Adhyaya 55

Verse 1

सूत उवाच । इति बाभ्रव्यवचनमाकर्ण्य कुरुनन्दनः । प्राणमन्नारदं भक्त्या विस्मितः पुलकान्वितः

सूत उवाच—इति बाभ्रव्यवचनं श्रुत्वा कुरुनन्दनः। नारदं भक्त्या प्राणमन् विस्मितः पुलकान्वितः॥

Verse 2

प्रशस्य च चिरं कालं पुनर्नारदमब्रवीत्

चिरं तं प्रशस्य पुनर्नारदमब्रवीत्॥

Verse 3

गुप्तक्षेत्रस्य माहात्म्यं शृण्वानस्त्वन्मुखान्मुने । तृप्तिं नैवाधिगच्छामि भूयस्तद्वक्तुमर्हसि

गुप्तक्षेत्रस्य माहात्म्यं शृण्वानस्त्वन्मुखान्मुने। तृप्तिं नैवाधिगच्छामि, भूयस्तद्वक्तुमर्हसि॥

Verse 4

नारद उवाच । महालिंगस्य वक्ष्यामि महिमानं कुरूद्वह । गौतमेश्वर लिंगस्य सावधानः शृणुष्व तत्

नारद उवाच—कुरूद्वह! महालिङ्गस्य, विशेषतः गौतमेश्वरलिङ्गस्य महिमानं वक्ष्यामि। तत् सावधानः शृणुष्व।

Verse 5

अक्षपादो महायोगी गौतमाख्योऽभवन्मुनिः । गोदावरीसमानेता अहल्यायाः पतिः प्रभुः

अक्षपादो नाम महायोगी गौतमाख्यो मुनिरभवत्। स प्रभुः अहल्यायाः पतिः, गोदावरीं च समानेता।

Verse 6

गुप्त क्षेत्रस्य माहात्म्यं स च ज्ञात्वा महोत्तमम् । योगसंसाधनं कुर्वन्नत्र तेपे तपो महत्

स गुप्तक्षेत्रस्य महोत्तमं माहात्म्यं ज्ञात्वा, योगसंसाधनं कुर्वन् अत्र महत्तपस्तेपे।

Verse 7

योगसिद्धिं ततः प्राप्य गौतमेन महात्मना । अत्र संस्थापितं लिंगं गौतमेश्वरसंज्ञया

ततः महात्मा गौतमः योगसिद्धिं प्राप्य, अत्रैव ‘गौतमेश्वर’ इति संज्ञया लिङ्गं संस्थापयामास।

Verse 8

संस्नाप्यैतन्महालिंगं चन्दनेन विलिप्य च । संपूज्य पुष्पैर्विविधैर्गुग्गुलं दाहयेत्पुरः । सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोके महीयते

एतन्महालिङ्गं संस्नाप्य चन्दनेन विलिप्य, विविधपुष्पैः संपूज्य, पुरतो गुग्गुलं दाहयेत्। स सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोके महीयते।

Verse 9

अर्जुन उवाच । योगस्वरूपमिच्छामि श्रोतुं नारद तत्त्वतः । योगं सर्वे प्रशंसंति यतः सर्वोत्तमोत्तमम्

अर्जुन उवाच—नारद, योगस्य स्वरूपं तत्त्वतः श्रोतुमिच्छामि; यतो योगं सर्वे प्रशंसन्ति, सर्वोत्तमोत्तमं हि तत्।

Verse 10

नारद उवाच । समासात्तव वक्ष्यामि योगतत्त्वं कुरूद्वह । श्रवणादपि नैर्मल्यं यस्य स्यात्सेवनात्किमु

नारद उवाच—कुरूद्वह, समासात्ते योगतत्त्वं वक्ष्यामि; यस्य श्रवणादपि नैर्मल्यं स्यात्, तस्य सेवनात् किं नु वक्तव्यम्।

Verse 11

चित्तवृत्तिनिरोधाख्यं योगतत्त्वं प्रकीर्त्यते । तदष्टांगप्रकारेण साधयंतीह योगिनः

चित्तवृत्तिनिरोधाख्यं योगतत्त्वं प्रकीर्त्यते; तदष्टाङ्गप्रकारेण योगिनोऽत्र साधयन्ति।

Verse 12

यमश्च नियमश्चैव प्राणायामस्तृतीयकः । प्रत्याहारो धारणा च ध्येयं ध्यानं च सप्तमम्

यमश्च नियमश्चैव प्राणायामस्तृतीयकः; प्रत्याहारो धारणा च, ध्येयं ध्यानं च सप्तमम्।

Verse 13

समाधिरिति चाष्टांगो योगः संपरिकीर्तितः । प्रत्येकं लक्षणं तेषामष्टानां शृणु पांडव

समाधिरिति चाष्टाङ्गो योगः संपरिकीर्तितः; प्रत्येकं लक्षणं तेषामष्टानां शृणु पाण्डव।

Verse 14

अनुक्रमान्नरो येषां साधनाद्योगमश्नुते । अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ

अनुक्रमेणैव साधनानुष्ठानेन नरः योगमवाप्नोति। तानि—अहिंसा, सत्यं, अस्तेयं, ब्रह्मचर्यं, अपरिग्रहश्च॥

Verse 15

एते पंच यमाः प्रोक्ताः शृण्वेषामपि लक्षणम् । आत्मवत्सर्वभूतेषु यो हिताय प्रवर्तते

एते पञ्च यमाः प्रोक्ताः; शृणुत तेषामपि लक्षणम्। आत्मवत् सर्वभूतेषु यो हिताय प्रवर्तते—

Verse 16

अहिंसैषा समाख्याता वेदसंविहिता च या । दृष्टं श्रुतं चानुमितं स्वानुभूतं यथार्थतः

एषा अहिंसा समाख्याता, वेदसंविहिता च या। दृष्टं श्रुतं चानुमितं स्वानुभूतं यथार्थतः (वदेत्)॥

Verse 17

कथनं सत्यमित्युक्तं परपीडाविवर्जितम् । अनादानं परस्वानामापद्यपि कथंचन

परपीडाविवर्जितं यथार्थकथनं ‘सत्य’मित्युक्तम्। परस्वानामनादानम् ‘अस्तेय’मापद्यपि कदाचन॥

Verse 18

मनसा कर्मणा वाचा तदस्तेयं प्रकीर्तितम् । अमैथुनं यतीनां च मनोवाक्कायकर्मभिः

मनसा कर्मणा वाचा यदनादानं तदस्तेयं प्रकीर्तितम्। यतीनां तु अमैथुनं मनोवाक्कायकर्मभिः (पालनीयम्)॥

Verse 19

ऋतौ स्वदारगमनं गेहिनां ब्रह्मचर्यता । यतीनां सर्वसंन्यासो मनोवाक्कायकर्मणा

ऋतौ स्वदारगमनं गृहिणां ब्रह्मचर्यतां प्राहुः; यतीनां तु मनोवाक्कायकर्मणा सर्वथा संन्यास एव धार्यः।

Verse 20

गृहस्थानां च मनसा स्मृत एषोऽपरिग्रहः । एते यमास्तव प्रोक्ताः पंचैव नियमाञ्छृणु

गृहस्थानां च मनसा स्मृतोऽयमपरिग्रहः; एते यमास्तव प्रोक्ताः, इदानीं पञ्च नियमाञ्छृणु।

Verse 21

शौचं तुष्टिस्तपश्चैव जपो भक्तिर्गुरोस्तथा । एतेषामपि पंचानां पृथक्संशृणु लक्षणम्

शौचं तुष्टिस्तपश्चैव जपो गुरुभक्तिरपि च—एते पञ्च नियमाः; एतेषां पृथक् लक्षणं क्रमशः शृणु।

Verse 22

बाह्यमाभ्यतरं चैव द्विविधं शौचमुच्यते । बाह्यं तु मृज्जलैः प्रोक्तमांतरं शुद्धमानसम्

शौचं द्विविधं प्रोक्तं बाह्यमाभ्यन्तरं च; बाह्यं मृज्जलशोधनं, आभ्यन्तरं तु शुद्धमानसम्।

Verse 23

न्यायेनागतया वृत्त्या भिक्षया वार्तयापि च । संतोषो यस्य सततं सा तुष्टिरिति चोच्यते

न्यायेनागतया वृत्त्या भिक्षया वार्तयापि वा; यस्य संतोषः सदा, सा तुष्टिरिति कीर्त्यते।

Verse 24

चांद्रायणादीनि पुनस्तपांसि विहितानि च । आहारलाघवपरः कुर्यात्तत्तप उच्यते

चांद्रायणादीनि पुनस्तपांसि शास्त्रेण विहितानि सन्ति। यः आहारलाघवपरः स्यात्, तदेव तप उच्यते॥

Verse 25

स्वाध्यायस्तु जपः प्रोक्तः प्रणवाभ्यसनादिकः । शिवे ज्ञाने गुरौ भक्तिर्गुरुभक्तिरिति स्मृता

स्वाध्यायो हि जपः प्रोक्तः प्रणवाभ्यसनादिकः। शिवे ज्ञाने गुरौ भक्तिः ‘गुरुभक्तिः’ इति स्मृता॥

Verse 26

एवं संसाध्य नियमान्संयमांश्च विचक्षणः । प्राणायामाय संदध्यान्नान्यथा योगसाधकः

एवं नियमान् संयमांश्च सम्यक् संसाध्य विचक्षणः। प्राणायामाय संदध्यात्, नान्यथा योगसाधकः॥

Verse 27

यतोऽशुचिशरीरस्य वायुकोपो महान्भवेत् । वायुकोपात्कुष्ठता च जडत्वादीनुपाश्नुते

यतोऽशुचिशरीरस्य वायुकोपो महान् भवेत्। वायुकोपात् कुष्ठता च जडत्वादीन् उपाश्नुते॥

Verse 28

तस्माद्विचक्षणः शुद्धं कृत्वा देहं यतेत्परम् । प्राणायामस्य वक्ष्यामि लक्षणं शृणु पांडव

तस्माद्विचक्षणः शुद्धं कृत्वा देहं यतेत् परम्। प्राणायामस्य वक्ष्यामि लक्षणं शृणु पाण्डव॥

Verse 29

प्राणापाननिरोधश्च प्राणायामः प्रकीर्तितः । लघुमध्योत्तरीयाख्यः स च धीरैस्त्रिधोदितः

प्राणापानयोर्निरोधः प्राणायाम इति कीर्तितः । स च धीरैस्त्रिविधो ज्ञेयः—लघु-मध्य-उत्तरीय-संज्ञितः ॥

Verse 30

लघुर्द्वादशमात्रस्तु मात्रा निमिष उन्मिषः । द्विगुणो मध्यमश्चोक्तस्त्रिगुणश्चोत्तमः स्मृतः

लघुः द्वादशमात्रः स्यात्; मात्रा निमिषोन्मिषात्मकः । तस्य द्विगुणो मध्यमः प्रोक्तः, त्रिगुणोत्तमः स्मृतः ॥

Verse 31

प्रथमेन जयेत्स्वेदं मध्यमेन तु वेपथुम् । विषादं च तृतीयेन जयेद्दोषाननुक्रमात्

प्रथमेन स्वेदं जयेत्, मध्यमेन तु वेपथुम् । तृतीयेन विषादं च—दोषान् एवमनुक्रमात् जयेत् ॥

Verse 32

पद्माख्यमासनं कृत्वा रेचकं पूरकं तथा । कुंभकं च सुखासीनः प्राणायामं त्रिधाऽभ्यसेत्

पद्माख्यमासनं कृत्वा सुखासीनो यथाविधि । रेचकं पूरकं चैव कुम्भकं च त्रिधाऽभ्यसेत् ॥

Verse 33

प्राणानामुपसंरोधात्प्राणायाम इति स्मृतः । यथा पर्वतधातूनां ध्मातानां दह्यते मलः

प्राणानामुपसंरोधात् प्राणायाम इति स्मृतः । यथा पर्वतधातूनां ध्मातानां दह्यते मलः ॥

Verse 34

तथेंद्रियवृतो दोषः प्राणायामेन दह्यते । गोशतं कापिलं दत्त्वा यत्फलं तत्फलं भवेत्

तथैवेन्द्रियवृतो दोषः प्राणायामेन दह्यते। गोशतं कापिलं दत्त्वा यत्फलं तत्फलं भवेत्॥

Verse 35

प्राणायामेन योगज्ञस्तस्मात्प्राणं सदा यमेत् । प्राणायामेन सिद्ध्यन्ति दिव्याः शान्त्यादयः क्रमात्

प्राणायामेन योगज्ञस्तस्मात्प्राणं सदा यमेत्। प्राणायामेन सिद्ध्यन्ति दिव्याः शान्त्यादयः क्रमात्॥

Verse 36

शांतिः प्रशान्तिर्दीप्तिश्च प्रसादश्च यथाक्रमम् स । हजागंतुकामानां पापानां च प्रवर्तताम्

शान्तिः प्रशान्तिर्दीप्तिश्च प्रसादश्च यथाक्रमम्। जायन्ते, तेन च पापानामागन्तुकप्रवर्तताम्॥

Verse 37

वासनाशांतिरित्याख्यः प्रथमो जायते गुणः । लोभमोहात्मकान्दोषान्निराकृत्यैव कृत्स्नशः

लोभमोहात्मकान्दोषान्निराकृत्यैव कृत्स्नशः। वासनाशान्तिरित्याख्यः प्रथमो जायते गुणः॥

Verse 38

तपसां च यदा प्राप्तिः सा शांतिरिति चोच्यते । सर्वेन्द्रियप्रसादश्च बुद्धेर्वै मरुतामपि

तपसां च यदा प्राप्तिः सा शान्तिरिति चोच्यते। सर्वेन्द्रियप्रसादश्च बुद्धेर्वै मरुतामपि॥

Verse 39

प्रसाद इति स प्रोक्तः प्राप्यमेवं चतुष्टयम् । एवंफलं सदा योगी प्राणायामं समभ्यसेत्

एष ‘प्रसाद’ इति स प्रोक्तः; एवमेवं चतुष्टयं प्राप्यते। तादृशं फलं विदित्वा योगी सदा प्राणायामं समभ्यसेत्।

Verse 40

मृदुत्वं सेव्यमानास्तु सिंहशार्दूलकुंजराः । यथा यान्ति तथा प्राणो वश्यो भवति साधितः

सेव्यमानास्तु सिंहशार्दूलकुंजराः यथा मृदुत्वं यान्ति, तथा साधितः प्राणो वश्यो भवति।

Verse 41

प्राणायामस्त्वयं प्रोक्तः प्रत्याहारं ततः शृणु । विषयेषु प्रवृत्तस्य चेतसो विनिवर्तनम्

प्राणायामस्त्वयं प्रोक्तः; ततः प्रत्याहारं शृणु। विषयेषु प्रवृत्तस्य चेतसो विनिवर्तनं प्रत्याहारः।

Verse 42

प्रत्याहारं विनिर्दिष्टतस्य संयमनं हि यत् । प्रत्याहारस्त्वयं प्रोक्तो धारणालक्षणं शृणु

यत् संयमनं विनिर्दिष्टं तदेव प्रत्याहारः। प्रत्याहारस्त्वयं प्रोक्तः; धारणालक्षणं शृणु।

Verse 43

यथा तोयार्थिनस्तोयं पत्रनालादिभिः शनैः । आपिबेयुस्तथा वायुं योगी नयति साधितम्

यथा तोयार्थिनः पत्रनालादिभिः शनैस्तोयमापिबेयुः, तथा योगी साधितं वायुम् शनैर्नयत्यापिबति च।

Verse 44

प्राग्नाभ्यां हृदये वायुरथ तालौ भ्रुवोंऽतरे । चतुर्दले षड्दशे च द्वादशे षोडशद्विके

प्रथमं योगी नाभिदेशात् प्राणवायुम् हृदये निवेशयेत्; ततः तालौ, भ्रुवोर्मध्ये च नयेत्—चतुर्दल-षोडशदल-द्वादशदल-षट्त्रिंशद्विकपद्मकेषु।

Verse 45

आकुंचनेनैव मूर्द्धमुन्नीय पवनं शनैः । मूर्धनि ब्रह्मरंध्रे तं प्राणं संधारयेत्कृती

आकुञ्चनेनैव शनैः पवनं मूर्धानं नीत्वा, कृत्यवान् योगी तं प्राणं मूर्ध्नि ब्रह्मरन्ध्रे धारणीयम्।

Verse 46

प्राणायामा दश द्वौ च धारणैषा प्रकीर्त्यते । दशैता धारणाः स्थाप्य प्राप्नोत्यक्षरसाम्यताम्

द्वादशप्राणायामसमन्विता एषा धारणेति प्रकीर्तिता। एताः दश धारणाः स्थापयित्वा, साधकः अक्षरेण सम्यग् साम्यतां प्राप्नोति।

Verse 47

धारणास्थस्य यद्ध्येयं तस्य त्वं शृणु लक्षणम् । ध्येयं बहुविधं पार्थ यस्यांतो नोपलभ्यते

धारणास्थस्य यद् ध्येयम्, तस्य लक्षणं मत्तः शृणु। बहुविधं हि ध्येयम्, पार्थ, यस्य अन्तो नोपलभ्यते।

Verse 48

केचिच्छिवं हरिं केचित्केचित्सूर्यं विधिं परे । केचिद्देवीं महद्भूतामुत ध्यायन्ति केचन

केचित् शिवं ध्यायन्ति, केचित् हरिं; केचित् सूर्यं, परे विधिं। केचित् देवीं महद्भूतां शक्तिं ध्यायन्ति—एवं जनाः पृथक् पृथक् उपासते।

Verse 49

तत्र यो यच्च ध्यायेत स च तत्र प्रलीयते । तस्मात्सदा शिवं देवं पंचवक्त्रं हरं स्मरेत्

यत्र यत् पुरुषो ध्यायेत् तत्रैव स प्रलीयते । तस्मात् सर्वदा पञ्चवक्त्रं हरं शिवदेवं स्मरेत् ॥

Verse 50

पद्मासनस्थं तं गौरं बीजपूरकरं स्थितम् । दशहस्तं सुप्रसन्नवदनं ध्यानमास्थितम्

पद्मासनस्थं तं गौरं बीजपूरकरं स्थितम् । दशहस्तं सुप्रसन्नवदनं ध्यानमास्थितम् ॥

Verse 51

ध्येयमेतत्तव प्रोक्तं तस्माद्ध्यानं समाचरेत् । ध्यानस्य लक्षणं चैतन्निमेषार्धमपि स्फुटम्

ध्येयमेतत्तव प्रोक्तं तस्माद्ध्यानं समाचरेत् । ध्यानस्य लक्षणं चैतन्निमेषार्धमपि स्फुटम् ॥

Verse 52

न पृथग्जायते ध्येयाद्धारणां यः समास्थितः । एवमेतां दुरारोहां भूमिमास्थाय योगवित्

न पृथग्जायते ध्येयाद्धारणां यः समास्थितः । एवमेतां दुरारोहां भूमिमास्थाय योगवित् ॥

Verse 53

न किंचिच्चिंतयेत्पश्चात्समाधिरिति कीर्त्यते । समाधेर्लक्षणं सम्यग्ब्रुवतो मे निशामय

न किंचिच्चिन्तयेत् पश्चात् समाधिरिति कीर्त्यते । समाधेर्लक्षणं सम्यग् ब्रुवतो मे निशामय ॥

Verse 54

शब्दस्पर्शरसैर्हीनं गंधरूपविवर्जितम् । परं पुरुषं संप्राप्तः समाधिस्थः प्रकीर्तितः

शब्दस्पर्शरसैर्हीनो गन्धरूपविवर्जितः । यः परं पुरुषं प्राप्य समाधिस्थः स उच्यते ॥

Verse 55

तां तु प्राप्य नरो विघ्नैर्नाभिभूयेत कर्हिचित् । समाधिस्थश्च दुःखेन गुरुणापि न चाल्यते

तां स्थितिं प्राप्य नरो विघ्नैर्नाभिभूयेत कर्हिचित् । समाधिस्थोऽपि दुःखेन गुरुणापि न चाल्यते ॥

Verse 56

शंखाद्याः शतशस्तस्य वाद्यन्ते यदि कर्णयोः । भेर्यश्च यदि हन्यंते शब्दं बाह्यं न विंदति

शङ्खाद्याः शतशस्तस्य कर्णयोर्वाद्यन्ति चेत् । भेर्यश्चापि हन्यन्ते स बाह्यशब्दं न वेत्ति हि ॥

Verse 57

कशाप्रहाराभिहतो वह्निदग्धतनुस्तथा । शीताढ्येव स्थितो घोरे स्पर्शं बाह्यं न विन्दति

कशाप्रहारैर्भिहतो वह्निदग्धतनुस्तथा । शीताढ्येऽपि स्थितो घोरे बाह्यस्पर्शं न वेत्ति सः ॥

Verse 58

रूपे गंधे रसे बाह्ये तादृशस्य तु का कथा । दृष्ट्वा य आत्मनात्मानं समाधिं लभते पुनः

रूपे गन्धे रसे बाह्ये तादृशस्य तु का कथा । आत्मनात्मानमालोक्य स पुनः समाधिमाप्नुयात् ॥

Verse 59

तृष्णा वाथ बुभुक्षा वा बाधेते तं न कर्हिचित्

तृष्णा वा बुभुक्षा वा तं कदाचिदपि न बाधेते।

Verse 60

न स्वर्गे न च पाताले मानुष्ये क्व च तत्सुखम् । समाधिं निश्चलं प्राप्य यत्सुखं विंदते नरः

न स्वर्गे न च पाताले न मानुष्ये क्वचित् तत्सुखम्। निश्चलां समाधिं प्राप्य यत्सुखं नरः विन्दते तत्।

Verse 61

एवमारूढयोगस्य तस्यापि कुरुनदन । पंचोपसर्गाः कटुकाः प्रवर्तंते यथा शृणु

एवमारूढयोगस्य तस्यापि कुरुनन्दन। पञ्चोपसर्गाः कटुकाः प्रवर्तन्ते, यथा शृणु॥

Verse 62

प्रातिभः श्रावणो दैवो भ्रमावर्तोऽथ भीषणः । प्रतिभा सर्वशास्त्राणां प्रातिभोऽयं च सात्त्विकः

प्रातिभः श्रावणो दैवो भ्रमावर्तोऽथ भीषणः। एते पञ्चोपसर्गाः; प्रातिभोऽयं सात्त्विकः, सर्वशास्त्रविषया प्रतिभा॥

Verse 63

तेन यो मदमादद्याद्योगी शीघ्रं च चेतसः । योजनानां सहस्रेभ्यः श्रवणं श्रावणस्तु सः

तेन प्रातिभेन यो योगी शीघ्रं मदमादद्याच्चेतसो विक्षेपं लभते। सहस्रयोजनदूरात् श्रवणं यत्, स श्रावणः॥

Verse 64

द्वितीयः सात्विकश्चायमस्मान्मत्तो विनश्यति । अष्टौ पश्यति योनीश्च देवानां दैव इत्यसौ

द्वितीयोऽयमपि सात्त्विकः; मदरूपेण तु प्रवृत्तः शीघ्रं विनश्यति। यो देवानामष्टौ योनयः पश्यति, स एव ‘दैव’ इत्युच्यते (विघ्नरूपः)।

Verse 65

अयं च सात्त्विको दोषो मदादस्माद्विनश्यति । आवर्त इव तोयस्य जनावर्ते यदाकुलः

अयमपि सात्त्विको दोषः; अस्मादुत्थितेन मदेन स विनश्यति। यथा तोयेऽऽवर्तः जनावर्तेऽऽकुलो भवति, तथा।

Verse 66

आवर्ताख्यस्त्वयं दोषो राजसः स महाभयः । भ्राम्यते यन्निरालम्बं मनो दोषैश्च योगिनः

आवर्ताख्योऽयं दोषो राजसः, स च महाभयप्रदः। एतैर्दोषैः योगिनो मनो निरालम्बं भ्राम्यते च परिभ्रमति।

Verse 67

समस्ताधारविभ्रंशाद्भ्रमाख्यस्तामसो गुणः । एतैर्नाशितयोगाश्च सकला देवयोनयः

समस्ताधाराणां विभ्रंशे सति ‘भ्रम’ इति तामसो गुणः प्रादुर्भवति। एतैस्तामसैः क्षोभैः देवयोनिष्वपि योगः सर्वथा नश्यति।

Verse 68

उपसर्गैर्महाघोरैरावर्त्यंते पुनः पुनः । प्रावृत्य कंबलं शुक्लं योगी तस्मान्मनोमयम्

उपसर्गैर्महाघोरैः पुनः पुनरावर्त्यते मनः। तस्माद्योगी शुक्लं कंबलं प्रावृत्य, मनोमयं नियमं (अन्तर्मुखध्यानरूपं) समाश्रयेत्।

Verse 69

चिंतयेत्परमं ब्रह्म कृत्वा तत्प्रवणं मनः । आहाराः सात्त्विकाश्चैव संसेव्याः सिद्धिमिच्छता

परं ब्रह्म निरन्तरं चिन्तयेत्, तस्मिन्नेव मनः पूर्णप्रवणं कृत्वा। सिद्धिमिच्छता योगिना सात्त्विकाः आहाराः एव सेवनीयाः॥

Verse 70

राजसैस्तामसैश्चैव योगी सिद्धयेन्न कर्हिचित् । श्रद्दधानेषु दांतेषु श्रोत्रियेषु महात्मसु

राजसैस्तामसैश्चैव उपायैः योगी न कदाचन सिद्धिं प्राप्नुयात्। श्रद्धावन्तेषु दान्तेषु श्रोत्रियेषु महात्मसु सन्निधिं कुर्यात्॥

Verse 71

स्वधर्मादनपेतेषु भिक्षा याच्या च योगिना । भैक्षं यवान्नं तक्रं वा पयो यावकमेव वा

स्वधर्मादनपेतेषु जनेषु योगिना भिक्षा याच्या। भैक्षं यवान्नं तक्रं वा पयो वा यावकमेव वा॥

Verse 72

फलमूलं विपक्वं वा कणपिण्याकसक्तवः । श्रुता इत्येत आहारा योगिनां सिद्धिकारकाः

फलमूलं विपक्वं वा कणपिण्याकसक्तवः। श्रुता इत्येत आहारा योगिनां सिद्धिकारकाः॥

Verse 73

मृत्युकालं विदित्वा च निमित्तैर्योगसाधकः । योगं युञ्जीत कालस्य वंचनार्थं समाहितः

मृत्युकालं निमित्तैर्विदित्वा योगसाधकः। समाहितः कालवञ्चनार्थं योगं युञ्जीत नित्यशः॥

Verse 74

निमित्तानि च वक्ष्यामि मृत्युं यो वेत्ति योगवित् । रक्तकृष्णांबरधरा गायंतीह सती च यम्

निमित्तानि च वक्ष्यामि येन योगविदां वरः । मृत्युं वेत्ति—यथा स्वप्ने रक्तकृष्णाम्बरधरा सती गायन्तीह दृश्यते ॥

Verse 75

दक्षिणाशां नयेन्नारी स्वप्ने सोऽपि न जीवति । नग्नं क्षपणकं स्वप्ने हसमानं प्रदृश्य च

स्वप्ने नारी यदि कञ्चिद् दक्षिणाशां नयेत् तदा । सोऽपि न जीवति; स्वप्ने नग्नं क्षपणकं हसन्तं च प्रदृश्यते ॥

Verse 76

एनं च वीक्ष्य वल्गन्तं तं विद्यान्मृत्युमागतम् । ऋक्षवानरयुग्यस्थो गायन्यो दक्षिणां दिशम्

तं हसन्तं वल्गन्तं च वीक्ष्य विद्यान्मृत्युमागतम् । ऋक्षवानरयुग्यस्थो गायन् दक्षिणदिङ्मुखोऽपि निमित्तं भवति ॥

Verse 77

याति मज्जेदधौ पंके गोमये वा न जीवति । केशांगारैस्तथा भस्मभुजंगैर्निजलां नदीम्

दधौ पङ्के गोमये वा स्वप्ने याति निमज्जति चेत् न जीवति । तथा केशाङ्गारभस्मभुजङ्गैः पूर्णां निजलां नदीं पश्यन् अपि मृत्युनिमित्तं लभते ॥

Verse 78

एषामन्यतमैः पूर्णां दृष्ट्वा स्वप्ने न जीवति । करालैर्विकटै रूक्षैः पुरुषैरुद्यतायुधैः

एषामन्यतमैः पूर्णां स्वप्ने दृष्ट्वा न जीवति नरः । करालैर्विकटै रूक्षैः पुरुषैरुद्यतायुधैः समन्तात् परिवृतां पश्यन् मृत्युमेव प्राप्नुयात् ॥

Verse 79

पाषाणैस्ताडितः स्वप्ने सद्यो मृत्युं भजेन्नरः । सूर्योदये यस्य शिवा क्रोशंती याति सम्मुखम्

पाषाणैस्ताडितः स्वप्ने सद्यो मृत्युं भजेन्नरः । सूर्योदये यस्य शिवा क्रोशंती याति सम्मुखम्

Verse 80

विपरीतं परीतं वा स सद्यो मृत्युमृच्छति । दीपाधिगंधं नो वेत्ति वमत्यग्निं तथा निशि

विपरीतं परीतं वा स सद्यो मृत्युमृच्छति । दीपाधिगंधं नो वेत्ति वमत्यग्निं तथा निशि

Verse 81

नात्मानं परनेत्रस्थं वीक्षते न स जीवति । शक्रायुधं चार्धरात्रे दिवा वा ग्रहणं तथा

नात्मानं परनेत्रस्थं वीक्षते न स जीवति । शक्रायुधं चार्धरात्रे दिवा वा ग्रहणं तथा

Verse 82

दृष्ट्वा मन्येत स क्षीणमात्मजीवितमाप्तवान् । नासिका वक्रतामेति कर्णयोर्न्नमनोन्नती

दृष्ट्वा मन्येत स क्षीणमात्मजीवितमाप्तवान् । नासिका वक्रतामेति कर्णयोर्न्नमनोन्नती

Verse 83

नेत्रं च वामं स्रवति यस्य तस्यायुरुद्गतम् । आरक्ततामेति मुखं जिह्वा चाप्यसिता यदा

नेत्रं च वामं स्रवति यस्य तस्यायुरुद्गतम् । आरक्ततामेति मुखं जिह्वा चाप्यसिता यदा

Verse 84

तदा प्राज्ञो विजानीयादासन्नं मृत्युमात्मनः । उष्ट्ररासभयानेन स्वप्ने यो याति दक्षिणाम्

तदा प्राज्ञः स्वात्मनः मृत्युमासन्नं विजानीयात्। यः स्वप्ने उष्ट्ररासभयानेन दक्षिणां दिशं याति, तस्यैतद् मरणसूचनम्॥

Verse 85

दिशं कर्णौ पिधायापि निर्घोषं शृणुयान्न च । न स जीवेत्तथा स्वप्ने पति तस्य पिधीयते

कर्णौ पिधायापि यदि निर्घोषं न शृणुयात्, स न जीवेत्। तथा स्वप्ने यस्य पतिः पिधीयते, तदपि मरणनिमित्तम्॥

Verse 86

द्वारं न चोत्तिष्ठति च शुभ्रा दृष्टिश्च लोहिता । स्वप्नेऽग्निं प्रविशेद्यश्च न च निष्क्रमते पुनः

द्वारं न चोत्तिष्ठति, दृष्टिश्च शुभ्रा लोहिता च भवति। यश्च स्वप्नेऽग्निं प्रविश्य पुनर्न निष्क्रामति, स न जीवति॥

Verse 87

जलप्रवेशादपि वा तदंतं तस्य जीवितम् । यश्चाभिहन्यते दुष्टैर्भूतै रात्रावथो दिवा

जलप्रवेशादपि वा अन्यथा वा तस्य जीवितस्य अन्तो भवति। यश्च दुष्टैर्भूतै रात्रौ दिवा वा अभिहन्यते, स तथैव विनश्यति॥

Verse 88

प्रकृतैर्विकृतैर्वापि तस्यासन्नौ यमांतकौ । देवतानां गुरूणां च पित्रोर्ज्ञानविदां तथा

प्रकृतैर्विकृतैर्वा निमित्तैः तस्य यमान्तकौ आसन्नौ भवतः। तथा देवतानां गुरूणां च पित्रोर्ज्ञानविदां च विषयेऽपि प्रतिकूलानि निमित्तानि जायन्ते॥

Verse 89

निन्दामवज्ञां कुरुते भक्तो भूत्वा न जीवति । एवं दृष्ट्वा निमित्तानि विपरीतानि योगवित्

यो भक्तो भूत्वा निन्दामवज्ञां च करोति, स दीर्घं न जीवति। एवं विपरीतानि निमित्तानि दृष्ट्वा योगवित् सावधानो भवेत्।

Verse 90

धारणां सम्यगास्थाय समाधावचलो भवेत् । यदि नेच्छति ते मृत्युं ततो नासौ प्रपद्यते

धारणां सम्यगास्थाय समाधौ अचलो भवेत्। यदि तदा मृत्युस्त्वां नेच्छति, तर्हि सा त्वां न प्रपद्यते।

Verse 91

विमुक्तिमथवा वांछेद्विसृजेद्ब्रह्ममूर्धनि । संति देहे विमुक्ते च उपसर्गाश्च ये पुनः

विमुक्तिं वाञ्छन् ब्रह्ममूर्धनि प्राणचेतनां विसृजेत्। देहे सति विमुक्तौ च ये पुनरुपसर्गाः सन्ति, तान् अपि विद्यात्।

Verse 92

योगिनं समुपायांति शृणु तानपि पांडव । ऐशान्ये राक्षसपुरे यक्षो गन्धर्व एव च

योगिनं समुपायान्ति—तानपि शृणु, पाण्डव। ऐशान्ये राक्षसपुरे यक्षो गन्धर्व एव च (समागच्छतः)।

Verse 93

ऐन्द्रे सौम्ये प्रजापत्ये ब्राह्मे चाष्टसु सिद्धयः । भवंति चाष्टौ शृणु ताः पार्थिवी या च तैजसी

ऐन्द्रे सौम्ये प्रजापत्ये ब्राह्मे च अष्टसु सिद्धयः। भवन्ति चाष्टौ—शृणु ताः—पार्थिवी या च तैजसी।

Verse 94

वायवी व्योमात्मिका चैव मानसाहम्भवा मतिः । प्रत्येकमष्टधा भिन्ना द्विगुणा द्विगुणा क्रमात

वायवी व्योमात्मिका च मानसाहम्भवा मतिश्च सिद्धयः। प्रत्येकमष्टधा भिन्ना, क्रमात् द्विगुणा द्विगुणा वर्धन्ते॥

Verse 95

पूर्वे चाष्टौ चतुःषष्टिरन्ते शृणुष्व तद्यथा । स्थूलता ह्रस्वता बाल्यं वार्धक्यं योवनं तथा

पूर्वे चाष्टौ, अन्ते चतुःषष्टिः—शृणुष्व तद्यथा। स्थूलता ह्रस्वता बाल्यं वार्धक्यं योवनं तथा॥

Verse 96

नानाजाति स्वरूपं च चतुर्भिर्देहधारणम् । पार्थिवांशं विना नित्यमष्टौ पार्थिवसिद्धयः

नानाजातिस्वरूपं च चतुर्भिर्देहधारणम्। पार्थिवांशं विना नित्यमष्टौ पार्थिवसिद्धयः॥

Verse 97

विजिते पृथिवीतत्त्वे यदैशान्ये भवन्ति च । भूमाविव जले वासो नातुरोऽर्णवमापिबेत्

विजिते पृथिवीतत्त्वे यदैशान्ये भवन्ति च। भूमाविव जले वासो नातुरोऽर्णवमापिबेत्॥

Verse 98

सर्वत्र जलप्राप्तिश्च अपि शुष्कं द्रवं फलम् । त्रिभिर्देहस्य धरणं नदीर्वा स्थापयेत्करे

सर्वत्र जलप्राप्तिश्च, अपि शुष्कं द्रवं फलम्। त्रिभिर्देहस्य धरणं, नदीर्वा स्थापयेत्करे॥

Verse 99

अव्रणत्वं शरीरस्य कांतिश्चाथाष्टकं स्मृतम् । अष्टौ पूर्वा इमाश्चाष्टौ राक्षसानां पुरे स्मृताः

अव्रणत्वं शरीरस्य कान्तिश्च—इदमष्टकं स्मृतम्। पूर्वोक्तान्यष्टौ चैतान्यष्टौ च राक्षसानां पुरे सिद्धयः स्मृताः॥

Verse 100

देहादग्निविनिर्माणं तत्तापभयवर्जनम् । शक्तिदत्वं च लोकानां जलमध्येग्निज्वालनम्

देहादग्निविनिर्माणं तस्य तापभयवर्जनम्। लोकानां शक्तिदानं च जलमध्येऽप्यग्निज्वालनम्॥

Verse 101

अग्निग्रहश्च हस्तेन स्मृतिमात्रेण पावनम् । भस्मीभूतस्य निर्माणं द्वाभ्यां देहस्य धारणम्

अग्निग्रहश्च हस्तेन स्मृतिमात्रेण पावनम्। भस्मीभूतस्य निर्माणं द्वाभ्यां देहस्य धारणम्॥

Verse 102

पूर्वाः षोडश चाप्यष्टौ तेजसो यक्षसद्मनि । मनोगतित्वं भूतानामन्तर्निवेशनं तथा

पूर्वाः षोडश चाप्यष्टौ तेजसो यक्षसद्मनि। मनोगतित्वं भूतानामन्तर्निवेशनं तथा॥

Verse 103

पर्वतादिमहाभारवहनं लीलयैव च । लघुत्वं गौरवत्वं च पाणिभ्यां वायुवारणम्

पर्वतादिमहाभारवहनं लीलयैव च। लघुत्वं गौरवत्वं च पाणिभ्यां वायुवारणम्॥

Verse 104

अंगुल्यग्रनिपातेन भूमेः सर्वत्र कम्पनम् । एकेन देहनिष्पत्तिर्गांधर्वे वांति सिद्धयः

अङ्गुल्यग्रनिपातमात्रेण भूमेः सर्वत्र कम्पनं जनयेत्। एकेनैव सामर्थ्येन यथेष्टं देहनिष्पत्तिः—गान्धर्वलोके एताः सिद्धयो वर्तन्ते इति।

Verse 105

चतुर्विंशतिः पूर्वाश्चाप्यष्टावेताश्च सिद्धयः । गन्धर्वलोके द्वात्रिंशदत ऊर्ध्वं निशामय

पूर्वोक्ताः चतुर्विंशतिः सिद्धयः, एताश्च अष्टौ—एवं गन्धर्वलोके द्वात्रिंशत् सिद्धयः। अत ऊर्ध्वं यत्, तत् शृणु।

Verse 106

छायाविहीननिष्पत्तिरिंद्रियाणामदर्शनम् । आकाशगमनं नित्यमिंद्रियादिशमः स्वयम्

छायाविहीनतया देहनिष्पत्तिः, इन्द्रियाणामदर्शनं च। नित्यं आकाशगमनं, स्वयमेव इन्द्रियादीनां शमः (वशीकरणं) च।

Verse 107

दूरे च शब्दग्रहणं सर्वशब्दावगाहनम् । तन्मात्रलिंगग्रहणं सर्वप्राणिनिदर्शनम्

दूरेऽपि शब्दग्रहणं, सर्वशब्दावगाहनम्। तन्मात्रलिङ्गग्रहणं, सर्वप्राणिनिदर्शनं च—एताः योगसिद्धयः।

Verse 108

अष्टौ वातात्मिकाश्चैन्द्रे द्वात्रिंशदपि पूर्वकाः । यथाकामोपलब्धिश्च यथाकामविनिर्गमः

ऐन्द्रे लोके वातात्मिकाः अष्टौ सिद्धयः कथ्यन्ते, पूर्वकाः द्वात्रिंशदपि च। तत्र यथाकामोपलब्धिः, यथाकामविनिर्गमश्च।

Verse 109

सर्वत्राभिभवश्चैव सर्वगुह्यनिदर्शनम् । संसारदर्शनं चापि मानस्योऽष्टौ च सिद्धयः

सर्वत्राभिभवश्चैव सर्वगुह्यनिदर्शनम् । संसारदर्शनं चापि मानस्योऽष्टौ च सिद्धयः ॥

Verse 110

चत्वारिंशच्च पूर्वाश्च सोमलोके स्मृतास्त्विमाः । छेदनं तापनं बन्धः संसारपरिवर्तनम्

चत्वारिंशच्च पूर्वाश्च सोमलोके स्मृतास्त्विमाः । छेदनं तापनं बन्धः संसारपरिवर्तनम् ॥

Verse 111

सर्वभूत प्रसादत्वं मृत्युकालजयस्तथा । अहंकारोद्भवश्चाष्टौ प्राजापत्ये च पूर्विकाः

सर्वभूत प्रसादत्वं मृत्युकालजयस्तथा । अहंकारोद्भवश्चाष्टौ प्राजापत्ये च पूर्विकाः ॥

Verse 112

आकारेण जगत्सष्टिस्तथानुग्रह एव च । प्रलयस्याधिकारं च लोकचित्रप्रवर्तनम्

आकारेण जगत्सृष्टिस्तथानुग्रह एव च । प्रलयस्याधिकारं च लोकचित्रप्रवर्तनम् ॥

Verse 113

असादृश्यमिदं व्यक्तं निर्वाणं च पृथक्पृथक् । शुभेतरस्य कर्तृत्वमष्टौ बुद्धिभवास्त्वमी

असादृश्यमिदं व्यक्तं निर्वाणं च पृथक्पृथक् । शुभेतरस्य कर्तृत्वमष्टौ बुद्धिभवास्त्वमी ॥

Verse 114

षट्पंचाशत्तथा पूर्वाश्चतुःषष्टिरिमे गुणाः । ब्राह्मये पदे प्रवर्तंते गुह्यमेतत्तवेरितम्

षट्पञ्चाशदिति तथा पूर्वोक्ताश्च गुणाः—एते चतुःषष्टिः गुणा ब्राह्म्ये पदे प्रवर्तन्ते। एतद्गुह्यं तवोक्तं मया श्रुतम्॥

Verse 115

जीवतो देहभेदे वा सिद्ध्यश्चैतास्तु योगिनाम् । संगो नैव विधातव्यो भयात्पतनसंभवात्

जीवतः शरीरे स्थिते वा देहभेदेऽपि योगिनां एताः सिद्धयः स्युः। तासु सङ्गो न कर्तव्यः, सङ्गात् पतनसम्भवात्॥

Verse 116

एतान्गुणान्निराकृत्य युञ्जतो योगिनस्तदा । सिद्धयोऽष्टौ प्रवर्तंते योगसंसिद्धिकारकाः

एतान् (अधमान्) गुणान् निराकृत्य युञ्जतः योगिनस्तदा। अष्टौ सिद्धयः प्रवर्तन्ते योगसंसिद्धिकारकाः॥

Verse 117

अणिमा लघिमा चैव महिमा प्राप्तिरेव च । प्राकाम्यं च तथेशित्वं वशित्वं च तथापरे

अणिमा लघिमा चैव महिमा प्राप्तिरेव च। प्राकाम्यं तथैवेशित्वं वशित्वं च तथापरे॥

Verse 118

यत्र कामावसायित्वं माहेश्वरपदस्थिताः । सूक्ष्मात्सूक्ष्मत्वमणिमा शीघ्रत्वाल्लघिमा स्मृता

माहेश्वरपदस्थितानां यत्र कामावसायित्वं भवति। सूक्ष्मात्सूक्ष्मत्वमणिमा, शीघ्रत्वाल्लघिमा स्मृता॥

Verse 119

महिमा शेषपूज्यत्वात्प्राप्तिर्नाप्राप्यमस्य यत् । प्राकाम्यमस्य व्यापित्वादीशित्वं चेश्वरो यतः

महिमा सर्वशेषपूज्यत्वहेतुः; प्राप्तिः सा यत्र न किमप्यप्राप्यमवशिष्यते। प्राकाम्यं सर्वव्याप्तस्य; ईशित्वं तस्य, यतः स एव परमेेश्वरः।

Verse 120

वशित्वाद्वशिता नाम सप्तमी सिद्धिरुत्तमा । यत्रेच्छा तत्र च स्थानं तत्र कामावसायिता

वशित्वात् ‘वशिता’ नाम सप्तमी सिद्धिरुत्तमा। यत्रेच्छा तत्रैव स्थानं, तत्रैव कामस्य सम्यगवसायिता।

Verse 121

ऐश्वरं पदमाप्तस्य भवंत्येताश्च सिद्धयः । ततो न जायते नैव वर्धते न विनश्यति

ऐश्वरं पदमाप्तस्य भवन्त्येताश्च सिद्धयः। ततः स न जायते नैव वर्धते न विनश्यति।

Verse 122

एष मुक्त इति प्रोक्तो य एवं मुक्तिमाप्नुयात् । यथा जलं जलेनैक्यं निक्षिप्तमुपगच्छति

एष मुक्त इति प्रोक्तो य एवं मुक्तिमाप्नुयात्। यथा जलं जलेनैक्यं निक्षिप्तमुपगच्छति।

Verse 123

तथैवं सात्म्यमभ्येति योगिनामात्मा परात्मना । एवं ज्ञात्वा फलं योगी सदा योगं समभ्यसेत्

तथैवं सात्म्यमभ्येति योगिनामात्मा परात्मना। एवं ज्ञात्वा फलं योगी सदा योगं समभ्यसेत्।

Verse 124

अत्रोपमां व्याहरंति योगार्थं योगिनोऽ मलाः । शशांकरश्मिसंयोगादर्ककांतो हुताशनम्

अत्र योगार्थप्रकाशनाय निर्मला योगिन उपमां वदन्ति—शशाङ्करश्मिसंयोगेन अर्ककान्तमणिः हुताशनं जनयति।

Verse 125

समुत्सृजति नैकः सन्नुपमा सास्ति योगिनः । कपिंजलाखुनकुला वसंति स्वामिव द्गृहे

नैकैवोपमा समुत्सृज्यते; योगिनः बह्व्य उपमाः सन्ति—कपिञ्जलाखुनकुला इव स्वामिगृहे वसन्ति।

Verse 126

ध्वस्ते यांत्यन्यतो दुःखं न तेषां सोपमा यतेः । मृद्देहकल्पदेहोऽपि मुखाग्रेण कनीयसा

ध्वस्ते दुःखेनान्यतो यान्ति—एषा यतेः उपमा न भवति। मृद्देहकल्पोऽपि कल्पदेह इव वा, मुखाग्रेण कनीयान् एव।

Verse 127

करोति मृद्भागचयमुपदेशः स योगिनः । पशुपक्षिमनुष्याद्यैः पत्रपुष्पफलान्वितम्

योगिन उपदेशेन मृद्भागचयः क्रियते; स पशुपक्षिमनुष्यादिभ्यः पत्रपुष्पफलोपेतो नैवेद्यरूपो भवति।

Verse 128

वृक्षं विलुप्यमानं च लब्ध्वा सिध्यंति योगिनः । रुरुगात्रविषाणाग्रमालक्ष्य तिलकाकृतिम्

विलुप्यमानं वृक्षं लब्ध्वा योगिनः सिद्धिं यान्ति; रुरुगात्रविषाणाग्रं निरीक्ष्य तिलकाकृतिं चिह्नं पश्यन्ति।

Verse 129

सह तेन विवर्धेत योगी सिद्धिमुपाश्नुते । द्रव्यं पूर्णमुपादाय पात्रमारोहते भुवः

सह तेनाभ्यासचिह्नेन सह विवर्धमानो योगी सिद्धिमवाप्नोति। द्रव्यपूर्णं पात्रमादाय स भुवः समुत्पत्योर्ध्वं समारोहति॥

Verse 130

तुंगमार्गं विलोक्यैवं विज्ञातं कि न योगिनाम् । तद्गेहं यत्र वसति तद्भोज्यं येन जीवति

एवं तुङ्गमार्गं विलोक्य योगिनां किं न विज्ञातम्। यत्र वसति तद्गेहं, येन जीवति तद्भोज्यं च ते विदुः॥

Verse 131

येन निष्पाद्यते चार्थः स्वयं स्याद्योगसिद्धये । तथा ज्ञानमुपासीत योगी यत्कार्यसाधकम्

येनार्थो निष्पद्यते सम्यक्, योगसिद्धिः स्वयमेव जायते। तत् ज्ञानं योगी समुपासीत, यत् कार्यसाधकं भवेत्॥

Verse 132

ज्ञानानां बहुता येयं योगविघ्नकरी हि सा । इदं ज्ञेयमिदं ज्ञेयमिति यस्तृषितश्चरेत्

ज्ञानानां बहुता ह्येषा योगविघ्नकरी मता। ‘इदं ज्ञेयम् इदं ज्ञेयम्’ इति तृषितो यश्चरति स बाध्यते॥

Verse 133

अपि कल्पसहस्रायुर्नैव ज्ञेयमवाप्नुयात् । त्यक्तसंगो जितक्रोधो लब्धाहारो जितेंद्रियः

अपि कल्पसहस्रायुरपि नैव ज्ञेयमवाप्नुयात्। त्यक्तसङ्गो जितक्रोधो लब्धाहारो जितेन्द्रियः स्यात्॥

Verse 134

पिधाय बुद्ध्या द्वाराणि मनो ध्याने निवेशयेत् । आहारं सात्त्विकं सेवेन्न तं येन विचेतनः

बुद्ध्या इन्द्रियद्वाराणि पिधाय मनो ध्याने निवेशयेत्। सात्त्विकमाहारमेव सेवेत; येन चेतो मूढं जडं भवति तं न भुञ्जीत॥

Verse 135

स्यादयं तं च भुंजानो रौरवस्य प्रियातिथिः । वाग्दण्डः कर्मदण्डश्च मनोदंडश्च ते त्रयः

तादृशं तमसाहारं भुञ्जानः रौरवस्य प्रियातिथिर्भवेत्। वाग्दण्डः कर्मदण्डश्च मनोदण्डश्च—एते त्रयो दण्डाः॥

Verse 136

यस्यैते नियता दंडाः स त्रिदंडी यतिः स्मृतः । अनुरागं जनो याति परोक्षे गुणकीर्तनम्

यस्यैते दण्डा नियता दृढा भवन्ति स त्रिदण्डी यतिरिति स्मृतः। तस्मिन् जनोऽनुरागं याति; परोक्षेऽपि तस्य गुणकीर्तनं करोति॥

Verse 137

न बिभ्यति च सत्त्वानि सिद्धेर्लक्षणमुच्यते

सिद्धेः लक्षणमिदं प्रोक्तं—सत्त्वानि तं दृष्ट्वा न बिभ्यति च॥

Verse 138

अलौल्यमारोग्यमनिष्ठुरत्वं गंधः शुभो मूत्रपुरीषयोश्च । कांतिः प्रसादः स्वरसौम्यता च योगप्रवृत्तेः प्रथमं हि चिह्नम्

अलौल्यमारोग्यमनिष्ठुरत्वं मूत्रपुरीषयोः शुभगन्धता च। कान्तिः प्रसादः स्वरसौम्यता च—योगप्रवृत्तेः प्रथमं हि चिह्नम्॥

Verse 139

समाहितो ब्रह्मपरोऽप्रमादी शुचिस्तथैकांतरतिर्जितेन्द्रियः । समाप्नुयाद्योगमिमं महामना विमुक्तिमाप्नोति ततश्च योगतः

समाहितचित्तो ब्रह्मपरः सतताप्रमादी शुचिर्विविक्तप्रियः जितेन्द्रियश्च यः। स महामना इमं योगं समाप्नोति, तस्माद्योगादेव च विमुक्तिमवाप्नोति॥

Verse 140

कुलं पवित्रं जननी कृतार्था वसुन्धरा भाग्यवती च तेन । अवाह्यमार्गे सुखसिन्धुमग्नं लग्नं परे ब्रह्मणि यस्य चेतः

यस्य चेतः सुखसिन्धौ निमग्नं परे ब्रह्मणि दृढं लग्नं च, स तेन कुलं पवित्रं करोति, जननी कृतार्था भवति, वसुन्धरापि भाग्यवती भवति॥

Verse 141

विशुद्धबुद्धिः समलोष्टकांचनः समस्तभूतेषु वसन्समो हि यः । स्थानं परं शाश्वतमव्ययं च यतिर्हि गत्वा न पुनः प्रजायते

विशुद्धबुद्धिः समलोष्टकाञ्चनः समस्तभूतेषु समदर्शी यः। स यतिः परं शाश्वतमव्ययं स्थानं गत्वा पुनर्जन्म न प्राप्नोति॥

Verse 142

इदं मया योगरहस्यमुक्तमेवंविधं गौतमः प्राप योगम् । तेनैतच्च स्थापितं पार्थ लिंगं संदर्शनादर्चनात्कल्मषघ्नम्

इदं मया योगरहस्यं यथावदुक्तम्; एवमेव गौतमो योगं प्राप। तेन, हे पार्थ, एतल्लिङ्गं स्थापितं—दर्शनादर्चनाच्च कल्मषघ्नम्॥

Verse 143

यश्चाश्विने कृष्णचतुर्दशीदिने रात्रौ समभ्यर्चति लिंगमेतन् । स्नात्वा अहल्यासरसि प्रधाने श्रद्धाय सर्वं प्रविधाय भक्तितः

यश्चाश्विनकृष्णचतुर्दश्यां रात्रौ एतल्लिङ्गं समभ्यर्चयति। स प्रधानेऽहल्यासरसि स्नात्वा श्रद्धया भक्तितश्च सर्वं विधाय॥

Verse 144

महोपकारेण विमुक्तपापः स याति यत्रास्ति स गौतमो मुनिः

महोपकारेण विमुक्तपापः स याति यत्रास्ति स गौतमो मुनिः।

Verse 145

इदं मया पार्थ तव प्रणीतं गुप्तस्य क्षेत्रस्य समासयोगात् । माहात्म्यमेतत्सकलं शृणोति यः स स्याद्विशुद्धः किमु वच्मि भूयः

इदं मया पार्थ तव प्रणीतं गुप्तस्य क्षेत्रस्य समासयोगात्। माहात्म्यमेतत्सकलं शृणोति यः स स्याद्विशुद्धः किमु वच्मि भूयः॥

Verse 146

य इदं शृणुयाद्भक्त्या गौतमाख्यानमुत्तमम् । पुत्रपौत्रप्रियं प्राप्य स याति पदमव्ययम्

य इदं शृणुयाद्भक्त्या गौतमाख्यानमुत्तमम्। पुत्रपौत्रप्रियं प्राप्य स याति पदमव्ययम्॥