करोति—निर्लेपो भगवान् कथं दुःखवियोगविभिन्नगतियुक्तं जगत् सृजति, स्वर्गनरकादिभेदश्च कुतः। तत्र सप्तवर्षीयो रोगी बालकः आगत्य धर्ममनोविज्ञानसाङ्ख्यप्रायैः पदैः समाधानं ददाति—शारीरमानसदुःखयोः कारणानि निश्चितानि; मानसं दुःखं ‘स्नेह’ एव मूलम्, तस्माद्रागः कामः क्रोधः तृष्णा च प्रवर्तन्ते। नन्दभद्रः पृच्छति—अहङ्कारकामक्रोधादीन् त्यक्त्वा कथं धर्मः सेवनीयः। बालकः प्रकृतिपुरुषयोः विवेकं, गुणोत्पत्तिं, अहङ्कारतन्मात्रेन्द्रियप्रादुर्भावं च कथयित्वा व्यवहारतः रजस्तमसोः शोधनं सत्त्ववृद्ध्या कर्तव्यमिति उपदिशति। भक्तानामपि दुःखप्राप्तौ कारणं स पूजाशुद्ध्यशुद्धिभेदं, कर्मफलावश्यं, तथा भगवत्कृपां च व्याचष्टे—कृपया कस्यचित् फलभोगः संकेन्द्रितः, कस्यचित् फलक्षयः जन्मजन्मान्तरं साध्यते। अन्ते बालकः पूर्वजन्मकथां प्रकाशयति—कपटोपदेशकः नरके दण्डितः, बहुयोनिषु भ्रमितः, व्यासेन सारस्वत-मन्त्रेण अनुगृहीतः। स बहूदके विधिं निर्दिशति—सप्ताहोपवासः सूर्यजपश्च, निर्दिष्टतीर्थे दाहः, अस्थिविसर्जनं, बहूदके भास्करप्रतिष्ठा च। फलश्रुतौ स्नानदानतर्पणकर्मभोजनस्त्रीसत्कारयोगाभ्यासश्रवणादीनां महत्फलं, अन्ते मोक्षाभिमुखं वरं च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 47
Śakti-vyāpti, Digdevī-sthāpana, Navadurgā-pratiṣṭhā, and Tīrtha-phalapradāna (Chapter 47)
अध्यायेऽस्मिन् शक्तेः तत्त्वं सुव्यवस्थितं निरूप्यते। सा नित्यप्रकृतिरिव सर्वव्यापिनी, यथा परमेश्वरस्य सर्वव्याप्तिः; सा चाभिमुखीभूता मोक्षहेतुः, विमुखीभूता बन्धहेतुरिति प्रतिपाद्यते। शक्त्यवमानिनां योगिनां वाराणस्यां पतनदृष्टान्तेन चेतना प्रदीयते। ततः दिग्व्यवस्थया चतुर्षु दिक्षु चतस्रो महाशक्तयः प्रतिष्ठाप्यन्ते—पूर्वे सिद्धाम्बिका, दक्षिणे तारा (कूर्मप्रसङ्गेन वेदधर्मरक्षणसम्बद्धा), पश्चिमे भास्करा (सूर्यनक्षत्रादीनां तेजोवर्धिनी), उत्तरे योगनन्दिनी (योगशुद्धि-सनकादिसम्बन्धिनी)। अनन्तरं तीर्थे नवदुर्गाः प्रतिष्ठाप्यन्ते—त्रिपुरा, कोलम्बा (रुद्राणीसम्बद्धकूपयुक्ता; माघाष्टम्यां स्नानविशेषः; महातीर्थातिशयप्रशंसा), कपालेशी, सुवर्णाक्षी, महादुर्गा ‘चर्चिता’ (शौर्यप्रदा; बद्धवीरमोचनदृष्टान्तेन), त्रैलोक्यविजया (सोमलोकसम्भवा), एकवीरा (प्रलयशक्तिस्वरूपा), हरसिद्धिः (रुद्रदेहसम्भवा; डाकिनीविघ्ननिवारिणी), तथा ईशानकोणे चण्डिका/नवमी (चण्ड-मुण्ड-अन्धक-रक्तबीजादियुद्धप्रसङ्गैः)। नवरात्रपूजाविधानं बलि-पूप-नैवेद्य-धूप-गन्धादिभिः सह निर्दिश्यते, तथा मार्गचतुष्पथादिषु रक्षणफलप्राप्तिः कथ्यते। भूतमाता/गुहाशक्तिः दुष्टभूतसीमाबन्धनं कृत्वा वैशाखदर्शदिने निर्दिष्टोपहारैः पूजयतां वरान् ददातीत्यपि वर्ण्यते। उपसंहारे तीर्थे बहुस्थानेषु देवीसमूहस्य निवासः, तथा धर्मव्यवस्था-रक्षा-इष्टसिद्ध्यर्थं विधिपूर्वकं कर्माराधनमेव मुख्योपाय इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 48
स्तम्भतीर्थमाहात्म्ये सोमनाथवृत्तान्तवर्णनम् (Somanātha Account within the Glory of Stambha-tīrtha)
अध्याय आरभ्य नारदः स्तम्भतीर्थमाहात्म्ये सोमनाथस्य महिमानं स्पष्टं प्रवक्तुमुद्यतः; श्रवणपाठयोः पापमोचनहेतुत्वं प्रतिपादयति। ततः तेजस्विनौ ब्राह्मणौ ऊर्जयन्तः प्रालेयश्च प्रभासतीर्थप्रशंसकं श्लोकं श्रुत्वा स्नानार्थं तीर्थयात्रां कर्तुं निश्चयं कुर्वीताम्। वननदीतीर्थान्यतिक्रम्य नर्मदां च तीर्त्वा भूमिसागरयोः सङ्गमलक्षणं पवित्रं देशं प्राप्नुतः; श्रमक्षुधातृष्णाभिः परीक्षितौ सिद्धलिङ्गसमीपे पतितौ सिद्धनाथं प्रणम्य स्थितौ। तस्मिन्नन्तराले दिव्यवाणी पुष्पवृष्टिश्च जायते; लिङ्गस्य प्रादुर्भावो वर्ण्यते, प्रालेयाय सोमनाथसमं फलं दत्तं, समुद्रतीरे स्थापितलिङ्गस्य च निर्देशः। अनन्तरं कथा प्रभासं प्रति निवर्तते, यात्रिकद्वयसम्बद्धं द्विविधसोमनाथरूपं च निर्दिशति। अथ हाटकेश्वरस्य प्रसङ्गः—ब्रह्मणा लिङ्गप्रतिष्ठा कथ्यते, ततः स्तुतिरनुक्रमेण शिवस्य विश्वरूपान् (अष्टमूर्तिसम्बद्धान्—सूर्याग्नि, पृथिवी, वायु, आकाश-शब्दादीन्) निरूपयति। फलश्रुतौ ब्रह्मस्तोत्रश्रवणपाठयोः हाटकेश्वरस्मरणस्य च अष्टविधशिवे सायुज्यप्राप्तिः, तथा भूमिसागर-सङ्गमे बहुपुण्यतीर्थसमृद्धिश्च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 49
Jayāditya-Māhātmya and the Discourse on Karma, Rebirth, and the ‘Twofold Food’
अर्जुनः महीनगरके प्रतिष्ठितानां मुख्यतीर्थानां वर्णनं पप्रच्छ। नारदः तत्र देशं निरूप्य जयादित्यं (सूर्यस्वरूपं) प्रशशंस—तस्य नामस्मरणेन रोगशमनं मनोवाञ्छितसिद्धिश्च, दर्शनमपि मङ्गलप्रदमिति। पूर्ववृत्तान्तं कथयन् नारदः सूर्यलोकं जगाम; तत्र भास्करः नारदं पप्रच्छ—यत्र नारदेन ब्राह्मणाः प्रतिष्ठापिताः, ते कीदृशा इति। नारदः स्तुतिनिन्दयोः दोषभयात् मौनं कृत्वा देवमेव प्रत्यक्षं परीक्षतुं प्रार्थयामास। ततः भास्करः वृद्धब्राह्मणवेषेण तटप्रदेशं प्राप्तः; हारितप्रमुखैः ब्राह्मणैः स अतिथिरूपेण सत्कृतः। अतिथिः ‘परमभोजनं’ याचते; तदा हारितपुत्रः कमठः द्विविधं भोजनं व्याचष्टे—देहपोषकं लौकिकं भोजनं, तथा परमं भोजनं धर्मोपदेशश्रवणाध्यापनरूपं यत् आत्मानं/क्षेत्रज्ञं पोषयति। अनन्तरं अतिथिः जन्म-लय-भस्मीभूतानां गतिविषये प्रश्नं करोति; कमठः सत्त्व-तमो-मिश्रकर्मभेदेन पुनर्जन्मगतिं स्वर्ग-नरक-तिर्यग्-मानुषेषु निरूपयति। गर्भोत्पत्तिवर्णनं गर्भदुःखानुभवश्च, अन्ते देहस्य ‘गृह’रूपेण क्षेत्रज्ञनिवासः, कर्मज्ञानाभ्यां मोक्षस्वर्गनरकप्राप्तिरिति दृढं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 50
Śarīra–Brahmāṇḍa-sāmya, Dhātu–Nāḍī-vyavasthā, and Karma–Preta-yātrā (Body–Cosmos Correspondence and Post-mortem Ethics)
अध्यायेऽस्मिन् संवादरूपेण तान्त्रिक-धर्मशास्त्रीयो विचारः प्रवर्तते। अतिथिः शरीरलक्षणज्ञानं याचते; कमठः प्रत्युवाच—शरीरं ब्रह्माण्डस्य सूक्ष्मप्रतिरूपम्, पातालादारभ्य सत्यलोकपर्यन्तं लोकस्तराः शरीराङ्गेषु विन्यस्ताः, इति। ततः सप्तधातवः (त्वक्, रक्तं, मांसं, मेदः, अस्थि, मज्जा, शुक्रं), अस्थिसंख्या, नाडीसंख्या, बाह्यान्तरावयवाश्च निरूप्यन्ते। अनन्तरं शरीरक्रियाविज्ञानं वर्ण्यते—मुख्यनाड्यः (सुषुम्ना, इडा, पिङ्गला), पञ्चवायवः (प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान) तेषां कर्मफलसम्बन्धिन्यः प्रवृत्तयः, तथा पञ्चाग्नयः (पाचकादयः) कफ-सोमभेदाश्च (क्लेदकादयः) इति। आहारः रसत्वं गच्छति, ततः क्रमशो रक्तादिधातुपरिणामः, मलाः द्वादशमलाश्रयैः निष्क्रामन्ति इति च। अथ नीत्युपदेशः—शरीरं पुण्यसाधनाय साधनम्; देशकालशक्त्यनुसारं कर्मणां फलविभागः। अन्ते मरणोत्तरगतिर्निरूप्यते—जीवः कर्मानुसारं विवरैर्निर्गत्य, अतिवाहिकरूपं धृत्वा यमलोकं नीयते, वैतरणीप्रसङ्गं प्राप्नोति, प्रेतलोकदुःखान्यनुभवति। श्राद्धदानोपहाराः, वार्षिकसमापनं, सपिण्डीकरणं च प्रेतत्वशमनहेतवः; मिश्रकर्मणां मिश्रगति: स्वर्गनरकयोः कर्मप्रमाणेन इति निष्कर्षः।
Adhyaya 51
Jayāditya-pratiṣṭhā, Karma-phala Lakṣaṇa, and Sūrya-stuti (जयादित्यप्रतिष्ठा—कर्मफललक्षण—सूर्यस्तुति)
अध्यायेऽस्मिन् त्रयः परस्परसम्बद्धा प्रवाहाः प्रदर्श्यन्ते। प्रथमं परलोकविषये संशयान् निवारयितुं कामठः कर्मफललक्षणानि व्यवस्थिततया निरूपयति—हिंसा, स्तेयम्, मृषावादः, व्यभिचारः, गुरुनिन्दा, गोब्राह्मणादिपीडनं च इत्यादिदोषैः सह रोगाः, विकलाङ्गता, दारिद्र्यं, समाजबहिष्कारादयः देहधर्मा यथाक्रमं संबध्यन्ते; एषा सूची धर्मनिश्चयस्थैर्याय उपदेशरूपेण प्रदत्ता। अनन्तरं धर्मप्रधानं निगमनं भवति—धर्मात् उभयलोके सुखं, अधर्मात् दुःखमेव; शुक्लकर्मयुक्तं क्षणजीवनमपि उभयलोकविरोधिनः दीर्घजीवनात् श्रेयस्करमिति प्रतिपाद्यते। ततः नारदब्राह्मणैः कामठवचनं प्रशस्यते; सूर्यदेवः प्रादुर्भूय अनुमोदनं कृत्वा वरं ददाति। ब्राह्मणाः स्थायित्वं याचन्ति; स जयादित्य इति विख्यातः सन् उपासकानां दारिद्र्यरोगशमनं प्रतिजानाति। कामठः स्तुतिं पठति; सूर्यः रविवारेषु विशेषतः आश्विनमासे, कोटितीर्थस्नानं, पूजोपकरणानि च निर्दिश्य शुद्धिं सूर्यलोकप्राप्तिं च फलं वदति, अन्ते च प्रसिद्धतीर्थफलतुल्यं पुण्यं कथ्यते।
Adhyaya 52
कोटितीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Koti-tīrtha Māhātmya: The Glory and Ritual Efficacy of Koti Tirtha)
अस्मिन्नध्याये अर्जुनः नारदं पृच्छति—कोटितीर्थं कथं जातं केन वा नर्मितं, किमर्थं च तस्य फलप्रशंसा श्रूयते इति। नारदः कथयति—ब्रह्मा ब्रह्मलोकात् समानीतः सर्वतीर्थानां स्मरणेन तानि स्वर्गे भुवि पाताले च स्थितानि तीर्थानि तत्तल्लिङ्गैः सह स्मृतिमात्रेण समायान्ति। स्नानपूजादिकं कृत्वा ब्रह्मा मनसा सरोवरं निर्माय आज्ञां ददाति—सर्वाणि तीर्थानि तस्मिन् सरसि निवसन्तु, तत्रैकलिङ्गपूजा सर्वलिङ्गपूजासमा भवतु इति। ततः फलश्रुतिः—कोटितीर्थस्नाने सर्वतीर्थनदीफलम्, गङ्गाद्याः अपि फलम्; श्राद्धपिण्डदानैः पितॄणामक्षयतृप्तिः; कोटीश्वरपूजया कोटिलिङ्गार्चनपुण्यम्। अत्रिः दक्षिणे अत्रीश्वरं स्थापयति सरोवरं च करोति; भरद्वाजः भरद्वाजेश्वरं प्रतिष्ठाप्य तपोयज्ञैः क्षेत्रं शोभयति; गौतमः अहल्यासंयोगकामः घोरं तपः करोति, ततः अहल्या अहल्यासरः सृजति—तत्र स्नानकर्मपूजया गौतमीश्वरार्चनेन ब्रह्मलोकप्राप्तिः। दानधर्मे नियमाः—श्रद्धया एकब्राह्मणभोजनं कोटितृप्तिकरम्, अत्र दत्तं दानं बहुगुणं फलति; प्रतिज्ञाय अदत्त्वा त्यजति चेत् स घोरदोषभाग्। माघे मकरसंक्रान्तौ कन्यासंक्रान्तौ कार्तिके च विशेषफलवृद्धिः, कोटियज्ञसमं पुण्यम् इति; अन्ते मरणदाहास्थिसंस्काराः अपि अत्र वाचामगोचरमहिमानः इति कोटितीर्थस्यातिशयः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 53
त्रिपुरुषशालामाहात्म्य–नारदीयसरोमाहात्म्य–द्वारदेवीपूजाफलवर्णनम् (Chapter 53: Glory of the Trīpuruṣa Śālā, Nārādīya Pond, and Gate-Goddess Worship Results)
अध्यायेऽस्मिन् नारदवचनेन तीर्थकर्मविवरणं समासतः प्रदर्श्यते। पवित्रस्थानस्य रक्षणचिन्तां श्रुत्वा नारदः ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् त्रिदेवान् समाराध्य वरं याचते—स्थानं न लुप्येत, कीर्तिश्च नित्यं वर्धेत; ते च स्वस्वांशेन तत्र संरक्षणं ददति। ततः रक्षाविधिरपि निर्दिश्यते—विद्वद्ब्राह्मणैः नियतकालेषु वेदपाठः (प्रातः ऋक्, मध्याह्ने यजुः, तृतीययामे साम) कार्यः; उपद्रवे शालामुखे शापवाक्येन शत्रोः निश्चितकालान्तरे भस्मीभावः कथ्यते, पूर्वप्रतिज्ञारक्षणस्य दण्डरूपेण। अनन्तरं नारदीयसरोमाहात्म्यं—नारदः सरः खनित्वा सर्वतीर्थेषु संगृहीतैः श्रेष्ठजलैः पूरयति। तत्र स्नानं श्राद्धदानादिकं, विशेषतः आश्विने रविवासरे, पितॄन् दीर्घकालं तर्पयति; दत्तं च ‘अक्षय’फलप्रदं वर्ण्यते। कद्रूशापमोचनार्थं नागानां तपश्चर्या, ततः नागेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा च कथ्यते; तत्र पूजया महापुण्यं, सर्पभयशमनं च भवति। अन्ते द्वारदेव्याः—अपरद्वारकाद्वारवासिन्यादीनां—वर्णनं; कुण्डस्नानं कृत्वा चैत्रकृष्णनवम्यां, आश्विननवरात्रेषु च पूजनात् विघ्ननाशः, अभिलाषसिद्धिः, समृद्धिः, सन्तानलाभश्च फलश्रुतिरूपेण प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 54
Nārada’s Wandering, Dakṣa’s Curse, and the Kārttika Prabodhinī Rite at Nārada-kūpa (नारदचापल्य-शापकथा तथा प्रबोधिनी-विधिः)
अस्मिन्नध्याये पुराणपरम्परया संवादो विस्तरति। नारदः कार्त्तिकशुक्लपक्षे स्वस्य प्रबोधिनीव्रतपूजां निर्दिशन् कलिदोषनिवृत्तिं मोक्षोपायं च कथयति। अर्जुनः चिरसन्देहं पृच्छति—समत्वनिष्ठो जितेन्द्रियः मोक्षपरायणश्च नारदः कथं वायुवद् चपलः सदा भ्रमन् दृश्यते, कलिना पीडिते लोके इति। सूतः तद्वृत्तान्तं निवेदयन् हारितवंशीयं ब्राह्मणं बाब्ह्रव्यं प्रविश्य, स कृष्णात् श्रुतं कारणं व्याचष्टे। अन्तरङ्गकथायां कृष्णः समुद्रसङ्गमप्रदेशं गत्वा पिण्डदानं महादानानि च कृत्वा, गुहेश्वरादिलिङ्गानां विधिवत् पूजां, कोटितीर्थस्नानं च अकरोत्, नारदं च सत्कृत्य पूजयामास। तदा उग्रसेनः पप्रच्छ—नारदः किमर्थं निरन्तरं विचरति? कृष्णः अवदत्—सृष्टिमार्गविघातकत्वेन दक्षः शापं दत्तवान्, तेन सदा भ्रमणं परेषां चोदनाप्रवृत्तिः च जाताः; तथापि सत्यैकनिष्ठाभक्तिभिः स मलिनो न भवति। कृष्णः नारदगुणान् (दमः, अदम्भः, स्थैर्यम्, शास्त्रविद्या, अद्रोहः) स्तोत्ररूपेण कीर्तयन् नित्यपाठकानां तस्य प्रसादं प्रतिजानाति। अनन्तरं विधिः—कार्त्तिकशुक्लद्वादश्यां प्रबोधिन्यां नारदकूपे स्नात्वा सावधानं श्राद्धं कुर्यात्; तपोदानजपाः अत्र अक्षयाः प्रोक्ताः। “इदं विष्णु” इति मन्त्रेण विष्णुं प्रबोध्य, ततः नारदं अपि प्रबोध्य पूजयेत्; छत्रं वस्त्रं कमण्डलुं च यथाशक्ति ब्राह्मणेभ्यो दद्यात्। फलश्रुतिः—एतेन व्रतेन पापनाशः, कलिदुःखानामनुदयः, लौकिकतापशमनं च भवति।
Adhyaya 55
गौतमेश्वरलिङ्गमाहात्म्यं तथा अष्टाङ्गयोगोपदेशः (Gautameśvara Liṅga Māhātmya and Instruction on Aṣṭāṅga Yoga)
अध्यायेऽस्मिन् पूर्वोक्तस्य गुप्तक्षेत्रस्य माहात्म्यं श्रुत्वा जिज्ञासुः नारदं विस्तरेण पृच्छति। नारदः प्रथमं गौतमेश्वरलिङ्गस्य उत्पत्तिं फलञ्च कथयति—गौतमऋषिः (अक्षपादः) गोदावर्याः तटे अहल्यासम्बन्धेन तीव्रं तपः कृत्वा योगसिद्धिं प्राप्य लिङ्गं प्रतिष्ठापयामास। तत्र महालिङ्गस्य स्नापनं, चन्दनलेपनं, पुष्पार्चनं, गुग्गुलुधूपनं च पावनं प्रोक्तं, येन रुद्रलोकादि परं पदं लभ्यते। अनन्तरं अर्जुनस्य योगविषयकप्रश्ने नारदः योगं चित्तवृत्तिनिरोधरूपं निरूप्य अष्टाङ्गयोगं विवृणोति—यमाः (अहिंसा, सत्यं, अस्तेयं, ब्रह्मचर्यं, अपरिग्रहः) तथा नियमाः (शौचं, तुष्टिः, तपः, जपः/स्वाध्यायः, गुरुभक्तिः)। प्राणायामस्य भेदमानफलसावधानानि, प्रत्याहारः, धारणायां प्राणस्य अन्तर्गमननिश्चलता, शिवमयध्यानं, तथा समाधौ इन्द्रियनिग्रहस्थैर्यं च वर्ण्यते। विघ्नोपसर्गाः, सात्त्विकाहारविधानं, स्वप्नदेहचिह्नैर्मरणलक्षणपरिज्ञानं, सिद्धीनां विस्तीर्णा गणना चोक्त्वा अन्ते अणिमाद्यष्टमहासिद्धयः प्रदर्श्यन्ते। सिद्धिष्वनासक्तिं विधाय मोक्षं परमात्मनि आत्मनः तादात्म्यरूपं प्रतिपादयति; तथा श्रवणपूजाफलं पुनरुक्तं—विशेषतः आश्विनमासे कृष्णचतुर्दश्यां अहल्यासरःस्नानं लिङ्गपूजा च कृत्वा शुद्धिं, अक्षयावस्थां च प्राप्नोति।
Adhyaya 56
ब्रह्मेश्वर–मोक्षेश्वर–गर्भेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Brahmeśvara, Mokṣeśvara, and Garbheśvara: A Māhātmya of Sacred Liṅgas and Tīrthas)
अस्मिन्नध्याये नारदः संवादरूपेण क्षेत्रप्रतिष्ठाकथाः कर्मविधानानि च वर्णयति। सृष्ट्युत्सुकः ब्रह्मा सहस्रवर्षं घोरं तपः कृत्वा शङ्करं तोषयति; तेन प्रसन्नेन वरं लब्ध्वा स क्षेत्रस्य पावनत्वं ज्ञात्वा नगरस्य पूर्वे ब्रह्मसरः खनयति, यत् महापातकनाशनं प्रसिद्धम्। तस्य तीरे साक्षात् शङ्करनिवासे महालिङ्गं प्रतिष्ठापयति, तत्र स्नानं पिण्डदानं पितृभ्यः, यथाशक्ति दानं, भक्त्या पूजनं च—विशेषतः कार्त्तिकमासे—विधीयते; पुष्करकुरुक्षेत्रगङ्गातीर्थादिसमफलप्रदत्वं च कीर्त्यते। अनन्तरं मोक्षलिङ्गस्य माहात्म्यं कथ्यते—मोक्षेश्वरनाम श्रेष्ठलिङ्गं प्रीत्यर्थं प्रतिष्ठापितम्। दर्भाग्रेण कूपं खनित्वा ब्रह्मा कमण्डलुना सरस्वतीं तत्र आनयति, प्राणिनां मोक्षोपकाराय। कार्त्तिकशुक्लचतुर्दश्यां तस्मिन् कूपे स्नात्वा तिलपिण्डान् प्रेतानां दत्त्वा ‘मोक्षतीर्थ’फलं लभ्यते; एतत्कर्मणा कुलमध्ये पुनःपुनः प्रेतभावो न भवतीति प्रतिज्ञायते। जयादित्यकूपतीर्थे गर्भेश्वरपूजनं पुनर्गर्भप्रवेशपरिहारकं कथ्यते। अन्ते श्रद्धया श्रवणं पावनं फलप्रदं चेति प्रशंसया अध्यायः समाप्यते।
Adhyaya 57
नीलकण्ठमाहात्म्यवर्णनम् | Nīlakaṇṭha Māhātmya (Glorification of Nīlakaṇṭha)
अध्यायः नारदवाक्येन संवादरूपेण प्रवर्तते। तत्र नारदः ब्राह्मणैः सह महेश्वरं प्रीणयित्वा लोकहितार्थं पवित्रे महीनगरके शङ्करं प्रतिष्ठापयति। अत्रीशस्य उत्तरदिशि स्थितं श्रेष्ठं केदारलिङ्गं निर्दिश्यते, यत् महापातकनाशनं कथ्यते। विधिक्रमोऽपि निरूप्यते—अत्रिकुण्डे स्नानं, यथाविधि श्राद्धकर्म, अत्रीशस्य नमस्कारः, ततः केदारदर्शनम्; एवं कृत्वा पुरुषो मुक्तिभागी भवतीति। अनन्तरं कोटितीर्थस्नानपूर्वकं नीलकण्ठरुद्रदर्शनं, ततः जयादित्यनमस्कारः—येन रुद्रलोकप्राप्तिः। जयादित्यः कूपस्नानानन्तरं महाजनैः पूज्यते, तस्य प्रसादात् वंशो न नश्यतीति रक्षणवचनं च। अन्ते फलश्रुतिः—महीनगरकस्य सम्पूर्णमाहात्म्यश्रवणेन सर्वपापविनिर्मुक्तिः।
Adhyaya 58
स्तम्भतीर्थ-गुप्तक्षेत्र-कारणकथनम् (The Origin of the Hidden Sacred Field and the Rise of Stambha-tīrtha)
अर्जुनः नारदं पप्रच्छ—महाप्रभावेऽपि किमर्थं किञ्चित् तीर्थक्षेत्रं “गुप्तक्षेत्रम्” इति कथ्यते इति। नारदः पुरावृत्तं कथयति—असंख्याः तीर्थदेवताः ब्रह्मसभां समागत्य आध्यात्मिक-प्रधान्यनिर्णयं याचन्ति। ब्रह्मा एकमेव अर्घ्यं श्रेष्ठतीर्थाय दातुमिच्छति, किन्तु ब्रह्मणा सह तीर्थैश्च श्रेष्ठता न सुलभं निर्णीयते। तदा “मही-सागर-सङ्गम” इति संयुक्ततीर्थं स्वप्रधान्यं त्रिभिः कारणैः प्रतिपादयति—गुहया/स्कन्देन लिङ्गप्रतिष्ठासम्बन्धः, नारदप्रसिद्धिः, अन्याश्च महिमा-हेतवः। धर्मः स्वस्तुतिं निन्दति—सत्गुणा अपि साधुभिः स्वयम् न प्रकाशनीयाः इति; तेन स स्थानः “अप्रसिद्धः” भविष्यतीति शापं ददाति, यतः स्तम्भभावात् “स्तम्भतीर्थ” इति नामोत्पत्तिः। गुहः शापस्य कठोरतां प्रतिवदन् नीतिं स्वीकृत्य वदति—किञ्चित्कालं गुप्तं स्यात्, पश्चात् स्तम्भतीर्थरूपेण प्रसिद्धं भविष्यति, सर्वतीर्थफलप्रदं च। अनन्तरं विशेषतः शनिवासर-अमावास्याव्रतादीनां फलतुलना वर्ण्यते—अनेकमहातीर्थयात्रासमानफलप्राप्तिः इति। अन्ते ब्रह्मा अर्घ्यं दत्त्वा तस्य तीर्थस्य स्थितिं स्वीकुरुते; नारदः च कथाश्रवणमात्रेण पापक्षयः शुद्धिश्च भवतीति निगदति।
Adhyaya 59
Ghaṭotkaca’s Mission and the Kāmākhya-Ordained Marriage Alliance (घटोत्कचप्रेषणम्—कामाख्यावाक्येन मौर्वीविवाहनिश्चयः)
अध्याय आरभ्यते—शौनकः सूतं पृच्छति, पूर्वोक्तस्य अद्भुतपावनस्य तथा ‘सिद्धलिङ्ग’सम्बद्धानां व्यक्तीनां कृत्यानां च कः वृत्तान्तः, कथं च अनुग्रहात् सिद्धिः लभ्यते इति। सूतः उग्रश्रवाः प्रत्युवाच—द्वैपायनात् श्रुतां परम्परां कथयिष्यामि। ततः कथा महाभारतप्रसङ्गे प्रवर्तते—पाण्डवाः इन्द्रप्रस्थे प्रतिष्ठिताः सभायां समुपविष्टाः, तत्र घटोत्कचः समागच्छति। भ्रातरः वासुदेवश्च तं सत्कृत्य स्वागतं कुर्वन्ति; युधिष्ठिरः तस्य कुशलं, राज्यपालनं, मातुः क्षेमं च पृच्छति। घटोत्कचः निवेदयति—अहं शान्तिं धारयामि, मातुरादेशेन पितृभक्तिं चरामि, कुलकीर्तिं रक्षितुमिच्छामि। अनन्तरं युधिष्ठिरः कृष्णं घटोत्कचस्य योग्यविवाहविषये परामृशति। कृष्णः प्राग्ज्योतिषपुरे दैत्यस्य मुरस्य (नरकसम्बन्धिनः) दुहितरं वरयितुं योग्यां वर्णयति, तथा पूर्वं संग्रामे कामाख्या देवी मध्ये प्रविश्य तां न हन्तव्या इति आज्ञाप्य, शौर्यवरान् दत्त्वा, नियतं सम्बन्धं प्रकाशयति—सा घटोत्कचस्य भार्या भविष्यति। तस्याः नियमोऽपि कथ्यते—या मां युद्धे जेष्यति तमेव अहं वरयिष्ये; अनेके वराः तत्र निहताः। सभायां विचारः जायते—युधिष्ठिरः भयमाह, भीमः क्षात्रधर्मेण दुष्करकर्मणां आवश्यकतां प्रतिपादयति, अर्जुनः दैवीवाणीं समर्थयति, कृष्णः शीघ्रप्रयाणं प्रेरयति। घटोत्कचः विनयेन आज्ञां गृह्णाति, पितृकुलमानरक्षणे दृढसंकल्पः; कृष्णः तं आशीर्भिः सहोपायैः अनुगृह्य, स च गगनमार्गेण प्राग्ज्योतिषं प्रति प्रस्थितः।
Adhyaya 60
घटोत्कच–मौर्वी संवादः (Ghaṭotkaca and Maurvī: Contest of Power, Question, and Marriage Settlement)
अध्यायेऽस्मिन् सूतः सभ्यवीररसयुक्तं वृत्तान्तं कथयति। घटोत्कचः प्राग्ज्योतिषपुरस्य बहिः समागत्य बहुभूमिकं सुवर्णमयं प्रासादं गीतवाद्यनिनादपूर्णं ददर्श। द्वारे कर्णप्रावरणा नाम द्वारपालिका तं निवारयामास—मुरायाः कन्यां मौर्वीं प्रार्थयन्तो बहवो वराः पूर्वं विनष्टाः; सा च तस्मै भोगसेवां दातुमिच्छति, किन्तु स तां नाङ्गीकृत्य अतिथिरूपेण विधिवत् सत्कारं याचते। मौर्वी तं प्रविश्य स्वीकृत्य तीक्ष्णं वंशसम्बन्धप्रश्नं पृच्छति—धर्मविपर्यययुक्ते गृहे ‘दौहित्र्याः’ ‘कन्यायाः’ इति सम्बन्धभेदः कथं स्यात् इति। उत्तराभावे सा भीषणभूतगणान् प्रेषयति; घटोत्कचः तान् सहजं निवार्य मौर्वीं बलात् निगृह्य छेदनाय उद्यतः, तदा सा पराजयं स्वीकृत्य तस्य श्रेष्ठतां वदति। अनन्तरं स धर्मसम्मतं वैवाहिकं मर्यादां प्रतिपादयति—गूढोऽनियमितो वा संयोगो न शोभते; अतः स भदगदत्तादिभ्यः स्वजनैः अनुमतिं याचते, मौर्वीं च शक्रप्रस्थं नयति। तत्र वासुदेवेन पाण्डवैश्च अनुमोदिते विधिपूर्वकं विवाहः सम्पन्नः, महोत्सवाश्च जाताः; पश्चात् दम्पती स्वराज्यं प्रत्यागच्छतः। अन्ते तयोः पुत्रः बर्बरीक इति नाम्ना जातः शीघ्रं ववृधे, द्वारकायां वासुदेवदर्शनार्थं गमनसङ्कल्पश्च सूचितः।
Adhyaya 61
महाविद्यासाधने गाणेश्वरकल्पवर्णनम् | Mahāvidyā-Sādhana and the Gaṇeśvara Ritual Protocol
अध्यायः ६१ द्वारकायां राजसभायां घटोत्कचस्य पुत्रेण बर्बरीकेण सह आगमनं वर्णयति। नगररक्षकैः स राक्षस इव संशङ्कितः, पश्चात् भक्त इति ज्ञातः। सभायां बर्बरीकः श्रीकृष्णं पृच्छति—धर्मतपोधनत्यागभोगमोक्षादिषु किं परं श्रेयः? श्रीकृष्णः वर्णानुसारं नीतिं निरूपयति—ब्राह्मणानां स्वाध्यायदमशौचतपः, क्षत्रियाणां बलसंवर्धनं दुष्टनिग्रहः सज्जनरक्षणं, वैश्यानां गोपालनकृषिवाणिज्यविद्या, शूद्राणां द्विजसेवा शिल्पकर्म च, सह भक्त्यनुष्ठानम्। क्षत्रियजातस्य बर्बरीकस्य प्रथमं देवीआराधनेन अतुलं बलं प्राप्तव्यमिति, गुप्तक्षेत्रे दिग्देवीदुर्गादिरूपाणां पूजनं स्तुतिं च विधत्ते; तासां तुष्ट्या बलं श्रीः कीर्तिः कुलक्षेमं स्वर्गो मोक्षश्च लभ्यते। श्रीकृष्णः तं ‘सुहृदय’ इति नाम्ना सम्बोध्य तत्र प्रेषयति; त्रिकालपूजया देव्यो दृश्यन्ते, शक्तिप्रदानं कृत्वा विजयसम्बन्धाय तत्र वासं च उपदिशन्ति। ततः विजय इति ब्राह्मणः विद्यास्थसिद्धिं याचमानः प्रविशति; स्वप्नादेशेन देव्यो सुहृदयस्य साहाय्यं ग्रहीतुं निर्देशयन्ति। अनन्तरं रात्रौ व्रतोपवासः, देवालयपूजा, मण्डलरचना, रक्षार्थ कीलकस्थापनं, आयुधाभिषेकः, तथा विघ्ननाशार्थं सिद्ध्यर्थं च विस्तीर्णो गणपतिमन्त्रः—तिलकपूजाहोमविधिसहितः—प्रदर्श्यते; अन्ते अध्यायकोलोफनं समाप्यते।
Adhyaya 62
Kṣetrapāla-sṛṣṭi, Kālīkā-prasāda, Vaṭayakṣiṇī-pūjā, and Aparājitā Mahāvidyā
शौनकः सूतं पप्रच्छ—गणपस्य (क्षेत्रपालरूपस्य) उत्पत्तिः कथं, ‘पुण्यक्षेत्रस्य स्वामी’ कथं प्रादुर्भवति इति। सूतः कथयति—दारुकनाम्ना दैत्येन देवा जिताः पीडिताश्च, ते शिवं देवीं च शरणं ययुः; अन्यैर्देवैः स न जेतुं शक्यः, अर्धनारीश्वरतत्त्वेनैव तस्य निग्रहः सम्भवतीति ते निवेदयन्ति। तदा पार्वती हरकण्ठस्थतमसः शक्तिं समुद्धृत्य कालिकां प्रादुर्भावयामास, तां नाम्ना निर्दिश्य शीघ्रं शत्रुनाशं आज्ञापयत्। कालिकायाः घोरनादेन दारुकः सपरिवारः निहतः, जगति क्षोभश्चाभवत्। श्मशाने रुद्रः रुदन् बालरूपेण प्रादुरभवत्; कालिका तं स्तन्येन पोषयामास, स बालः क्रोधमूर्तिं पिबन्निव तस्याः उग्रतां शमयामास, सा सौम्या बभूव। देवानां भयशेषे बालमहेश्वरः आश्वास्य स्वमुखात् चतुःषष्टिं बालक्षेत्रपालान् ससर्ज, स्वर्गपातालादिषु चतुर्दशभुवनात्मकभूलोके च तेषां अधिकारान् न्ययोजयत्। तेषां पूजाविधिः कथ्यते—नवाक्षरमन्त्रः, दीपदानं, मिश्रितमाषतण्डुलनैवेद्यं च; उपेक्षायां यज्ञफलनाशः, दुष्टभूतैः फलभक्षणं च। स्तुतौ वनजलगुहाचतुष्पथगिर्यादिषु स्थितानां क्षेत्रपालानां नामानि स्थानानि च निर्दिश्यन्ते। अनन्तरं वटयक्षिणीकथा—विधवा सुनन्दा तपसा नित्यपूजया च देवीम् आवाहयति; शिवः नियमं ददाति—मम पूजां कुर्वन् यः वटयक्षिणीं न पूजयति, तस्य फलम् निष्फलं भवति। ततो वटयक्षिण्याः सरलमन्त्रप्रार्थना प्रदत्ता, या स्त्रीपुरुषयोः कामसिद्धिं ददाति। अन्ते विजयः परमा वैष्णवीम् अपराजितां महाविद्यां पूजयति स्तौति च; दीर्घरक्षामन्त्रेण अग्निजलवायुभयात्, चोरपशुशत्रुकृत्यादिभ्यः, रोगदुःखादिभ्यश्च अभयप्रदानं, जयलाभः, बाधानिवारणं च प्रतिज्ञायते; नित्यजपेन अल्पविधिनापि सर्वविघ्नक्षय इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 63
Barbarīka’s Night Vigil, Defeat of Obstacle-Makers, and the Nāga-Established Mahāliṅga (Routes to Major Kṣetras)
सूतो वर्णयति—रात्रौ विजयः बलातिबलमन्त्रैः सम्यगाहुतिं जुहोति। यामानुयामं विघ्नकर्तारः प्रादुर्भवन्ति—महाजिह्वा नाम राक्षसी मोक्षार्थं अहिंसाव्रतं परोपकारं च प्रतिजानाति; रेपालेन्द्रः पर्वताकारो वैरी बर्बरीकस्य प्रचण्डप्रतिघातेन निहन्यते; दुहद्रुहा नाम शाकिनीपत्नी च निगृह्य हता। ततः कश्चिद् तापसवेषधारी यज्ञे सूक्ष्मजीवहिंसां दोषयति; बर्बरीकः शास्त्रसम्मते यज्ञकर्मणि तद्वचनं मिथ्येति प्रत्याख्याय तं निवारयति, स च दैत्यरूपेण प्रकाशते। अन्वेषणे बहुप्रभानगरं गत्वा दैत्यसैन्यं विनाश्यते; वासुकिप्रमुखा नागाः कृतज्ञाः सन्तो वरं ददति—विजयस्य कर्म निर्विघ्नं सिद्ध्यतु। अनन्तरं कल्पवृक्षाधः मणिमयलिङ्गं दृश्यते, यत् नागकन्याभिः पूज्यते; ताः शेषेण तपसा प्रतिष्ठापितं महालिङ्गं कथयन्ति, तस्माच्चतुर्दिशि मार्गान् निर्दिशन्ति—पूर्वे श्रीपर्वतं, दक्षिणे शूर्पारकं, पश्चिमे प्रभासं, उत्तरे गुह्यं क्षेत्रं सिद्धलिङ्गयुक्तं च। विजयः बर्बरीकाय युद्धभस्ममणिं दातुमिच्छति; स वैराग्याद् न गृह्णाति, किन्तु देववाणी कौरेवेभ्यः प्राप्ते अनर्थं सूचयति, ततो गृह्णाति। देवाः विजयम् “सिद्धसेन” इति संज्ञां दत्त्वा व्रतसमाप्तिं धर्मव्यवस्थां च स्थिरीकुर्वन्ति।
Adhyaya 64
भीमेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा तथा तीर्थाचारोपदेशः (Bhimeshvara Liṅga स्थापना and Instruction on Tīrtha Conduct)
अध्याये पाण्डवानां द्यूतपराजयानन्तरं वनवासतीर्थयात्रायां देविकुण्डे धर्मविधिविवादः कथ्यते। श्रान्ताः पाण्डवाः द्रौपद्याः सह चण्डिकायाः पावनस्थलं प्राप्य, भीमः पिपासया कुण्डे प्रविश्य पातुं स्नातुं च इच्छति; युधिष्ठिरः तु तीर्थाचारं स्मारयति। तत्र सुहृदय इव रक्षकः भीमं निन्दति—एतत् जलं देवानां स्नानार्थं, पादप्रक्षालनं बहिः कृत्वा पवित्रजलस्य दूषणं न कर्तव्यमिति; तीर्थेषु प्रमादस्य महापापफलम् इति शास्त्रवचनानि चोद्धरति। भीमः देहधर्मं तथा तीर्थेषु स्नानविधानं दृष्टान्तीकृत्य प्रत्युत्तरं ददाति; विवादः युद्धे परिणमति। अतिबलवान् बार्बरीकः भीमं पराजित्य समुद्रे क्षेप्तुम् उद्यतः; तदा रुद्रः आज्ञापयति—भीमं मुञ्च, अज्ञानकृतोऽयं दोष इति, स्वजनसम्बन्धं च प्रकाशयति। बार्बरीकः पश्चात्तापेन आत्मनाशं कर्तुम् इच्छति; देवीसम्बद्धाः देव्योऽनवधानकृतदोषस्य शास्त्रीयं लाघवं दर्शयन्त्यः, कृष्णहस्तेन तस्य भाविमृत्युं दिव्यं नियतं च वदन्ति। अन्ते पाण्डवाः पुनः तीर्थस्नानं कुर्वन्ति, भीमः भीमेश्वरलिङ्गं प्रतिष्ठापयति; ज्येष्ठकृष्णचतुर्दश्यां व्रतं निर्दिश्यते, जन्मदोषशुद्धिः पापक्षयश्च फलरूपेण, लिङ्गस्य च महालिङ्गतुल्यफलप्रदत्वं स्तूयते।
Adhyaya 65
Devī-stuti, Bhīmasena’s Reversal, and the Prophetic Mapping of Kali-yuga Devī-Sthānas (Ekānaṃśā / Keleśvarī / Durgā / Vatseśvarī)
सूत उवाच—युधिष्ठिरः तीर्थे सप्त-रात्र-निवासानन्तरं प्रातःशौचं कृत्वा देवीं लिङ्गानि च पूजयति, क्षेत्रं प्रदक्षिणं करोति, प्रस्थानकाले स्तुतिं पठति। ततः स महाशक्तिं कृष्णप्रियभगिनीं एकानंशां शरणं प्रपद्य, तस्याः सर्वव्यापिनीं विश्वरूपतां स्मरन् रक्षणं याचते। भीमः (वायुपुत्रः) तत्र प्रतिवदति—प्रकृतौ मोहकारिण्यां शरणगमनं न युक्तम्, पण्डितेन तु महादेव-वसुदेव-अर्जुन-भीमान् स्तोतव्या इति; निष्फलवाक्यं च आध्यात्मिकहानिकरम् इति निन्दति। युधिष्ठिरः प्रत्याह—देवी भूतमाता, ब्रह्म-विष्णु-शिवैः पूजिता; तस्मात् अवमानो न कार्यः। तत्क्षणं भीमस्य दृष्टिनाशः अभवत्, देव्याः अप्रसादलक्षणम् इति ज्ञात्वा स पूर्णशरणागतिं कृत्वा विस्तीर्णं स्तोत्रं जजाप—ब्राह्मी वैष्णवी शाम्भवी इत्यादि नामभिः, दिक्शक्तिग्रहसम्बन्धैः, लोक-पातालव्याप्त्या च तां स्तुवन् नेत्रदर्शन-प्रत्यावर्तनं याचते। देवी तेजोमयी प्रादुर्भूय भीमं सान्त्वयति, पूज्यनिन्दां त्यजेत् इति शिक्षयति, धर्मसंस्थापनाय विष्णोः सहायिका स्वकीयं मोक्षदायित्वं च प्रकाशयति। अनन्तरं कलियुगे भाविनि तीर्थ-देवस्थान-व्यवस्थां कथयति—लोहाणा लोहाणापुरं, महीसागर-समीपे धर्मारण्यं, अट्टालजं, गयात्राडं च; केलो वैलाकः वत्सराजश्च भक्ताः; शुक्लसप्तमी शुक्लनवमी-प्रमुखतिथयः; फलानि च—इष्टसिद्धिः सन्तानप्राप्तिः स्वर्गः मोक्षः विघ्ननाशः रोगशमनं दृष्टिप्राप्तिश्च। अन्ते पाण्डवाः विस्मिताः तीर्थयात्रां प्रवर्तयन्ति, बर्बरीकं प्रतिष्ठाप्य अन्यतीर्थानि यान्ति।
Adhyaya 66
बर्बरीक-शिरःपूजा, गुप्तक्षेत्र-माहात्म्य, कोटितीर्थ-फलश्रुति (Barbarīka’s Severed Head, Guptakṣetra Māhātmya, and Koṭitīrtha Phalaśruti)
अध्याये षट्षष्टितमे सूतनारदिते युद्धशिबिरसंवादः प्रवर्तते। त्रयोदशवर्षानन्तरं कुरुक्षेत्रे पाण्डवकौरवाः समायान्ति; वीरगणना, जयकाल-प्रतिज्ञाश्च विवाद्यन्ते। अर्जुनः ज्येष्ठानां दीर्घयुद्धप्रतिज्ञां प्रश्नयति, स्वस्य निर्णायकशक्तिं च प्रतिपादयति; तदा भीमपौत्रः बर्बरीकः (सूर्यवर्चाः) प्रविश्य, मुहूर्तमात्रेण युद्धसमाप्तिं प्रतिजानीते। स विशेषशरेण सेनयोर्मर्मस्थानानि भस्मरुधिरसदृशचिह्नैः अंकयति, केषाञ्चित् विशिष्टान् परिहरन्; स्वधर्मशपथबद्धः सन् विपक्षं क्षणेन नाशयितुं शक्नोतीति सर्वान् विस्मापयति। ततः श्रीकृष्णः सुदर्शनचक्रेण तस्य शिरश्छिनत्ति; देवी सह गणदेव्यः आगत्य पूर्वनियतं भारावतरणयोजनां प्रकाशयन्ति, ब्रह्मशापेन च तस्य मरणं नियतमिति वदन्ति। बर्बरीकशिरः पुनर्जीवितं पूज्यत्वं लभते; पर्वतशिखरे स्थित्वा युद्धं द्रष्टुं नियोज्यते, भक्तानां दीर्घकालपूजा-आरोग्यफलानि च प्रतिश्रूयन्ते। अनन्तरं गुप्तक्षेत्र-कोटितीर्थ-महीनगरकस्य माहात्म्यं वर्ण्यते; स्नान-श्राद्ध-दान-श्रवण-पाठैः शुद्धिः, ऐश्वर्यं, मोक्षश्च (रुद्रलोक-विष्णुलोकप्राप्तिः) कथ्यते। बर्बरीकस्तोत्रं तथा फलश्रुतिः श्रवणपाठस्य पुण्यफलव्यवस्थां निबध्नाति।
FAQs about Kaumarika Khanda
The section emphasizes a southern coastal tīrtha-cluster whose sanctity is described as exceptionally merit-yielding, yet pedagogically guarded by danger, highlighting that spiritual benefit is coupled with ethical resolve and right intention.
Merit is associated with bathing and disciplined conduct at the five tīrthas, with narratives implying purification, restoration from curse-conditions, and alignment with higher lokas through devotional and ethical steadiness.
Key legends include the account of Arjuna (Phālguna) approaching the five tīrthas, the grāha episode leading to an apsaras’ restoration, and Nārada’s role in directing afflicted beings toward the pilgrim-hero for release.