Adhyaya 21

Verse 1

नारद उवाच । तमालोक्य पलायंतं विध्वस्तध्वजकार्मुकम् । दैत्यांश्च मुदितानिंद्रः कर्तव्यं नाध्यगच्छत

नारद उवाच। तं पलायन्तं विध्वस्तध्वजकार्मुकं विलोक्य, दैत्यांश्च मुदितान् दृष्ट्वा इन्द्रः कर्तव्यं नाध्यगच्छत्॥

Verse 2

अथायान्निकटं विष्णोः सुरेशस्त्वरयान्वितः । उवाच चैनं मधुरमुत्साहपरिबृंहितम्

अथ सुरेशः शीघ्रगत्या विष्णोः समीपमागत्य तं प्रति मधुरं वचनमुवाच, यत् उत्साहधैर्यपरिपूर्णम्।

Verse 3

किमेभिः क्रीडसे देव दानवैर्दुष्टमानसैः । दुर्जनैर्लब्धरंध्रस्य पुरुषस्य कुतः क्रियाः

हे देव, दुष्टमानसैर्दानवैः सह किमर्थं क्रीडसे? दुर्जनैर्लब्धरन्ध्रस्य पुरुषस्य कुतः शुभाः क्रियाः स्युः?

Verse 4

शक्तेनोपेक्षितो नीचो मन्यते बलमात्मनः । तस्मान्न नीचं मतिमानुषेक्षेत कथंचन

शक्तेनोपेक्षितो नीचो बलमात्मनि मन्यते; तस्मात् मतिमान् कदाचन नीचं कथञ्चन नोपेक्षेत।

Verse 5

अथाग्रेसरसंपत्त्या रथिनो जयमाययुः । कस्ते सखाभवत्पूर्वं हिरण्याक्षवधे विभो

अथाग्रेसरसंपत्त्या रथिनो जयमाययुः; विभो, हिरण्याक्षवधे पूर्वं कस्ते सखा समोऽभवत्?

Verse 6

हिरण्यकशिपुर्दैत्यो वीर्यशाली मदोद्धतः । प्राप्य त्वां तृमवन्नष्टस्तत्र कोऽग्रेसरस्तव

हिरण्यकशिपुर्दैत्यो वीर्यशाली मदोद्धतः; त्वां प्राप्य तृणवन्नष्टः—तत्र कोऽग्रेसरस्तव?

Verse 7

पूर्वं प्रतिबला दैत्या मधुकैटभसन्निभाः । निविष्टास्त्वां तु संप्राप्य शलभा इव पावकम्

पूर्वं प्रतिबला दैत्या मधुकैटभसन्निभाः । निविष्टास्त्वां तु संप्राप्य शलभा इव पावकम् ॥

Verse 8

युगेयुगे च दैत्यानां त्वत्तो नाशोऽभवद्धरे । तथैवाद्येह भीतानां त्वं हि विष्णो सुराश्रयः

युगेयुगे च दैत्यानां त्वत्तो नाशोऽभवद्धरे । तथैवाद्येह भीतानां त्वं हि विष्णो सुराश्रयः ॥

Verse 9

एवं संनोदितो विष्णुर्व्यवर्धत महाभुजः । बलेन तेजसा ऋद्ध्या सर्वभूताश्रयोऽरिहा

एवं संनोदितो विष्णुर्व्यवर्धत महाभुजः । बलेन तेजसा ऋद्ध्या सर्वभूताश्रयोऽरिहा ॥

Verse 10

अथोवाच सहस्राक्षं केशवः प्रहसन्निव । एवमेतद्यथा प्राह भवानस्मद्गतं वचः

अथोवाच सहस्राक्षं केशवः प्रहसन्निव । एवमेतद्यथा प्राह भवानस्मद्गतं वचः ॥

Verse 11

त्रैलोक्यदानवान्सर्वान्दग्धुं शक्तः क्षणादहम् । दुर्जस्तारकः किं तु मुक्त्वा सप्तदिनं शिशुम्

त्रैलोक्यदानवान्सर्वान्दग्धुं शक्तः क्षणादहम् । दुर्जस्तारकः किं तु मुक्त्वा सप्तदिनं शिशुम् ॥

Verse 12

महिषश्चैव शुंभश्च उभौ वध्यौ च योषिता । जंभो दुर्वाससा शप्तः शक्रवध्यो भवानिति । तस्मात्त्वं दिव्यवीर्येण जहि जंभं मदोत्कटम्

महिषश्च शुम्भश्च—उभौ योषिता वध्यौ। जंभो दुर्वाससा शप्तः—‘शक्रेण वध्यो भविष्यसि’ इति। तस्मात् त्वं दिव्यवीर्येण मदोत्कटं जंभं जहि।

Verse 13

अवध्यः सर्वभूतानां त्वामृते स तु दानवः

स दानवः सर्वभूतानामवध्यः, त्वामृते तु न कस्यचित्।

Verse 14

मया गुप्तो रणे जंभो जगत्कंटकमुद्धर । तद्वैकुंठवचः श्रुत्वा सहस्राक्षोमरारिहा

मया गुप्तो रणे जंभो; जगत्कण्टकमुद्धर। इति वैकुण्ठवचः श्रुत्वा सहस्राक्षोऽमरारिहा (प्रववृते)।

Verse 15

समादिशत्सुराध्यक्षान्सैन्यस्य रचनां प्रति । ततश्चाभ्यर्थितो देवैर्विष्णुः सैन्यमकल्पयत्

स सुराध्यक्षान् सैन्यरचनां प्रति समादिशत्। ततश्च देवैरभ्यर्थितो विष्णुः सैन्यमकल्पयत्।

Verse 16

यत्सारं सर्वलोकस्य वीर्यस्य तपसोऽपि च । तदैकादश रुद्रांश्च चकाराग्रेसरान्हरिः

यत्सारं सर्वलोकस्य वीर्यस्य तपसोऽपि च। तदेकादश रुद्रांश्च हरिरग्रे सरान् चकार।

Verse 17

व्यालीढांगा महादेवा बलिनो नीलकंधराः । चंद्रखंडत्रिपुंड्राश्च पिंगाक्षाः शूलपाणयः

व्यालीढाङ्गा महादेवाः बलिनो नीलकण्ठराः । चन्द्रखण्डत्रिपुण्ड्राश्च पिङ्गाक्षाः शूलपाणयः ॥

Verse 18

पिंगोत्तुंगजटाजूटाः सिंहचर्मावसायिनः । भस्मोद्धूलितगात्राश्च भुजमंडलभैरवाः

पिङ्गोत्तुङ्गजटाजूटाः सिंहचर्मावसायिनः । भस्मोद्धूलितगात्राश्च भुजमण्डलभैरवाः ॥

Verse 19

कपालीशादयो रुद्रा विद्रावितमहाऽसुराः । कपाली पिंगलो भीमो विरुपाक्षो विलोहितः

कपालीशादयो रुद्रा विद्रावितमहासुराः । कपाली पिङ्गलो भीमो विरूपाक्षो विलोहितः ॥

Verse 20

अजकः शासनः शास्ता शंभुश्चंद्रो भवस्तथा । एत एकादशनंतबला रुद्राः प्रभाविनः

अजकः शासनः शास्ता शम्भुश्चन्द्रो भवस्तथा । एते एकादशानन्तबला रुद्राः प्रभाविनः ॥

Verse 21

अपालयंत त्रिदशान्विगर्जंत इवांबुदाः । हिमाचलाभे महति कांचनांबुरुहस्रहि

अपालयन् त्रिदशान् विगर्जन्त इवाम्बुदाः । हिमाचलाभे महति काञ्चनाम्बुरुहस्रस्रहि ॥

Verse 22

प्रचंचलमहाहेमघंटासंहतिमंडिते । ऐरावते चतुर्दंते मत्तमातंग आस्थितः

प्रचञ्चलमहाहेमघण्टासंहतिभिर्मण्डिते, चतुर्दन्ते मत्तमातङ्गाधिपे ऐरावते आरूढः।

Verse 23

महामदजलस्रावे कामरूपे शतक्रतुः । तस्थौ हिमगिरेः श्रृंगे भानुमानिव दीप्तिमान् । तस्यारक्षत्पदं सव्यं मारुतोऽमितविक्रमः

महामदजलस्रावे कामरूपे शतक्रतुः हिमगिरेः शृङ्गे भानुमानिव दीप्तिमान् तस्थौ; तस्य सव्यपदं मारुतोऽमितविक्रमः संरक्षत्।

Verse 24

जुगोपापरमग्निश्च ज्वालापूरितदिङ्मुखः । पृष्ठरक्षोऽभव द्विष्णुः समरेशः शतक्रतोः

ज्वालापूरितदिङ्मुखः परमाग्निः पृष्ठरक्षोऽभवत्; समरेशो द्विष्णुः शतक्रतोः पृष्ठपालो बभूव।

Verse 25

आदित्या वसवो विश्वे मरुतश्चाश्विनावपि । गंधर्वा राक्षसा यक्षाः सकिंनरमहोरगाः

आदित्या वसवो विश्वे मरुतश्चाश्विनावपि। गन्धर्वा राक्षसा यक्षाः सकिन्नरमहोरगाः समागताः।

Verse 26

कोटिशःकोटिशः गृत्वा वृंदं चिह्नोपलक्षितम् । विश्रावयंतः स्वां कीर्तिं बंदिवृन्दैः पुरः सरैः

कोटिशः कोटिशो भूत्वा चिह्नोपलक्षितं वृन्दं चक्रुः; पुरःसरैर्बन्दिवृन्दैः स्वां कीर्तिं विश्रावयन्तः।

Verse 27

चेलुर्दैत्यवधे दृप्ता नानावर्णायुधध्वजाः

दैत्यवधे दृप्ताः ते नानावर्णायुधध्वजाः समुत्साहेन चेलुः।

Verse 28

शतक्रतोरमरनिकायपालिता पताकिनी याननिनादनादिता । सितोन्नतध्वजपटकोटिमंडिता बभूव सा दितिसुतोकवर्धिनी

शतक्रतोरमरनिकायैः पालिता पताकिनी सा याननिनादनादिता। सितोन्नतध्वजपटकोटिमण्डिता दितिसुतोकवर्धिनी बभूव।

Verse 29

आयांतीं तां विलोक्याथ सुरसेनां गजासुरः । गजरूपी महांश्चैव संहारांभोधिविक्रमः

आयान्तीं तां सुरसेनां विलोक्य गजासुरो महागजरूपी संहाराम्भोधिविक्रमः अभ्यगच्छत्।

Verse 30

परश्वधायुधो दैत्यो दशनौष्ठकसंपुटः । ममर्द चरणे देवांश्चिक्षेपान्यान्करेण च

परश्वधायुधो दैत्यो दशनौष्ठकसंपुटः। देवांश्चरणैर्ममर्द, अन्यांश्च करेण चिक्षेप।

Verse 31

परान्परशुना जघ्ने दैत्येंद्रो रौद्रविक्रमः । तस्यैवं निघ्नतः क्रुद्धा देवगन्धर्वकिंनराः

परान् परशुना जघ्ने दैत्येन्द्रो रौद्रविक्रमः। तस्यैवं निघ्नतः क्रुद्धा देवगन्धर्वकिंनराः।

Verse 32

मुमुचुः संहताः सर्वे चित्रशस्त्रास्त्रसंहतिम् । परश्वधांश्च चक्राणि भिण्डिपालान्समुद्गरान्

संहताः सर्वे ते मुमुचुः चित्रशस्त्रास्त्रवर्षं—परश्वधान् च चक्राणि भिण्डिपालान् समुद्गरान् च।

Verse 33

कुन्तान्प्रासाञ्छरांस्तीक्ष्णान्मुद्गरांश्चापि दुःसहान् । तान्सर्वान्सोग्रसद्दैत्यो यूथपः कवलानिव

कुन्तान् प्रासान् तीक्ष्णशरान् दुःसहान् मुद्गरान् च—तान् सर्वान् सोग्रसद् दैत्यो यूथपः कवलानिव।

Verse 34

कोपस्फुरितदंष्ट्राग्रः करस्फोटेन नादयन् । सुरान्नघ्नंश्चराराजौ दुष्प्रेक्ष्यः सोऽथ दानवः

कोपस्फुरितदंष्ट्राग्रः करस्फोटेन नादयन्, सुरान् निघ्नन् रणराजौ चरन्—दुष्प्रेक्ष्यः सोऽथ दानवः।

Verse 35

यस्मिन्यस्मिन्निपतति सुर वृंदे गजासुरः । तस्मिस्तीस्मिन्महाशब्दो हाहाकारो व्यजायत

यस्मिन् यस्मिन् सुरवृन्दे निपतति गजासुरः, तस्मिन् तस्मिन् महाशब्दो हाहाकारो व्यजायत।

Verse 36

अथ विद्रवमानं तब्लं प्रेक्ष्व समंततः । रुद्राः परस्परं प्रोचुरहंकारोत्थितार्चिषः

अथ समन्ततो विद्रवमानं बलं प्रेक्ष्य, अहंकारोत्थितार्चिषो रुद्राः परस्परं प्रोचुः।

Verse 37

भोभो गृह्णत दैत्येंद्रं भिंदतैनं महाबलाः । कर्षतैनं शितैः शूलैर्भञ्जतैनं हि मर्मसु

भोभो गृह्णत दैत्येंद्रं भिंदतैनं महाबलाः । कर्षतैनं शितैः शूलैर्भञ्जतैनं हि मर्मसु

Verse 38

कपाली वाक्यमाकर्ण्य शूलं सितशितंमुखे । संमार्ज्य वामहस्तेन संरंभाद्विवृतेक्षणः

कपाली वाक्यमाकर्ण्य शूलं सितशितंमुखे । संमार्ज्य वामहस्तेन संरंभाद्विवृतेक्षणः

Verse 39

प्रोत्फुल्लारुणनीलाब्जसंहतिः सर्वतो दिशः । अथागाद्भुकुटीवक्रो दैत्येंद्राभिमुखो रणे

प्रोत्फुल्लारुणनीलाब्जसंहतिः सर्वतो दिशः । अथागाद्भुकुटीवक्रो दैत्येंद्राभिमुखो रणे

Verse 40

दृढेन मुष्टिबन्धेन शूलं विषृभ्य निर्मलः । जघान कुम्भदेशे तु कपाली गजदानवम्

दृढेन मुष्टिबन्धेन शूलं विषृभ्य निर्मलः । जघान कुम्भदेशे तु कपाली गजदानवम्

Verse 41

ततो दशापि ते रुद्रा निर्मलायोमयै रणे । जघ्नुः शूलैस्तु दैत्येंद्रं शैलवर्ष्माणमाहवे

ततो दशापि ते रुद्रा निर्मलायोमयै रणे । जघ्नुः शूलैस्तु दैत्येंद्रं शैलवर्ष्माणमाहवे

Verse 42

सुस्राव शोणितं पश्चात्सर्वस्रोतस्सु तस्य वै । शूलरक्तेन रुद्रस्य शुशुभे गजदानवः

ततः पश्चात् तस्य सर्वस्रोतःसु शोणितं सुस्राव वै; रुद्रस्य शूलरक्तेन लिप्तः स गजदानवः घोरदीप्त्या शुशुभे।

Verse 43

प्रोत्फुल्लामलनीलाब्जं शरदीवामलं सरः । भस्मशुभ्रतनुच्छायै रुद्र र्हंसैरिवावृतम्

शरदि अमलं सरः यथा प्रोत्फुल्लामलनीलाब्जं, तथा सः; भस्मशुभ्रतनुच्छायैः रुद्रहंसैरिव आवृतः बभौ।

Verse 44

क्रुद्धं कपालिनं दैत्यः प्रचलत्कर्णपल्लवः । भवं च दन्तैर्बिभिदे नाभिदेशे जगासुरः

क्रुद्धो दैत्यः प्रचलत्कर्णपल्लवः कपालिनं विव्याध; स गजासुरः दन्तैः भवं नाभिदेशे बिभिदे।

Verse 45

दृष्ट्वानुरक्तं रुद्राभ्यां नवरुद्रास्ततो द्रुतम् । विव्यधुर्विशिखैः शूलैः शरीरममरद्विषः

रुद्राभ्यां सह तं अनुरक्तं दृष्ट्वा नवरुद्राः द्रुतं विशिखैः शूलैः अमरद्विषः शरीरं विव्यधुः।

Verse 46

ततः कपालिनं त्यक्त्वा भवं चासुरपुंगवः । वेगेन कुपितो दैत्यो नव रुद्रानुपाद्रवत् । ममर्द चरणाघातैर्दन्तैश्चापि करेण च

ततः असुरपुङ्गवः कपालिनं भवं च त्यक्त्वा, कुपितो वेगेन नवरुद्रान् उपाद्रवत्; चरणाघातैः दन्तैः करेण च तान् ममर्द।

Verse 47

ततोऽसौ शूलयुद्धेन श्रममासादितो यदा । तदा कपाली जग्राह करमस्यामरद्विषः

ततः स शूलयुद्धेन यदा श्रममुपागतः । तदा कपाली देवद्विषोऽस्य करं जग्राह ॥

Verse 48

भ्रामयामास चातीव वेगेन च गजासुरम् । दृष्ट्वाश्रमातुरं दैत्यं किंचिच्च्यावितजीवितम्

अतीव वेगेन च गजासुरं भ्रामयामास सः । दैत्यं श्रमातुरं दृष्ट्वा किंचित् च्यावितजीवितम् ॥

Verse 49

निरुत्साहं रणे तस्मिन्गतयुद्धोत्सवोऽभवत् । ततो भ्रमत एवास्य चर्म उत्कृत्त्य भैरवम्

निरुत्साहोऽभवद् रणे तस्मिन् गतयुद्धोत्सवः । ततो भ्रमत एव अस्य चर्म उत्कृत्त्य भैरवः ॥

Verse 50

स्रवत्सर्वांगर क्तौघं चकारांबरमात्मनः । तुष्टुवुस्तं तदा देवा बहुधा बहुभिः स्तवैः

स्रवत्सर्वाङ्गरक्तौघं चकाराम्बरमात्मनः । तुष्टुवुस्तं तदा देवा बहुधा बहुभिः स्तवैः ॥

Verse 51

ऊचुश्चैनं चयो हन्यात्स म्रियेत ततस्त्वसौ । दृष्ट्वा कपालिनो रूपं गजचर्मांबरावृतम्

ऊचुश्च—यो हन्यात् स म्रियेत ततस्त्वसौ । दृष्ट्वा कपालिनो रूपं गजचर्माम्बरावृतम् ॥

Verse 52

वित्रेसुर्दुद्रुवुर्जघ्नुर्निपेतुश्च सहस्रशः । एवं विलुलिते तस्मिन्दानवेन्द्रे महाबले

वित्रस्ताः केचिद्दुद्रुवुः, केचिज्जघ्नुर्निपेतुश्च सहस्रशः। एवं तस्मिन् महाबले दानवेन्द्रे विलुलिते सति॥

Verse 53

गजं मत्तमथारुह्य शतदुन्दुभिनादितम् । निमिरभ्यपतत्तूर्णं सुरसैन्यानि लोडयन्

मत्तं गजमथारुह्य शतदुन्दुभिनादिते। निमिरभ्यपतत्तूर्णं सुरसैन्यानि लोडयन्॥

Verse 54

यांयां निमिगजो याति दिशं तांतां सवाहनाः । दुद्रुवुश्चुक्रुशुर्देवा भयेनाकंपिता मुहुः

यां यां दिशं निमिगजो याति तां तां सवाहनाः। दुद्रुवुश्चुक्रुशुर्देवा भयेनाकम्पिता मुहुः॥

Verse 55

गन्धेन सुरमातंगा दुद्रुवुस्तस्य हस्तिनः । पलायितेषु सैन्येषु सुराणां पाकशासनः

गन्धेनैव सुरमातङ्गा दुद्रुवुस्तस्य हस्तिनः। पलायितेषु सैन्येषु सुराणां पाकशासनः॥

Verse 56

तस्थौ दिक्पालकैः सार्धमष्टभिः केशवेन च । संप्राप्तस्तस्य मातंगो यावच्छक्रगजं प्रति

तस्थौ दिक्पालकैः सार्धमष्टभिः केशवेन च। संप्राप्तस्तस्य मातङ्गो यावच्छक्रगजं प्रति॥

Verse 57

तावच्छक्रगजो भीतो मुक्त्वा नादं सुभैरवम् । ध्रियमाणोऽपि यत्नेन चकोर इव तिष्ठति

तावच्छक्रगजो भीतः सुभैरवनिनादं मुक्त्वा, यत्नेन ध्रियमाणोऽपि चकोर इव स्थिरोऽतिष्ठत्।

Verse 58

पलायति गजे तस्मिन्नारूढः पाकशासनः । विपरीतमुखं युद्धं दानवेन्द्रेण सोऽकरोत्

तस्मिन् गजे पलायमाने तमारूढः पाकशासनः; विपरीतमुखं स्थित्वा दानवेन्द्रेण सह युद्धमकरोत्।

Verse 59

शतक्र तुस्तु शूलेन निमिं वक्षस्यताडयत् । गदया दंतिनं तस्य गल्लदेशेहनद्भृशम्

शतक्रतुः शूलेन निमिं वक्षसि ताडयामास; गदया च तस्य दंतिनो गल्लदेशे भृशं जघान।

Verse 60

तं प्रहारचिंत्यैव निमिर्निर्भयपौरुषः । ऐरावतं कटीदेशे मुद्गरेणाभ्यताडयत्

प्रहारमेव चिन्तयन् निर्भयपौरुषो निमिः; मुद्गरेण ऐरावतं कटीदेशेऽभ्यताडयत्।

Verse 61

स हतो मुद्गरेणाथ शक्रकुञ्जर आहवे । जगाम पश्चात्पद्भ्यां च पृथिवीं भूधराकृतिः

मुद्गरेणाहवे हतः शक्रकुञ्जरस्तदा; पश्चात्पदैः शनैर्गत्वा भूधराकृतिः पृथिवीं जगाम।

Verse 62

लाघवात्क्षिप्रमुत्थाय ततोऽमरमहागजः । रणादपससर्पाथ भीषितो निमिहस्तिना

ततः स अमरमहागजः लाघवात् क्षिप्रमुत्थाय रणादपससर्प; निमिहस्तिना भीषितः सन् निवृत्तिमगात्।

Verse 63

ततो वायुर्ववौ रूक्षो बहुशर्करपांशुलः । सम्मुखो निमिमातंगोऽकंपनोऽचलकंपनः । स्रुतरक्तो बभौ शैलो घनधातुह्रदो यता

ततो रूक्षो वायुः प्रववौ बहुशर्करपांशुलः। सम्मुखे निमिमातङ्गोऽकम्पनोऽचलकम्पनः; स्रुतरक्तः शैल इव बभौ घनधातुरेखाभिरारक्तह्रदोपमः।

Verse 64

धनेशोऽपि गदां गुर्वी तस्य दानवहस्तिनः । मुमोच वेगान्न्यपतत्सा गदा तस्य मूर्धनि

धनेशोऽपि तस्य दानवहस्तिनो मूर्ध्नि गुर्वीं गदां वेगान्मुमोच; सा गदा तस्य शिरसि न्यपतत्।

Verse 65

गजो गदानिपातेन स तेन परिमूर्छितः । दंतैर्भित्वा धरां वेगात्पपाताचलसन्निभः

स गजो गदानिपातेन परिमूर्छितः; दन्तैर्धरां भित्वा वेगात् पपाताचलसन्निभः।

Verse 66

पतिते च गजे तस्मिन्सिंहनादो महानभूत् । सर्वतः सुरसैन्यानां गजबृंहितबृंहितः

पतिते तस्मिन् गजे सर्वतः सुरसैन्यानां महान् सिंहनादोऽभूत्, गजबृंहितबृंहितः।

Verse 67

हेषारवेण चाश्वानां राणास्फोटैश्च धन्विनाम् । गजं तं निहतं दृष्ट्वा निमिं चापि पराङ्मुखम्

अश्वानां हेषारवैः धन्विनां राणास्फोटैश्च समाकुले, तं गजं निहतं दृष्ट्वा निमिं च पराङ्मुखं चापि ददर्श।

Verse 68

सुराणां सिंहनादं च सन्नादितदिगंतरम् । जंभो जज्वाल कोपेन संदीप्त इव पावकः

दिगन्तरं सन्नादयन्तं सुराणां सिंहनादं श्रुत्वा, जंभः कोपेन जज्वाल संदीप्त इव पावकः।

Verse 69

ततः स कोपरक्ताक्षो ध्नुष्यारोप्य सायकम् । तिष्ठेति चाब्रवीत्तारं सारथिं चाप्यनंदयत्

ततः स कोपरक्ताक्षो धनुष्यारोप्य सायकम्, “तिष्ठ” इति चाब्रवीत्; तारं सारथिं चाप्यनन्दयत्।

Verse 70

तमायांतमभिप्रेक्ष्य धनुष्याहितसा यकम् । शतक्रतुरदीनात्मा दृढमादत्त कार्मुकम्

धनुष्याहितसायकं तमायान्तमभिप्रेक्ष्य, शतक्रतुरदीनात्मा दृढं स्वकार्मुकमादत्त।

Verse 71

बाणं च तैलधौताग्रमर्धचंद्रमजिह्मगम्

तैलधौताग्रं बाणं च अर्धचन्द्राकृतिं अजिह्मगं च स जग्राह।

Verse 72

तेनास्यट सशरं चापं चिच्छेद बलवृत्रहा । अपास्य तद्धनुश्छिन्नं जंभो दानवनंदनः

तेन शरेण बलवृत्रहा सशरं चापं चिच्छेद। तच्छिन्नं धनुरपास्य जंभो दानवनन्दनः समरे पुनरुद्यतः॥

Verse 73

अन्यत्कार्मुकादाय वेगवद्भारसाधनम् । शरांश्चाशीविषाकारांस्तैलधौताजिह्मगान्

अन्यत् कार्मुकमादाय वेगवत् भारसाधनम्। शरांश्चाशीविषाकारान् तैलधौताजिह्मगानिव॥

Verse 74

शक्रं विव्याध दशभिर्जत्रुदेशे च पत्रिबिः । हृदये च त्रिभिश्चैव द्वाभ्यां च स्कन्धयोर्द्वयोः

शक्रं विव्याध दशभिर्जत्रुदेशे च पत्रिभिः। हृदये च त्रिभिश्चैव द्वाभ्यां च स्कन्धयोर्द्वयोः॥

Verse 75

शक्रोपि दानवेन्द्राय बाणजालम भीरयन् । अप्राप्तान्दानवेन्द्रस्तु शराश्छक्रभुजेरितान्

शक्रोऽपि दानवेन्द्राय बाणजालमभीरयन्। अप्राप्तान् दानवेन्द्रस्तु शरांश्छक्रभुजेरितान्॥

Verse 76

चिच्छेद शतधाऽकाशे शरैरग्निशिखोपमैः । ततश्च शरजालेन देवेन्द्रो दानवेश्वरम्

चिच्छेद शतधाऽकाशे शरैरग्निशिखोपमैः। ततश्च शरजालेन देवेन्द्रो दानवेश्वरम्॥

Verse 77

आच्छादयत यत्नेन वर्षास्विव घनैर्नभः । दैत्योऽपि बाणजालेन विव्याध सायकैः शितैः

स यत्नेन नभो वर्षाकालघनैरिव समन्तादाच्छादयामास। दैत्योऽपि बाणजालेन तीक्ष्णैः सायकैः प्रत्यविध्यत्॥

Verse 78

यथा वायुर्घनाटोपं यदवार्यं दिशां मुखे । शक्रोऽथ क्रोधसंरंभान्न विशेषयते यदा

यथा वायुः घनसमूहं दिशां मुखेऽप्रतिहतं प्रेरयति, तथा शक्रोऽपि क्रोधसंरम्भग्रस्तः सन् यदा, तदा न विशेषयते॥

Verse 79

दानवेन्द्रं तदा चक्रे गंधर्वास्त्रं महाद्भुतम् । ततोऽस्य तेजसा व्याप्तमभूद्गनगोचरम्

तदा स दानवेन्द्रं प्रति महाद्भुतं गन्धर्वास्त्रं चकार। ततस्तस्य तेजसा गनगोचरं सर्वतो व्याप्तमभवत्॥

Verse 80

गन्धर्वनगरैश्चापि नानाप्राकारतोरणैः । मुंचद्भिरद्भुताकारैरस्त्रवृष्टिं समंततः

गन्धर्वनगरैश्चापि नानाप्राकारतोरणैः समलङ्कृतैः। अद्भुताकारैरस्त्रैः समन्ततः अस्त्रवृष्टिः प्रावर्तत, सर्वतो मुच्यमाना॥

Verse 81

तयास्त्रवृष्ट्या दैत्यानां हन्यमाना महाचमूः । जंभं शरणमागच्छत्त्राहित्राहीति भारत

तया अस्त्रवृष्ट्या हन्यमाना दैत्यानां महाचमूः। जंभं शरणमागच्छत्—‘त्राहि त्राहि’ इति, हे भारत॥

Verse 82

ततो जंभो महावीर्यो विनद्य प्रहसन्मुहुः । स्मरन्साधुसमाचारं दैत्यानामभयं ददौ

ततः जम्भो महावीर्यो विनद्य मुहुः प्रहसन्, साधुसमाचारं स्मरन् दैत्यानामभयं ददौ।

Verse 83

ततोऽस्त्रं मौशलंनाम मुमोच सुमहाभयम् । अथोग्रमुसलैः सर्वमभवत्पूरितं जगत्

ततो मौशलं नामास्त्रं सुमहाभयं मुमोच; अथोग्रमुसलैः सर्वं जगत् पूरितमिवाभवत्।

Verse 84

तैश्च भग्नानि सर्वाणि गंधर्वनगराणि च । अथोग्रैक प्रहारेण रथमश्वं गजं सुरम्

तैर्मुसलैः सर्वाणि गन्धर्वनगराणि च भग्नानि; अथैक उग्रप्रहारेण रथानश्वान् गजान् सुरान् च न्यपातयत्।

Verse 85

चूर्णयामास तत्क्षिप्रं शतशोऽथ सहस्रशः । ततः सुराधिपः सक्रस्त्वाष्ट्रमस्त्रमुदैरयत्

स तान् तत्क्षणात् क्षिप्रं शतशोऽथ सहस्रशश्च चूर्णयामास; ततः सुराधिपः शक्रः त्वाष्ट्रमस्त्रमुदैरयत्।

Verse 86

संध्यमाने ततश्चास्त्रे निश्चेरुः पावकार्चिषः । ततो यंत्रमया विद्याः प्रादुरासन्सहस्रशः

संध्यमाने तस्मिन्नस्त्रे पावकार्चिषो निश्चेरुः; ततः यन्त्रमया विद्याः सहस्रशः प्रादुरासन्।

Verse 87

तैर्यंत्रैरभवद्युद्धमंतरिक्षं वितारकम् । तैर्यंत्रैर्मौशलं भग्नं हन्यंते चासुरास्तदा

तैः यन्त्रैः युद्धम् अन्तरिक्षे वितारकं विस्तीर्णम् अभवत्। तैरेव यन्त्रैः मौशलं शस्त्रं भग्नं, तदा चासुराः निहताः।

Verse 88

शैलास्त्रं मुमुचे जंभो यंत्रसंघातचूर्णनम् । व्यामप्रमाणैरुपलैस्ततो वर्षः प्रवर्तत

जम्भो यन्त्रसंघातचूर्णनं शैलास्त्रं मुमोच। ततः व्यामप्रमाणैः उपलैः सहसा शिलावृष्टिः प्रववृते।

Verse 89

त्वाष्ट्रोण निर्मितान्याशु यानि यंत्राणि भारत । तेनोपल निपातेन गतानि तिलशस्ततः

भारत, त्वष्टृणा निर्मितानि यानि यन्त्राणि शीघ्रं, तानि तेन उपलनिपातेन तिलशः खण्डितानि अभवन्।

Verse 90

ततः शिरस्सु देवानां शिलाः पेतुर्महाजवाः । दारयंत्यश्च वसुधां चतुरंगबलं च तत्

ततः देवानां शिरःसु महाजवाः शिलाः पेतुः। वसुधां दारयन्त्यः तत् चतुरङ्गबलं च विदारयामासुः।

Verse 91

ततो वज्रास्त्रमकरोत्सस्राक्षः पुरंदरः । शिलामहार्षंव्यशीर्यत समंततः

ततः सहस्राक्षः पुरन्दरः वज्रास्त्रम् अकरोत्। सा शिलामहार्षिः समन्ततः व्यशीर्यत।

Verse 92

ततः प्रशांतैः शैलास्त्रैर्जंभो भूधरसन्निभः । ऐषीकमस्त्रमकरोच्चूर्णितान्यपराक्रमः

ततः प्रशान्तैः शैलास्त्रैः शैलोपमः जंभः, तेषां शमनं दृष्ट्वा, घोरपराक्रमः ऐषीकमस्त्रमकरोत्, येन विपक्षाः चूर्णिताः।

Verse 93

ऐषीकेणागमन्नाशं वज्रास्त्रं गिरिदारणम् । विजृंभत्यथ चैषीके परमास्त्रेऽतिदारुणे

ऐषीकेण वज्रास्त्रं गिरिदारणं नाशमगमत्; अथ परमं अतिदारुणं तद् ऐषीकमस्त्रं बलात् विजृंभत।

Verse 94

जज्वलुर्देवसैन्यानि सस्यंदनगजानि च । दह्यमानेष्व नीकेषु तेजसास्त्रस्य सर्वतः

तेजसास्त्रस्य सर्वतः प्रसारेण दह्यमानेषु नीकेषु, देवसैन्यानि सस्यंदनगजानि च जज्वलुः।

Verse 95

आग्नेयमस्त्रमकरोद्बलहा पाकशासनः । तेनास्त्रेण च तन्नाशमैषीकमगमत्तदा

तदा बलहा पाकशासनः आग्नेयमस्त्रमकरोत्; तेनास्त्रेण ऐषीकमस्त्रं नाशमगमत्।

Verse 96

तस्मिन्प्रतिहते चास्त्रे पावकास्त्रं व्यजृंभत । जज्वाल सेना जंभस्य रथः सारथिरेव च

तस्मिन्प्रतिहते चास्त्रे पावकास्त्रं व्यजृंभत; जंभस्य सेना रथः सारथिश्चैव जज्वाल।

Verse 97

तः प्रतिहतास्त्रोऽसौ दैत्येंद्रः प्रतिभानवान् । वारुणास्त्रं मुमोचाथशमनं पावकार्चिषाम्

ततः प्रतिहतास्त्रोऽसौ दैत्येन्द्रः प्रतिभानवान् । वारुणास्त्रं मुमोचाथ शमनं पावकार्चिषाम् ॥

Verse 98

ततो जलधरैर्व्योम स्फुरद्विद्युल्लताकुलैः । गंभीराक्षसमाधारैश्चाभ्यपूर्यत मोदिनी

ततो जलधरैर्व्योम स्फुरद्विद्युल्लताकुलैः । गम्भीराक्षसमाधारैश्चाभ्यपूर्यत मोदिनी ॥

Verse 99

करींद्रकरतुल्याभिर्धाराभिः पूरितं जगत् । शांतमाग्नेयमस्त्रं च विलोक्येंद्रश्चकार ह

करीन्द्रकरतुल्याभिर्धाराभिः पूरितं जगत् । शान्तमाग्नेयमस्त्रं च विलोक्येन्द्रश्चकार ह ॥

Verse 100

वायव्यमस्त्रमतुलं तेन मेघा ययुः क्षयम् । वायव्यास्त्रबलेनाथ निर्धूते मेघमंडले

वायव्यमस्त्रमतुलं तेन मेघा ययुः क्षयम् । वायव्यास्त्रबलेनाथ निर्धूते मेघमण्डले ॥

Verse 101

बभूवानाविलं व्योम नीलोत्पलदलप्रभम् । वायुना चातिरूपेण कंपिताश्चैव दानवाः

बभूवानाविलं व्योम नीलोत्पलदलप्रभम् । वायुना चातिरूपेण कम्पिताश्चैव दानवाः ॥

Verse 102

न शेकुस्तत्र ते स्थातुं रणेऽपि बलिनोऽपि ये । जभस्ततोऽभवच्छौलो दशयोजनविस्तृतः

न शेकुस्तत्र ते स्थातुं रणेऽपि बलिनोऽपि ये । ततः श्वेतो महाज्वालो जभस्ततोऽभवद्दशयोजनविस्तृतः ॥

Verse 103

मारुतप्रतिघातार्थं दानवानां बलाधिपः । नानाश्चर्यसमायुक्तो नानाद्रुमलतावृतः

मारुतप्रतिघातार्थं दानवानां बलाधिपः । नानाश्चर्यसमायुक्तो नानाद्रुमलतावृतः ॥

Verse 104

ततः प्रशमिते वायौ दैत्येंद्र पर्वताकृतौ । महाशनिं वज्रमयीं मुमोचाशु शतक्रतुः

ततः प्रशमिते वायौ दैत्येन्द्रे पर्वताकृतौ । महाशनिं वज्रमयीं मुमोचाशु शतक्रतुः ॥

Verse 105

तयाशन्या पतितया दैत्यस्याच लरूपिणः । कंदराणि व्यशीर्यंतं समंतान्निर्झराणि च

तयाशन्या पतितया दैत्यस्याचलरूपिणः । कन्दराणि व्यशीर्यन्त समन्तान्निर्झराणि च ॥

Verse 106

ततः सा दानवेंद्रस्य शैलमाया न्यवर्तत । निवृत्तशैलमायोऽथ दानवेंद्रो मदोत्कटः

ततः सा दानवेन्द्रस्य शैलमाया न्यवर्तत । निवृत्तशैलमायोऽथ दानवेन्द्रो मदोत्कटः ॥

Verse 107

बभूव कुंजरो भीमो महाशैलमयाकृतिः । ममर्द च सुरानीकं दंतैश्चाभ्यहनत्सुरान्

बभूव स भीमः कुंजरो महाशैलमयाकृतिः। दंतैः सुरान् अभ्यहनत्, सुरानीकं च ममर्द॥

Verse 108

बभंज पृष्ठतः कांश्चित्करेणाकृष्य दानवः । ततः क्षपयतस्तस्य सुरसैन्यानि वृत्रहा

पृष्ठतः कांश्चित् करेणाकृष्य दानवो बभंज। ततः वृत्रहा तस्य सुरशत्रुसैन्यानि क्षपयामास॥

Verse 109

अस्त्रं त्रैलोक्यदुर्धर्षं नारसिंहं मुमोच ह । ततः सिंहसस्राणि निश्चेरुर्मंत्रतेजसा

त्रैलोक्यदुर्धर्षं नारसिंहमस्त्रं स मुमोच ह। ततः मन्त्रतेजसा सिंहसहस्राणि निश्चेरुः॥

Verse 110

हृष्टदंष्ट्राट्टहासानि क्रकचाभनखानि च । तैर्विपाटितगात्रोऽसौ गजमायां व्यपोहयत्

हृष्टदंष्ट्राट्टहासाः क्रकचाभनखाश्च ते। तैर्विपाटितगात्रोऽसौ गजमायां व्यपोहयत्॥

Verse 111

ततश्चाशीविषो घोरोऽभवत्फणसमाकुलः । विषनिःश्वासनिर्दग्धसुरसैन्यमहारथः

ततः स घोरोऽशीविषोऽभवत् फणसमाकुलः। विषनिःश्वासनिर्दग्धं सुरसैन्यं महारथम्॥

Verse 112

ततोऽस्त्रं गारुडं चक्रे शक्रः संप्रहरन्रॅणे । ततस्तस्माद्गरुत्मंतः सहस्राणि विनिर्ययुः

ततः शक्रो रणमध्ये संप्रहरन् गारुडमस्त्रं चक्रे; ततस्तस्मादस्त्रात् सहस्रशो गरुत्मन्तो विनिर्ययुः।

Verse 113

तैर्गरुत्मद्भिरासाद्य जंभं भुजगरूपिणम् । कृतस्तु संढशो दैत्यः सास्य माया व्यनश्यत

तैर्गरुत्मद्भिरासाद्य जम्भो भुजगरूपिणः संढशः कृतः; तेनैव सास्य माया व्यनश्यत्।

Verse 114

मायायाम च प्रनष्टायां ततो जंभो महासुरः । चकार रूपमतुलं चंद्रादित्यपदानुगम्

मायायां प्रनष्टायां ततो जम्भो महासुरः अतुलं रूपं चकार, चन्द्रादित्यपदानुगम्।

Verse 115

विवृत्तनयनो ग्रस्तुमियेष सुरपुंगवान् । ततोऽस्य प्रविशद्वक्त्र समहारथकुंजरा

विवृत्तनयनो ग्रस्तुमियेष सुरपुङ्गवान्; ततोऽस्य वक्त्रं प्रविविशुः समहारथकुञ्जराः।

Verse 116

सुरसेनाऽभवद्भीमं पातालोत्तालतालुकम् । सैन्येषु ग्रस्यमानेषु दानवेन बलीयसा

सुरसेना बलीयसा दानवेन ग्रस्यमानेषु भीमा बभूव; पातालोत्तालताळुकसदृशं तद्वक्त्रं दारुणम्।

Verse 117

शक्रो दीनत्वमापन्नः श्रांतवाहनवाहनः । कर्तव्यतां नाध्यगच्छत्प्रोवाचेदं जनार्दनम्

शक्रो दैन्यं समापन्नः श्रान्तवाहनवाहनः । कर्तव्यं नाध्यगच्छच्च प्रोवाच जनार्दनम् ॥

Verse 118

किमनंतरमेवास्ति कर्तव्यं नो विशेषतः । तदादिश घटामोऽस्य दानवस्य युयुत्सतः

किं नु त्वरितमेवास्माभिः कर्तव्यं विशेषतः । तदाज्ञापय घटामोऽस्य दानवस्य युयुत्सतः ॥

Verse 119

ततो हरिरुवाचेदं वज्रायुधमुदारधीः । न सांप्रतं रणं त्याज्यं शत्रुकातरभैरवम्

ततो हरिरुवाचेदं वज्रायुधमुदारधीः । न सांप्रतमिदं रणं त्याज्यं शत्रुकातरभैरवम् ॥

Verse 120

मा गच्छ मोहं मा गच्छ क्षिप्रमस्त्रं स्मर प्रभो । नारायणास्त्रं प्रयतः श्रुत्वेति मुमुचे स च

मा गच्छ मोहं मा गच्छ क्षिप्रमस्त्रं स्मर प्रभो । नारायणास्त्रं प्रयतः श्रुत्वेति मुमुचे स च ॥

Verse 121

एतस्मिन्नंतरे दैत्यो विवृतास्योऽग्रसत्क्षणात् । त्रीणित्रीणि च लक्षाणि किंनरोरगरक्षसाम्

एतस्मिन्नन्तरे दैत्यो विवृतास्योऽग्रसत्क्षणात् । त्रीणि त्रीणि च लक्षाणि किंनरोरगरक्षसाम् ॥

Verse 122

ततो नारायणास्त्रं च निपपातास्य वक्षसि । महास्त्रभिन्नहृदयः सुस्राव रुधिरं च सः

ततो नारायणास्त्रं तस्य वक्षसि निपपात। महास्त्रभिन्नहृदयः स रुधिरं बहु सुस्राव॥

Verse 123

ततः स्वतेजसा रूपं तस्य दैत्यस्य नाशितंम् । ततश्चां तर्दधे दैत्यः कृत्वा हासं महोत्कटम्

ततः स्वतेजसा तस्य दैत्यस्य रूपं विनाशितम्। ततश्च दैत्यः महोत्कटं हासं कृत्वा तर्दधे॥

Verse 124

गगनस्थः स दैत्येन्द्रः शस्त्राशनिमतींद्रियः । मुमोच सुरसैन्यानां सहारकरणीं पराम्

गगनस्थः स दैत्येन्द्रः शस्त्राशनिसमेंद्रियः। सुरसैन्यानां संहारकरणीं परां शक्तिं मुमोच॥

Verse 125

तथा परश्वधांश्चक्रवज्रबाणान्समुद्गरान् । कुंतान्खड्गान्भिंडिपालानयोमुखगुडांस्तथा

तथा परश्वधान् चक्रवज्रबाणान् समुद्गरान्। कुन्तान् खड्गान् भिण्डिपालान् अयोमुखगुडान् तथा॥

Verse 126

ववर्ष दानवो रोषादवध्यानक्षयानपि । तैरस्त्रैर्दानवोन्मुक्तैर्देवानीकेषु भीषणैः

ववर्ष दानवो रोषादवध्यानक्षयानपि। तैरस्त्रैर्दानवोन्मुक्तैर्देवानीकेषु भीषणैः॥

Verse 127

बाहुभिर्धरणी पूर्णा शिरोभिश्च सकुंडलैः । ऊरुभिर्गजहस्ताभैः करींद्रैश्चाचलोपमैः

बाहुभिर्धरणी पूर्णा शिरोभिश्च सकुण्डलैः । ऊरुभिर्गजहस्ताभैः करीन्द्रैश्चाचलोपमैः ॥

Verse 128

भग्नेषा दंडचक्राक्षै रथैभिः सह । दुःसंचाराभवत्पृथ्वी मांसशोणितकर्दमा

भग्नेषु दण्डचक्राक्षै रथैभिः सह सर्वतः । दुःसञ्चाराभवत्पृथ्वी मांसशोणितकर्दमा ॥

Verse 129

रुधिरौघह्रदावर्ता गजदेहशिलोच्चया । कबंधनृत्यबहुला महा सुरप्रवाहिनी

रुधिरौघह्रदावर्ता गजदेहशिलोच्चया । कबंधनृत्यबहुला महासुरप्रवाहिनी ॥

Verse 130

श्रृगालगृध्रध्वांक्षाणां परमानंदकारिणी । पिशाचजातिभिः कीर्णं पीत्वाऽमिषं सशोणितम्

शृगालगृध्रध्वाङ्क्षाणां परमानन्दकारिणी । पिशाचजातिभिः कीर्णा पीत्वाऽमिषं सशोणितम् ॥

Verse 131

असंभ्रमाभिर्भार्याभिः सह नृत्यद्भिरुद्धता । काचित्पत्नी प्रकुपिता गजकुंभांतमौक्तिकैः

असंभ्रमाभिर्भार्याभिः सह नृत्यद्भिरुद्धता । काचित्पत्नी प्रकुपिता गजकुम्भान्तमौक्तिकैः ॥

Verse 132

पिशाचो यत्र चाश्वानां खुरानेकत्र चाकरोत् । कर्णपूरेषु मोदंते पश्यंत्यन्याः सरोषतः

तत्र पिशाचः अश्वानां खुरान् एकत्र समाचिनोत्। कर्णपूरैः केचिद् मोदन्ते, अन्याः सरोषं पश्यन्ति॥

Verse 133

प्रसादयंति बहुधा महाकर्णार्थकोविदाः । केचिद्वदन्ति भो देवा भो दैत्याः प्रार्थयामहे

महाकर्णार्थकुशलाः तं बहुधा प्रसादयन्ति। केचिद् वदन्ति— ‘भो देवाः, भो दैत्याः, वयं प्रार्थयामहे’॥

Verse 134

आकल्पमेवं योद्धव्यमस्माकं तृप्तिहेतवे । केचिदूचुरयं दैत्यो देवोयमतिमांसलः

एवं निरन्तरं योद्धव्यम् अस्माकं तृप्तिहेतवे। केचिद् ऊचुः— ‘अयं दैत्यः, अयं देवः; अयम् अतिमांसलः’॥

Verse 135

म्रियते यदि संग्रामे धातुर्दद्भोऽपयाचितम् । केचिद्युध्यत्सु वीरेषु सृक्किणी संलिहंति च

‘संग्रामे यदि धातुः म्रियते, तदा दद्भः अपयाचित एव भवति।’ केचिद् युध्यत्सु वीरेषु सृक्किणी संलिहन्ति च॥

Verse 136

एतेन पयसा विद्मो दुर्जनः सुजनो यथा । केचिद्रक्तनदीनां च तीरेष्वास्तिक्यबुद्धयः

‘एतेनैव पयसा वयं विद्मः दुर्जनः सुजनो यथा।’ केचिद् रक्तनदीनां तीरेषु आस्तिक्यबुद्धयः स्थिताः॥

Verse 137

पितॄन्देवांस्तर्पयंति शोणितैश्चामिषैः शुभैः । केचिदामिषराशिस्था दृष्ट्वान्यस्य करामिषम्

केचित् पितॄन् देवान् च शोणितैः शुभैश्चामिषैस्तर्पयन्ति स्म। अन्ये तु आमिषराशिषु स्थित्वा, अन्यस्य करे स्थितमामिषं दृष्ट्वा लोलुपतया पश्यन्ति स्म॥

Verse 138

देहिदेहीति वाशांतो धनिनः कृपणा यथा । केचित्स्वयं प्रतृप्ताश्च दृष्ट्वा वै खादतः परान्

‘देहि देहि’ इति वाशन्तो धनिनः पुरतः कृपणा इव केचित्। केचित् स्वयमेव प्रतृप्ताः सन्तोऽपि, परान् खादतः दृष्ट्वा तत्रैव पश्यन्ति स्म॥

Verse 139

सरोषमोष्ठौ निर्भुज्य पश्यंत्येवात्यसूयया । केचित्स्वमुदरं क्रुद्धा निंदंति ताडयंति च

केचित् सरोषम् ओष्ठौ निर्भुज्य, अत्यसूयया पश्यन्त्येव। केचित् क्रुद्धाः स्वमुदरं निन्दन्ति, ताडयन्ति च॥

Verse 140

सर्वभक्षमभीप्संतस्तृप्ताः परधनं यथा । केचिदाहुरद्य एव श्लाघ्या सृष्टिस्तु वेधसः

सर्वभक्ष्यमभीप्सन्तः, तृप्ताः सन्तोऽपि परधनमिव लोलुपाः। केचिदाहुः— ‘अद्यापि वेधसः सृष्टिः श्लाघ्या एव’ इति॥

Verse 141

सुप्रभातं सुनक्षत्रं पूर्वमासीद्धृथैव तत् । एवं बहुविधालापे पलादानां ततस्ततः

पूर्वं सुप्रभातं सुनक्षत्रं चासीद्, तदपि धृतमेव व्यर्थताम्। एवं बहुविधालापे, पलादानां गणाः ततस्ततः सञ्चेरिरे॥

Verse 142

अदृश्यः समरे जंभो देवाञ्ठस्त्रैरचूर्णयत् । ततः शक्रोधनेशश्च वरुणः पवनोऽनलः

अदृश्यः समरे जंभो देवाञ्छस्त्रैरचूर्णयत् । ततः शक्रो धनाध्यक्षश्च वरुणः पवनोऽनलः समुत्थिताः प्रत्युद्यताः ॥

Verse 143

यमोऽथ निरृतिश्चापि दिव्यास्त्राणि महाबलाः । आकाशे मुमुचुः सर्वे दानवायाभिसंध्य तु

यमोऽथ निरृतिश्चापि महाबलाः दिव्यास्त्राणि सर्वे आकाशे मुमुचुः, दानवायाभिसंधाय तु ॥

Verse 144

व्यर्थतां जग्मुरस्त्राणि देवानां दानवं प्रति । यथातिक्रूरचित्तानामार्ये कृत्यशतान्यपि

व्यर्थतां जग्मुरस्त्राणि देवानां दानवं प्रति । यथातिक्रूरचित्तानामार्ये कृत्यशतान्यपि ॥

Verse 145

गतिं न विविदुश्चापि श्रांता दैत्याश्च देवताः । दैत्यास्त्रभिन्नसर्वांगा गावः शीतार्दिता इव

गतिं न विविदुश्चापि श्रांता दैत्याश्च देवताः । दैत्यास्त्रभिन्नसर्वाङ्गा गावः शीतार्दिता इव ॥

Verse 146

परस्परं व्यलीयंत हाहाकिंभाविवादिनः । तामवस्थां हरिर्दृष्ट्वा देवाञ्छक्रमुवाचह

परस्परं व्यलीयन्त हाहाकिंभाविवादिनः । तामवस्थां हरिर्दृष्ट्वा देवाञ्छक्रमुवाच ह ॥

Verse 147

अघोरमंत्रं स्मर देवराज अस्त्रं हि यत्पाशुपतप्रभावम् । रुद्रेण तुष्टेन तव प्रदत्तमव्याहतं वीरवराभिघाति

देवराज, अघोरमन्त्रं स्मर; यदस्त्रं पाशुपतप्रभावसमन्वितम्। रुद्रेण तुष्टेन तव प्रदत्तं तदव्याहतं वीरवरानपि निहन्ति।

Verse 148

एवं स शक्रो हरिबोधितस्तदा प्रणम्य देवं वृषकेतुमीश्वरम् । समाददे बाणममित्रघातनं संपूजितं दैवरणेऽर्द्धचंद्रम्

एवं हरिणा बोधितः शक्रस्तदा वृषकेतुमीश्वरं देवं प्रणम्य। दैवरणे संपूजितमर्धचन्द्रचिह्नं अमित्रघातनं बाणं समाददे।

Verse 149

धनुष्यजय्ये विनियोज्य बुद्धिमान्न्ययोजयत्तत्र अघोरमंत्रम्

धनुष्यजय्ये बुद्धिं विनियोज्य बुद्धिमान् तत्रैव अघोरमन्त्रं न्ययोजयत्।

Verse 150

ततो वधायाशु मुमोच तस्य वा आकृष्य कर्णांतमकुंठदीधितिम् । अथासुरः प्रेक्ष्य महास्त्रमापतद्विसृज्य मायां सहसा व्यवस्थितः

ततो वधायाशु तस्यास्त्रं मुमोच; आकृष्य कर्णान्तम् अकुण्ठदीधितिम्। महास्त्रमापतन्तं दृष्ट्वा असुरो मायां विसृज्य सहसा व्यवस्थितः।

Verse 151

प्रवेपमानेन मुखेन युज्यताचलेन गात्रेण च संभ्रमाकुलः । ततस्तु तस्यास्त्रवराभिमंत्रितः शरोर्धचंद्रः प्रसभं महारणे

प्रवेपमानेन मुखेन चाचलेन गात्रेण संभ्रमाकुलः स अभवत्। ततस्तु तस्य अर्धचन्द्राकारः शरः अस्त्रवरः मन्त्राभिमन्त्रितः महारणे प्रसभं प्रवृत्तः।

Verse 152

पुरंदरस्येष्वसनप्रमुक्तो मध्यार्कविंवं वपुषा विडंबयन्

पुरन्दरस्य धनुषः प्रसृतः स शरः स्वतेजसा मध्याह्नसूर्यमण्डलं वपुषैव विडम्बयामास।

Verse 153

किरीटकूटस्फुरकांतिसंकुलं सुगंधिनानाकुसुमाधिवासितम् । प्रकीर्णधूमज्वलनाभमूर्धजं न्यपातयज्जंभिशिरः सकुंडलम्

किरीटकूटस्य स्फुरत्कान्तिसङ्कुलं नानाकुसुमसुगन्धिभिरधिवासितम्। प्रकीर्णधूमज्वलनाभमूर्धजं सकुण्डलं जंभशिर इन्द्रशरः न्यपातयत्॥

Verse 154

तस्मिन्निंद्रहते जंभे प्रशशंसुः सुरा बहु । वासुदेवोऽपि भगवान्साधु साध्विति चाब्रवीत्

इन्द्रेण हते जंभे तस्मिन् सुराः बहु प्रशशंसुः। भगवान् वासुदेवोऽपि “साधु साधु” इति चाब्रवीत्॥

Verse 155

ततो जंभं हतं दृष्ट्वा दानवेन्द्राः पराङ्मुखाः । सर्वे ते भग्नसंकल्पा दुद्रुवुस्तारकं प्रति

ततो जंभं हतं दृष्ट्वा दानवेन्द्राः पराङ्मुखाः। भग्नसङ्कल्पाः सर्वे ते तारकं प्रति दुद्रुवुः॥

Verse 156

तांश्च त्रस्तान्समालोक्य श्रुत्वा स चतुरो हतान् । सारथिं प्रेरयामास याहींद्रं लघु संगरे

तान् त्रस्तान् समालोक्य श्रुत्वा चतुरो हतान्। स दैत्यराजः सारथिं प्रेरयामास—“याहीन्द्रं लघु संगरे”॥

Verse 157

तथेत्युक्त्वा स च प्रायात्तारके रथमास्थिते । सावलेपं च सक्रोधं सगर्वं सपराक्रमम्

तथेति वदित्वा स सारथिः प्रायात्; तारके रथमास्थिते। स च सावलेपः सक्रोधः सगर्वः सपराक्रमः प्रस्थितः॥

Verse 158

साविष्कारं सधिक्कारं प्रयातो दानवेश्वरः । स युक्तं रथमास्थाय सहस्रेण गरुत्मताम्

साविष्कारं सधिक्कारं दानवेश्वरः प्रयातः। स युक्तं रथमास्थाय सहस्रेण गरुत्मतामिवाश्वानां प्रस्थितः॥

Verse 159

सर्वायुधपरिष्कारं सर्वास्त्रपरिरक्षितम् । त्रैलोक्यऋद्धिसंपन्नं कल्पांतांतकनादितम्

सर्वायुधपरिष्कारं सर्वास्त्रपरिरक्षितम्। त्रैलोक्यऋद्धिसंपन्नं कल्पान्तान्तकनादितं रथं तदभवत्॥

Verse 160

सैन्येन महता युक्तो नादयन्विदिशो दिशः । सहस्राक्षश्च तं दृष्ट्वा त्यक्त्वा वाहनदंतिनम्

महता सैन्येन युक्तः स विदिशो दिशो नादयन् प्रयातः। तं दृष्ट्वा सहस्राक्षो वाहनदन्तिनं त्यक्त्वा प्रस्थितः॥

Verse 161

रथं मातलिना युक्तं तप्तहेमपरिष्कृतम् । चतुर्योजनविस्तीर्णं सिद्धसंघपरिष्कृतम्

मातलिना युक्तं रथं तप्तहेमपरिष्कृतम्। चतुर्योजनविस्तीर्णं सिद्धसंघपरिष्कृतं बभूव॥

Verse 162

गंधर्वकिंनरोद्गीतमप्सरोनृत्यसंकुलम्

गन्धर्वकिंनरोद्गीतैः प्रतिनादितं तदभवत्, अप्सरोनृत्यसंकुलं च।

Verse 163

सर्वायुधमहाबाधं महारत्नसमाचितम् । अध्यतिष्ठत्तं रथं च परिवार्य समंततः

सर्वायुधमहाबाधं महारत्नसमाचितं रथं तं समन्ततः परिवार्य, स तमारुह्याध्यतिष्ठत्।

Verse 164

दांशिता लोकपालाश्च तसथुः सगरुडध्वजाः । ततश्चचाल वसुधा ववौ रूक्षो मरुद्गणैः

दांशिताः लोकपालाश्च तस्थुः सगरुडध्वजाः; ततश्चचाल वसुधा, ववौ रूक्षो मरुद्गणैः।

Verse 165

चेलुश्च सागराः सप्त तथाऽनश्यद्रवेः प्रभा । ततो जज्वलुरस्त्राणि ततोऽकंपंत वाहनाः

चेलुः सप्त सागराः, तथाऽनश्यद्रवेः प्रभा; ततो जज्वलुरस्त्राणि, ततोऽकम्पन्त वाहनाः।

Verse 166

ततः समस्तमुद्वृत्तं ततोदृस्यत तारकः । एकतस्तारको दैत्यः सुरसंघास्तथैकतः

ततः समस्तमुद्वृत्तं, ततोऽदृश्यत तारकः; एकतस्तारको दैत्यः, सुरसंघास्तथैकतः।

Verse 167

लोकावसाद मेकत्र लोकोद्धरणमेकतः । चराचराणि भूतानि भयविस्मयवंति च

एकत्र लोकानां विनाशोऽभवत्, एकत्र च लोकानामुद्धरणं परित्राणं च। चराचराणि सर्वभूतानि भयविस्मयसमाकुलानि बभूवुः।

Verse 168

प्रशशंसुः सुराः पार्थ तदा तस्मिन्समागमे

तदा तस्मिन् महत्समागमे, हे पार्थ, सुराः प्रशशंसुः।

Verse 169

अस्त्राणि तेजांसि धनानि योधा यशो बलं वीरपराक्रमाश्च । सत्त्वौजसान्यंग बभूवुरेषां देवासुराणां तपसः परं तु नः

अस्त्राणि तेजांसि धनानि योधा यशो बलं वीरपराक्रमाश्च। सत्त्वौजसानीह बभूवुरेषां; देवासुराणां तु तपः परं बलम्।

Verse 170

अथाभिमुखमायांतं देवा विनतर्पवभिः । बाणैरनलकल्पाग्रार्विव्यधुस्तारकं प्रति

अथ तारकः अभिमुखमायान्तं दृष्ट्वा, देवा विनतपर्वभिः अनलकल्पाग्रैर्बाणैस्तं प्रति विव्यधुः।

Verse 171

स तानचिंत्य दैत्येंद्रो देवबाणक्षतान्हृदि । बाणैर्व्योम दिशः पृथ्वीं पूरयामास दानवः

स दैत्येन्द्रः तानचिन्त्य, देवबाणक्षतान्हृदि सन्, स्वबाणैर्व्योम दिशः पृथ्वीं च पूरयामास।

Verse 172

नारायणं च सप्तत्या नवत्या च हुताशनम् । दशभिर्मारुतं मूर्ध्नि यमं दशभिरेव च

स दैत्यः नारायणं सप्तत्या शरैः, हुताशनं नवत्या; मारुतं मूर्ध्नि दशभिः, यमं च दशभिरेव विव्याध।

Verse 173

धनदं चैव सप्त्या वरुणं च तथाष्टभिः । विंशत्या निरृतिं दैत्यः पुनश्चाष्टभिरेव च

धनदं सप्तभिः शरैः, वरुणं तथाष्टभिः; निरृतिं विंशत्या विव्याध दैत्यः, पुनश्चाष्टभिरेव च।

Verse 174

विव्याध पुनरेकैकं दशभिर्मर्मभेदिभिः । तथा च मातलिं दैत्यो विव्याध त्रिभिराशुगैः

पुनरेव तान् एकैकं दशभिर्मर्मभेदिभिः शरैर्विव्याध; तथा दैत्यो मातलिं त्रिभिराशुगैः शरैर्विव्याध।

Verse 175

गरुडं दशभिश्चैव महिषं नवभिस्तथा । पुनर्दैर्त्योऽथ देवानां तिलशो नतपर्वभिः

स गरुडं दशभिः शरैः, महिषं नवभिस्तथा विव्याध; पुनर्दैत्यो देवान् नतपर्वभिः शरवृष्टिभिः शैलशिखरप्रहारैरिव तिलशोऽकरोत्।

Verse 176

चकार वर्मजालानि चिच्छेद च धनूंषि च । ततो विकवचा देवा विधनुष्काः प्रपीडिताः

स वर्मजालानि चकार, धनूंषि चिच्छेद च; ततः देवा विकवचाः विधनुष्काः प्रपीडिताः।

Verse 177

चापान्यन्यानि संगृह्य यावन्मुंचंति सायकान् । तावद्बाणं समाधाय कालानलसमप्रभम्

चापान्यन्यानि संगृह्य यावन्मुञ्चन्ति सायकान् । तावद्बाणं समाधाय कालानलसमप्रभम् ॥

Verse 178

ताडयामास शक्रं स हृदि सोपि मुमोचह । ततोंऽतरिक्षमालोक्य दृष्ट्वा सूर्यशताकृती

ताडयामास शक्रं स हृदि सोऽपि मुमोच ह । ततोन्तरिक्षमालोक्य दृष्ट्वा सूर्यशताकृतीम् ॥

Verse 179

तार्क्ष्यविष्णू समाजघ्ने शराभ्यां तावमुह्यताम् । प्रेतनाथस्य वह्नेश्च वरुणस्य शितैः शरैः

तार्क्ष्यविष्णू समाजघ्ने शराभ्यां तावमुह्यताम् । प्रेतनाथस्य वह्नेश्च वरुणस्य शितैः शरैः ॥

Verse 180

निरृतेश्चाकरोत्कार्यं भीतबीतं विमोहयन् । निरुच्छ्वासं समाहृत्य चक्रे बाणैः समीरणम्

निरृतेश्चाकरोत्कार्यं भीतभीतं विमोहयन् । निरुच्छ्वासं समाहृत्य चक्रे बाणैः समीरणम् ॥

Verse 181

ततः प्राप्य हरिः संज्ञां प्रोत्साह्य च दिशां पतीन् । बाणेन सारथेः कायाच्छिरोऽहार्षीत्सकुण्डलम्

ततः प्राप्य हरिः संज्ञां प्रोत्साह्य च दिशां पतीन् । बाणेन सारथेः कायाच्छिरोऽहार्षीत्सकुण्डलम् ॥

Verse 182

धूमकेतोर्ज्वलात्क्रुद्धस्तस्य च्छित्त्वा न्यपातयत् । दैत्यराजकिरीटयं च चिच्छेद वासवस्ततः

धूमकेतोर् ज्वलतः क्रुद्धो वासवस्तं समाहवे । छित्त्वा न्यपातयत् शीघ्रं दैत्यराजकिरीटमपि चिच्छेद ततः ॥

Verse 183

धनेशश्च धनुः क्रुद्धो बिभेदबहुधा शरैः । वायुश्चक्रे च तिलशो रथं वा क्षोणिकूबरम्

धनेशः क्रुद्धचित्तोऽथ धनुर्बहुधा शरैः । बिभेद; वायुरपि क्षोणिकूबररथं तिलशो व्यकरोत् ॥

Verse 184

निरृतिस्तिलशो वर्ण चक्रे बाणैस्ततो रणे । कृत्वैतदतुलं कर्मतिष्ठतिष्ठेति चाब्रुवन्

ततो रणे निरृतिं बाणैस्तिलशो व्यचकर्त ह । एतदतुलकर्म कृत्वा ‘तिष्ठ तिष्ठ’ इति चाब्रुवन् ॥

Verse 185

लिहंतः सृक्किणीं देवा वासुदेवादयस्तदा । दृष्ट्वा तत्कर्म देवानां तारकोऽतुलविक्रमः

तदा देवा वासुदेवादयः सृक्किणीं लिहन्तः । देवानां तत्कर्म दृष्ट्वा तारकोऽप्यतुलविक्रमः समपश्यत् ॥

Verse 186

मुमोच मुद्गरं भीमं सहस्राक्षाय संगरे । दृष्ट्वा मुद्गरमायांतमनिवार्यं रणाजिरे

सहस्राक्षाय संग्रामे भीमं मुद्गरममुमोच । तं मुद्गरमायान्तमनिवार्यं रणाजिरे दृष्ट्वा… ॥

Verse 187

रथादाप्लुत्य धरणीमगमत्पाकशासनः । मुद्गरोऽपि रथोपस्थे पपात परुषस्वनः

रथाद् आप्लुत्य पाकशासनः धरणीम् अगमत्; मुद्गरोऽपि रथोपस्थे परुषस्वनः पपात।

Verse 188

स रथं चूर्णयामास न ममार च मातलिः । गृहीत्वा पट्टिशं दैत्यो जधानोरसि केशवम्

स रथं चूर्णयामास, न ममार च मातलिः; पट्टिशं गृहीत्वा दैत्यः केशवम् उरसि जघान।

Verse 189

स्कन्धे गरुत्मतः सोऽपि निषसाद विचेतनः । खड्गेन राक्षसेन्द्रं च भित्त्वा भूमावपातयत्

सोपि गरुत्मतः स्कन्धे विचेतनः निषसाद; खड्गेन राक्षसेन्द्रं भित्त्वा भूमाव् अपातयत्।

Verse 190

यमं च पातयामास भूमौ दैत्यो मुखे हतम् । वह्निं च भिंडिपालेन चक्रे हत्वा विचेतनम्

दैत्यो यमं मुखे हत्वा भूमौ पातयामास; वह्निं च भिण्डिपालेन हत्वा विचेतनं चकार।

Verse 191

वायुं पदा तदाक्षिप्य पातयामास भूतले । धनेशं तद्धनुष्कोट्या कुट्टयामास कोपनः

वायुं पदा आक्षिप्य भूतले पातयामास; धनेशं तद्धनुष्कोट्या कोपनः कुट्टयामास।

Verse 192

ततो देवनिकायानामेकैकं क्षणमात्रतः । तेषामेव जघानासौ शस्त्रैर्बालान्यथा गुरुः

ततः स देवगणानामेकैकं क्षणमात्रतः । तेषामेव जघानासौ शस्त्रैर्बालान्यथा गुरुः ॥

Verse 193

लब्धसंज्ञस्ततो विष्णुश्चक्रं जग्राह दुर्धरम् । रानवेंद्रवसामेदोरुधिरेणाभिरंजितम्

लब्धसंज्ञस्ततो विष्णुश्चक्रं जग्राह दुर्धरम् । दानवेन्द्रवसामेदोरुधिरेणाभिरञ्जितम् ॥

Verse 194

मुमोच दानवेंद्रस्य दृढं वक्षसि केशवः । पपात चक्रं दैत्यस्य पतितं भास्करद्युति

मुमोच दानवेन्द्रस्य दृढं वक्षसि केशवः । पपात चक्रं दैत्यस्य पतितं भास्करद्युतिः ॥

Verse 195

व्यशीर्यताथ कायेऽस्य नीलोत्पलमिवाश्मनि । ततो वज्रं महेन्द्रोऽपि प्रमुमोचार्चितं चिरम्

व्यशीर्यताथ कायेऽस्य नीलोत्पलमिवाश्मनि । ततो वज्रं महेन्द्रोऽपि प्रमुमोचार्चितं चिरम् ॥

Verse 196

तस्मिञ्जयाशा शक्रस्य दानवेन्द्राय संयुगे । तारकस्य च संप्राप्य शरीरं शौर्यशालिनः

तस्मिञ्जयाशा शक्रस्य दानवेन्द्राय संयुगे । तारकस्य च संप्राप्य शरीरं शौर्यशालिनः ॥

Verse 197

विशीर्यत विकीर्णार्चिः शतधा खण्डशो गतम् । ततो वायुरदीनात्मा वेगेन महता नदन्

विशीर्यत तत् शतधा खण्डशो गतम्, विकीर्णार्चिः सर्वतो द्युतिमत्। ततः वायुरदीनात्मा महावेगेन नदन् प्रधावितवान्॥

Verse 198

ज्वलितज्वलनाभासमंकुशं प्रमुमोच ह । विशीर्णं तस्य तच्चांगे दृष्ट्वा वायुर्महारुषा

ज्वलितज्वलनाभासमङ्कुशं स प्रमुमोच ह। तच्चाङ्गे विशीर्णं दृष्ट्वा वायुः महारुषा समाविशत्॥

Verse 199

ततः शैलेन्द्रमुत्पाट्य पुष्पितद्रुमकंदरम् । चिक्षेप दानवेन्द्राय दशयोजनविस्तृतम्

ततः शैलेन्द्रमुत्पाट्य पुष्पितद्रुमकन्दरम्। दशयोजनविस्तीर्णं चिक्षेप दानवेन्द्राय॥

Verse 200

महीधरं तमायांतं सस्मितं दैत्यपुंगवः । जग्राह वामहस्तेन बालः कन्दुकलीलया

महीधरं तमायान्तं सस्मितं दैत्यपुङ्गवः। बालः कन्दुकलीलया वामहस्तेन जग्राह॥