Adhyaya 13

Verse 1

। नारद उवाच । इति तस्य मुनींद्रस्य भूपतिः शुश्रुवान्वचः । प्राह नाहं गमिष्यामि त्वां विहाय नरं क्वचित्

। नारद उवाच । इति तस्य मुनींद्रस्य भूपतिः शुश्रुवान्वचः । प्राह नाहं गमिष्यामि त्वां विहाय नरं क्वचित्

Verse 2

लिंगमाराधयिष्येऽद्य सर्वसिद्धिप्रदं नृणाम् । त्वयैवानुगृहीतोऽद्य यांतु सर्वे यथागतम्

लिंगमाराधयिष्येऽद्य सर्वसिद्धिप्रदं नृणाम् । त्वयैवानुगृहीतोऽद्य यांतु सर्वे यथागतम्

Verse 3

तद्भूपतिवचः श्रुत्वा बको गृध्रोऽथ कच्छपः । उलूकश्च तथैवोचुः प्रणता लोमशं मुनिम्

तद्भूपतिवचः श्रुत्वा बकः गृध्रोऽथ कच्छपः । उलूकश्च तथैवोचुः प्रणता लोमशं मुनिम् ॥

Verse 4

स च सर्वसुहृद्विप्रस्तथेत्येवाह तांस्तदा । प्रणोद्यान्प्रणतान्सर्वाननुजग्राह शिष्यवत्

स च सर्वसुहृद्विप्रस्तथेत्येवाह तांस्तदा । प्रणोद्यान्प्रणतान्सर्वाननुजग्राह शिष्यवत् ॥

Verse 5

शिवदीक्षाविधानेन लिंगपूजां समादिशत् । तेषामनुग्रहपरो मुनिः प्रमतवत्सलः । तीर्थादप्यधिकं स्थाने सतां साधुसमागमः

शिवदीक्षाविधानेन लिङ्गपूजां समादिशत् । तेषामनुग्रहपरो मुनिः प्रमतवत्सलः । तीर्थादप्यधिकं स्थाने सतां साधुसमागमः ॥

Verse 6

पचेलिमफलः सद्यो दुरंतकलुपापहः । अपूर्वः कोऽपि सद्गोष्ठीसहस्रकिरणोदयः

पचेलिमफलः सद्यो दुरन्तकलुपापहः । अपूर्वः कोऽपि सद्गोष्ठीसहस्रकिरणोदयः ॥

Verse 7

य एकांततयात्यंतमंतर्गततमोपहः । साधुगोष्ठीसमुद्भूतसुखामृतरसोर्मयः

य एकान्ततयात्यन्तमन्तर्गततमोपहः । साधुगोष्ठीसमुद्भूतसुखामृतरसोर्मयः ॥

Verse 8

सर्वे वराः सुधाकाराः शर्करामधुषड्रसाः । ततस्ते साधुसंसर्गं संप्राप्ताः शिवशासनात्

सर्वे वराः सुधासदृशा भवन्ति—शर्करामधुसममधुराः, षड्रससमृद्धाः। अतः शिवाज्ञया ते साधुसंसर्गं संप्राप्ताः।

Verse 9

आरेभिरे क्रियायोगं मार्कंडनृपपूर्वकाः । तेषां तपस्यतामेवं समाजग्मे कदाचन । तीर्थयात्रानुषंगेन लोमशालोकनोत्सुकः

मार्कण्डनृपपूर्वकाः क्रियायोगं समारभन्त। एवं तपस्यतां तेषां कदाचित् तीर्थयात्रानुषङ्गेन लोमशोऽपि तान् द्रष्टुमुत्सुकः समाजगाम।

Verse 10

मुख्या पुरुषयात्रा हि तीर्थयात्रानुषंगतः । सद्भिः समाश्रितो भूप भूमिभागस्तथोच्यते

मुख्या पुरुषयात्रा हि—सत्पुरुषेषु गमनमेव; तीर्थयात्रा तदनुषङ्गतः। हे भूप, सद्भिः समाश्रितो भूमिभागः स एव धन्य इति कथ्यते।

Verse 11

कृतार्हणातिथ्यविधिं विश्रांतं मां च फाल्गुन । प्रणम्य तेऽथ पप्रच्छुर्नाडीजंघपुरः सराः

हे फाल्गुन, कृतार्हणातिथ्यविधिं कृत्वा विश्रान्तं मां च, नाडीजङ्घपुरवासिनः प्रणम्य ततः पप्रच्छुः।

Verse 12

त उचुः । शापभ्रष्टा वयं ब्रह्मंश्चत्वारोऽपि स्वकर्मणा । तन्मुक्तिसाधनार्थाय स्थानं किंचित्समादिश

त ऊचुः—हे ब्रह्मन्, स्वकर्मणा शापभ्रष्टा वयं चत्वारोऽपि। तस्मात् तन्मुक्तिसाधनार्थं किंचित् स्थानं नः समादिश।

Verse 13

इयं हि निष्फला भूमिः शपलं भारतं मुने

इयं हि भूमिर्निष्फला इव नः प्रतिभाति, मुने; शपलदोषोपेता भारतवर्षमिव दृश्यते।

Verse 14

तत्रापि क्वचिदेकत्र सर्वतीर्थफलं वद । इति पृष्टस्त्वहं तैश्च तानब्रवमिदं तदा

तत्रापि क्वचिदेकस्मिन् स्थाने सर्वतीर्थफलं वद—इति तैः पृष्टोऽहं तदा तानिदं प्रत्यब्रवम्।

Verse 15

संवर्तं परिपृच्छध्वं स वो वक्ष्यति तत्त्वतः । सर्वतीर्थफलावाप्तिकारकं भूप्रदेशकम्

संवर्तं परिपृच्छध्वं; स वो वक्ष्यति तत्त्वतः—सर्वतीर्थफलावाप्तिकारकं भूप्रदेशं प्रकाशयन्।

Verse 16

त उचुः । कुत्रासौ विद्यते योगी नाज्ञासिष्म वयं च तम् । संवर्तदर्शनान्मुक्तिरिति चास्मदनुग्रहः

त ऊचुः—कुत्रासौ योगी विद्यते? नाज्ञासिष्म वयं तम्। संवर्तदर्शनान्मुक्तिरिति चास्मदनुग्रहः।

Verse 17

यदि जानासि तं ब्रूहि सुहृत्संगो न निष्फलः । ततोऽहमब्रवं तांश्च विचार्येदं पुनःपुनः

यदि जानासि तं ब्रूहि; सुहृत्सङ्गो न निष्फलः। ततः पुनःपुनर्विचार्याहं तानिदं प्रत्यब्रवम्।

Verse 18

वाराणस्यामसावास्ते संवर्तो गुप्तलिंगभृत् । मलदिग्धो विवसनो भिक्षाशी कुतपादनु

वाराणस्यां संवर्तो मुनिर्गुप्तलिङ्गधृक् वसति। मलदिग्धो विवसनः भिक्षाशी कुतपावृतो विचरति॥

Verse 19

करपात्रकृताहारः सर्वथा निष्परिग्रहः । भावयन्ब्रह्म परमं प्रणवाभिधमीश्वरम्

करपात्रेण कृताहारः सर्वथा निष्परिग्रहः। प्रणवाभिधमीश्वरं परमं ब्रह्म सदा भावयति॥

Verse 20

भुक्त्वा निर्याति सायाह्ने वनं न ज्ञायते जनैः । योगीश्वरोऽसौ तद्रूपाः सन्त्यन्ये लिंगधारिणः

भुक्त्वा सायाह्ने वनं निर्याति, जनैर्न ज्ञायते। योगीश्वरः स एव; तद्रूपा अन्येऽपि लिङ्गधारिणः सन्ति॥

Verse 21

वक्ष्यामि लक्षणं तस्य ज्ञास्यथ तं मुनिम् । प्रतोल्या राजमार्गे तु निशि भूमौ शवं जनैः

वक्ष्यामि तस्य लक्षणं येन तं मुनिं ज्ञास्यथ। प्रतोल्यां राजमार्गे तु निशि भूमौ शवं जनैः स्थापनीयम्॥

Verse 22

अविज्ञातं स्थापनीयं स्थेयं तदविदूरतः । यस्तां भूमिमुपागम्य अकस्माद्विनिर्वतते

अविज्ञातं तत्र स्थापनीयम्, तदविदूरतः स्थेयम्। यः तां भूमिमुपागम्य अकस्माद्विनिवर्तते—

Verse 23

स संवर्तो न चाक्रामत्येष शल्यमसंशयम् । प्रष्टव्योऽभिमतं चासावुपाश्रित्य विनीतवत्

स संवर्तो न चाक्रामत्येष शल्यमसंशयम्। तस्मादुपाश्रित्य विनीतवत् तं प्रष्टव्यं यदभिमतं भवेत्॥

Verse 24

यदि पृच्छति केनाहमाख्यात इति मां ततः । निवेद्य चैतद्वक्तव्यं त्वामाख्यायाग्निमाविशत्

यदि पृच्छति ‘केनाहमाख्यातः’ इति मां ततः। निवेद्यैतद्वक्तव्यं—‘त्वामाख्यायाग्निमाविशत्’॥

Verse 25

तच्छ्रुत्वा ते तथा चक्रुः सर्वेपि वचनं मम । प्राप्य वाराणसीं दृष्ट्वा संवर्तं ते तथा व्यधुः

तच्छ्रुत्वा ते तथा चक्रुः सर्वेऽपि वचनं मम। प्राप्य वाराणसीं दृष्ट्वा संवर्तं ते तथा व्यधुः॥

Verse 26

शवं दृष्ट्वा च तैर्न्यस्तं संवर्तो वै न्यवर्तत । क्षुत्परीतोऽपि तं ज्ञात्वा ययुस्तमनु शीघ्रगम्

शवं दृष्ट्वा च तैर्न्यस्तं संवर्तो वै न्यवर्तत। क्षुत्परीता अपि तं ज्ञात्वा शीघ्रगं तमनु ययुः॥

Verse 27

तिष्ठ ब्रह्मन्क्षणमिति जल्पंतो राजमार्गगम् । याति निर्भर्त्सयत्येष निवर्तध्वमिति ब्रुवन्

‘तिष्ठ ब्रह्मन् क्षणम्’ इति जल्पन्तो राजमार्गगम्। याति स निर्भर्त्सयन् ‘निवर्तध्वम्’ इति ब्रुवन्॥

Verse 28

समया मामरे भोऽद्य नागंतव्यं न वो हितम् । पलायनमसौ कृत्वा गत्वा दूरतरं सरः । कुपितः प्राह तान्सर्वान्केनाख्यातोऽहमित्युत

समया मया सह युष्माभिः कृतः—अद्य मम समीपं न आगन्तव्यम्; न हि तत् वः हितम्। स पलायनं कृत्वा दूरतरं सरः गत्वा कुपितः सर्वान् तान् प्राह—केनाहम् आख्यात इति?

Verse 29

निवेदयत शीघ्रं मे यथा भस्म करोमि तम् । शापाग्निनाथ वा युष्मान्यदि सत्यं न वक्ष्यथ

शीघ्रं मे निवेदयत, यथा तम् अहं भस्म करोमि; अन्यथा शापाग्निना युष्मान् अपि भस्मसात् करिष्यामि—यदि सत्यं न वक्ष्यथ।

Verse 30

अथ प्रकंपिताः प्राहुर्नारदेनेति तं मुनिम् । स तानाह पुनर्यातः पिशुनः क्व नु संप्रति

अथ ते प्रकम्पिताः तं मुनिं प्राहुः—नारदेन इति। स पुनर् तान् आह—पिशुनः स कुतः पुनर् आगतः? संप्रति क्व स वर्तते?

Verse 31

लोकानां येन सापाग्नौ भस्मशेषं करोमि तम् । ब्रह्मबंधुमहं प्राहुर्भीतास्ते तं पुनर्मुनिम्

येनाहं शापाग्नौ लोकान् अपि भस्मशेषान् करोमि, तं ब्रह्मबन्धुम् इति अहं प्रब्रवीमि। भीताः ते पुनः तं मुनिं प्रति ऊचुः।

Verse 32

त ऊचुः । त्वं निवेद्य स चास्माकं प्रविष्टो हव्यवाहनम् । तत्कालमेव विप्रेंद्र न विद्मस्तत्र कारणम्

त ऊचुः—विप्रेन्द्र, त्वया निवेदिते स अस्माकं पश्यतां हव्यवाहनं प्रविष्टः। तत्कालमेव तत्र कारणं वयं न अविद्म।

Verse 33

संवर्त उवाच । अहमप्येवमेवास्य कर्ता तेन स्वयं कृतम् । तद्ब्रूत कार्यं नैवात्र चिरं स्थास्यामि वः कृते

संवर्त उवाच—अहमप्येवं मन्ये ‘अहमेवास्य कर्ता’ इति; किन्तु तत् तेनैव स्वयंकृतम्। अतः ब्रूत, किं कार्यम्; नाहं वः कृतेऽपि चिरं अत्र स्थास्यामि।

Verse 34

अर्जुन उवाच । यदि नारद देवर्षे प्रविष्टोऽसि हुताशनम् । जीवितस्तत्कथं भूय आश्चर्यमिति मे वद

अर्जुन उवाच—यदि नारद देवर्षे त्वं हुताशनं प्रविष्टोऽसि, कथं तर्हि जीवितोऽसि? एतदाश्चर्यं भूयः मे वद।

Verse 35

नारद उवाच । न हुताशः समुद्रो वा वायुर्वा वृक्षपर्वतः । आयुधं वा न मे शक्ता देहपाताय भारत

नारद उवाच—न हुताशो न समुद्रो न वायुः, न वृक्षपर्वताः; न चायुधं किञ्चन मे देहपाताय शक्तं, हे भारत।

Verse 36

पुनरेतत्कृतं चापि संवर्तो मन्यते यथा । अहं सन्मानितश्चेति वह्निं प्राप्याप्यगामहम्

पुनरेतत्कृतं चेति संवर्तो मन्यते यथा; अहं च ‘सन्मानितोऽस्मि’ इति मन्वानः, वह्निं प्राप्यापि अग्रेऽगामहम्।

Verse 37

यथा पुष्पगृहे कश्चित्प्रविशत्यंग फाल्गुन । तथाहमग्निं संविश्य यातवानुत्तरं श्रृणु

यथा पुष्पगृहे कश्चित् प्रविशत्यङ्ग फाल्गुन, तथाहमग्निं संविश्य यातवान्; अनुत्तरं यदभवत् तच्छृणु।

Verse 38

संवर्तस्तान्पुनः प्राह मार्कंडेयमुखानिति । विशल्यः पंथाः क्षुधितोऽहं पुनः पुरीम् । भिक्षार्थं पर्यटिष्यामि प्रश्रं प्रब्रूत चैव मे

संवर्तस्तान् पुनः प्राह मार्कण्डेयमुखान् मुनीन्— “विशल्यः पन्थाः; क्षुधितोऽहं पुनः पुरीं भिक्षार्थं पर्यटिष्यामि। युष्माकं प्रश्नं च मे स्पष्टं प्रब्रूत।”

Verse 39

त ऊचुः । शापभ्रष्टा वयं मोक्षं प्राप्स्यामस्तवदनुग्रहात् । प्रतीकारं तदाख्याहि प्रणतानां महामुने

ते ऊचुः— “शापभ्रष्टा वयं मोक्षं तव अनुग्रहात् प्राप्स्यामः। प्रणतानां नः प्रतीकारं तदाख्याहि, महामुने।”

Verse 40

यत्र तीर्थे सर्वतीर्थफलं प्राप्नोति मानवः । तत्तीर्थं ब्रूहि संवर्त तिष्ठामो यत्र वै वयम्

“यत्र तीर्थे सर्वतीर्थफलं मानवः प्राप्नोति, तत् तीर्थं ब्रूहि, संवर्त; यत्र वयं तिष्ठामः।”

Verse 41

संवर्त उवाच । नमस्कृत्य कुमाराय दुर्गाभ्यश्च नरोत्तमाः । तीर्थं च संप्रवक्ष्यामि महीसागरसंगमम्

संवर्त उवाच— “नरोत्तमाः, कुमाराय दुर्गाभ्यश्च नमस्कृत्य, अधुना तीर्थं प्रवक्ष्यामि— महीसागरयोः संगमम्।”

Verse 42

अमुना राजसिंहेन इंद्रद्युम्नेन धीमता । यजनाद्द्व्यंगुलोत्सेधा कृतेयं वसुधायदा

अमुना धीमता राजसिंहेन इन्द्रद्युम्नेन यजनकाले कृते, तदा इयं वसुधा द्व्यङ्गुलोत्सेधा बभूव।

Verse 43

तदा संताप्यमानाया भुवः काष्ठस्य वै यथा । सुस्राव यो जलौघश्च सर्वदेवनमस्कृतः

तदा भुवः संताप्यमानायाः काष्ठस्येव दह्यमानस्य, सर्वदेवनमस्कृतो जलौघः सुस्राव।

Verse 44

महीनाम नदी च पृथिव्यां यानिकानिचित् । तीर्थानि तेषां सलिलसंभवं तज्जलं विदुः

पृथिव्यां यान्यपि तीर्थानि, महीनाम्न्याः नदी च; तेषां सलिलं तज्जलात् संभूतं विदुः।

Verse 45

महीनाम समुत्पन्ना देशे मालवकाभिधे । दक्षिणं सागरं प्राप्ता पुण्योभयतटाशिवा

मालवकाभिधे देशे महीनाम समुत्पन्ना; दक्षिणं सागरं प्राप्ता, पुण्योभयतटाशिवा।

Verse 46

सर्वतीर्थमयी पूर्वं महीनाम महानदी । किं पुनर्यः समायोगस्तस्याश्च सरितां पतेः

पूर्वमेव सर्वतीर्थमयी महीनाम महानदी; किं पुनस्तस्याश्च सरितां पतेः समायोगः।

Verse 47

वाराणसी कुरुक्षेत्रं गंगा रेवा सरस्वती

वाराणसी कुरुक्षेत्रं गङ्गा रेवा सरस्वती च।

Verse 48

तापी पयोष्णी निर्विध्या चन्द्रभागा इरावती । कावेरी शरयूश्चैव गंडकी नैमिषं तथा

तापी पयोष्णी निर्विध्या चन्द्रभागा इरावती । कावेरी शरयूश्चैव गण्डकी नैमिषं तथा ॥

Verse 49

गया गोदावरी चैव अरुणा वरुणा तथा । एताः पुण्याः शतशोन्या याः काश्चित्सरितो भुवि

गया गोदावरी चैव अरुणा वरुणा तथा । एताः पुण्याः शतशोऽन्या याः काश्चित्सरितो भुवि ॥

Verse 50

सहस्रविंशतिश्चैव षट्शतानि तथैव च । तासां सारसमुद्भुतं महीतोयं प्रकीर्तितम्

सहस्रविंशतिश्चैव षट्शतानि तथैव च । तासां सारसमुद्भूतं महीतोयं प्रकीर्तितम् ॥

Verse 51

पृथिव्यां सर्वतीर्थेषु स्नात्वा यत्फलमाप्यते । तन्महीसागरे प्रोक्तं कुमारस्य वचो यथा

पृथिव्यां सर्वतीर्थेषु स्नात्वा यत्फलमाप्यते । तन्महीसागरे प्रोक्तं कुमारस्य वचो यथा ॥

Verse 52

एकत्र सर्वतीर्थानां यदि संयोगमिच्छथ । तद्गच्छथ महापुण्यं महीसागरसंगमम्

एकत्र सर्वतीर्थानां यदि संयोगमिच्छथ । तद्गच्छथ महापुण्यं महीसागरसंगमम् ॥

Verse 53

अहं चापि च तत्रैव बहून्वर्षगणान्पुरा । अवसं चागतश्चात्र नारदस्य भयात्तथा

अहं च तत्रैव पुरा बहून् वर्षगणान् अवसं; ततः नारदभयात् एव अत्रापि आगतः।

Verse 54

स हि तत्र समीपस्थः पिशुनश्च विशेषतः । मरुत्तः कुरुते यत्नं तस्मै ब्रूयादिदं भयम्

स हि तत्र समीप एव स्थितः, विशेषतः पिशुनः; मरुत्तो नृपतिः यत्नं करोति—तस्मै इदं भयम् ब्रूयात्।

Verse 55

अत्र दिग्वाससां मध्ये बहूनां तत्समस्त्वहम् । निवसाम्यतिप्रच्छन्नो मरुत्तादतिभीतवत्

अत्र दिग्वाससां बहूनां मध्ये अहं तेषां सम इव; मरुत्ताद् अतिभीतवत् अतिप्रच्छन्नः निवसामि।

Verse 56

पुनरत्रापि मां नूनं कथयिष्यति नारदः । तथाविधा हि चेष्टास्य पिशुनस्य प्रदृश्यते

पुनरत्रापि मां नूनं नारदः कथयिष्यति; पिशुनस्य तस्य चेष्टा तथाविधा एव दृश्यते।

Verse 57

भवद्भिश्च न चाप्यत्र वक्तानां कस्यचित्क्वचित् । मरुत्तः कुरुते यत्नं भूपालो यज्ञसिद्धये

भवद्भिः च अत्र कस्यचित् क्वचित् न वक्तव्यम्; भूपालो मरुत्तः यज्ञसिद्धये यत्नं करोति।

Verse 58

देवाचार्येण संत्यक्तो भ्रात्रा मे कारणां तरे । गुरुपुत्रं च मां ज्ञात्वा यज्ञार्त्विज्यस्य कारणात्

देवगुरुणा संत्यक्तोऽहं भ्रात्रा चापि मातृकारणात्। गुरुपुत्रं मां विदित्वा स यज्ञार्त्विज्यहेतवे तथा चकार॥

Verse 59

अविद्यांतर्गतैर्यज्ञकर्मभिर्न प्रयोजनम् । मम हिंसात्मकैरस्ति निगमोक्तैरचेतनैः

अविद्यान्तर्गतैः कर्मयज्ञैर्मम न प्रयोजनम्। निगमोक्तैरचेतनैर्हिंसात्मकैः क्रियाभिरपि॥

Verse 60

समित्पुष्पकुशप्रायैः साधनैर्यद्यचेतनैः । क्रियते तत्तथा भावि कार्यं कारणवन्नृणाम्

समित्पुष्पकुशप्रायैरचेतनसाधनैः कृतम्। कर्म यद्यस्ति तद्भावि नृणां कार्यं कारणवत्॥

Verse 61

तद्यूयं तत्र गच्छध्वं शीघ्रमेव नृपानुगाः । अस्ति विप्रः स्वयं ब्रह्मा याज्ञवल्क्यश्च तत्र वै

तस्माद्यूयं नृपानुगाः शीघ्रमेव तत्र गच्छत। तत्रास्ति विप्रः स्वयं ब्रह्मा याज्ञवल्क्य इति विश्रुतः॥

Verse 62

स हि पूर्वं मिथेः पुर्यां वसन्नाश्रममुत्तमम् । आगच्छमानं नकुलं दृष्ट्वा गार्गीं वचोऽब्रवीत्

स पूर्वं मिथेः पुर्यां वसन्नाश्रममुत्तमम्। आगच्छन्तं नकुलं दृष्ट्वा गार्गीं प्रति वचोऽब्रवीत्॥

Verse 63

गार्गि रक्ष पयो भद्रे नकुलोऽयमुपेति च । पयः पातुं कृतिमतिं नकुलं तं निराकुरु

गार्गि, पयः पालय भद्रे—एष नकुलोऽयमुपैति। पयः पातुं कृतिमन्तं तं नकुलं निराकुरु॥

Verse 64

इत्युक्तो नकुलः क्रुद्धः स हि क्रुद्धः पुराऽभवत् । जमदग्नेः पूर्वजैश्च शप्तः प्रोवाच तं मुनिम्

इत्युक्तो नकुलः क्रुद्धः; स हि पूर्वमपि क्रुद्धोऽभवत्। जमदग्नेः पूर्वजैः शप्तः स तं मुनिं प्रत्युवाच॥

Verse 65

अहो वा धिग्धिगित्येव भूयो धिगिति चैव हि । निर्लज्जता मनुष्याणां दृश्यते पापकारिणाम्

अहो वा धिग्धिगित्येव, भूयो धिगिति चैव हि। पापकारिणां मनुष्याणां निर्लज्जता दृश्यते॥

Verse 66

कथं ते नाम पापानि प्रकुर्वंति नराधमाः । मरणांतरिता येषां नरके तीव्रवेदना

कथं ते नाम पापानि प्रकुर्वन्ति नराधमाः। मरणान्तरिता येषां नरके तीव्रवेदना॥

Verse 67

निमेषोऽपि न शक्येत जीविते यस्य निश्चितम् । तन्मात्रपरमायुर्यः पापं कुर्यात्कथं स च

निमेषोऽपि न शक्येत जीविते यस्य निश्चितम्। तन्मात्रपरमायुर्यः पापं कुर्यात्कथं स च॥

Verse 68

त्वं मुने मन्यसे चेदं कुलीनोऽस्मीति बुद्धिमान् । ततः क्षिपसि मां मूढ नकुलोऽयमिति स्मयन्

त्वं मुने यदि मन्यसे—‘कुलीनोऽस्मि, बुद्धिमान्’ इति; ततः किं कारणं, हे मूढ, मां क्षिपसि, ‘अयं नकुलः’ इति स्मयन्?

Verse 69

किमधीतं याज्ञवल्क्य का योगेश्वरता तव । निरपराधं क्षिपसि धिगधीतं हि तत्तव

किमधीतं त्वया सत्यं, याज्ञवल्क्य, किमु ते योगेश्वरता? निरपराधं मां क्षिपसि—धिगस्तु तव तदधीतम्।

Verse 70

कस्मिन्वेदं स्मृतौ कस्यां प्रोक्तमेतद्ब्रवीहि मे । परुषैरिति वाक्यैर्मां नकुलेति ब्रवीषि यत्

कस्मिन्वेदे, कस्यां स्मृतौ, प्रोक्तमेतद् वद मे; यत् परुषैर्वाक्यैर्मां ‘नकुल’ इति ब्रवीषि।

Verse 71

किमिदं नैव जानासि यावत्यः परुषा गिरः । परः संश्राव्यते तावच्छंकवः श्रोत्रतः पुनरा

किमिदं नैव जानासि—यावत्यः परुषा गिरः परः संश्राव्यते; तावच्छङ्कवः श्रोत्रतः पुनः पुनरिव निहन्यन्ते।

Verse 72

कंठे यमानुगाः पादं कृत्वा तस्य सुदुर्मतेः । अतीव रुदतो लोहशंकून्क्षेप्स्यंति कर्णयोः

तस्य सुदुर्मतेः कण्ठे यमानुगाः पादं कृत्वा, अतीव रुदतः कर्णयोर्लोहशङ्कून् क्षेप्स्यन्ति।

Verse 73

वावदूकाश्च ध्वजिनो मुष्णंति कृपणाञ्जनान् । स्वयं हस्तसहस्रेण धर्मस्यैवं भवद्विधाः

वाचालाः ध्वजिनश्च कृपणान् दीनजनान् मुष्णन्ति; एवं भवद्विधाः स्वयम् हस्तसहस्रेण धर्ममेव लुण्ठयन्ति।

Verse 74

वज्रस्य दिग्धशस्त्रस्य कालकूटस्य चाप्युत । समेन वचसा तुल्यं मृत्योरिति ममाभवत्

वज्रस्य दिग्धशस्त्रस्य कालकूटस्य चाप्युत; समेन वचसा तुल्यं मृत्युरिति ममाभवत्।

Verse 75

कर्णनासिकनाराचान्निर्हरंति शरीरतः । वाक्छल्यस्तु न निर्हर्तुं शक्यो हृदिशयो हि सः

कर्णनासिकनाराचाः शरीरतः निर्हर्तुं शक्यन्ते; वाक्शल्यं तु हृदिशयं न निर्हर्तुं शक्यं, स हि अन्तःस्थितः।

Verse 76

यंत्रपीडैः समाक्रम्य वरमेष हतो नरः । न तु तं परुषैर्वाक्यैर्जिघांसेत कथंचन

यन्त्रपीडाभिः समाक्रम्य नरः हतः वरम्; न तु परुषैर्वाक्यैः कदाचन तं जिघांसयेत्।

Verse 77

त्वया त्वहं याज्ञवल्क्य नित्यं पंडितमानिना । नकुलोसीति तीव्रेण वचसा ताडितः कुतः

त्वया त्वहं याज्ञवल्क्य नित्यं पण्डितमानिना; ‘नकुलोऽसि’ इति तीव्रेण वचसा कुतस्ताडितः?

Verse 78

संवर्त उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य भृशं विस्मितमानसः । याज्ञवल्क्योऽब्रवीदेतत्प्रबद्धकरसंपुटः

संवर्त उवाच—इति तस्य वचः श्रुत्वा भृशं विस्मितमानसः। याज्ञवल्क्यः प्रबद्धकरसंपुटः सादरमिदमब्रवीत्॥

Verse 79

नमोऽधर्माय महते न विद्मो यस्य वै भवम् । परमाणुमपि व्यक्तं कोत्र विद्यामदः सताम्

महतेऽधर्माय नमो, यस्य वै भवो न विद्महे। परमाणुमपि व्यक्तं न ज्ञायते, कुत्र सतां विद्यामदः॥

Verse 80

विरंचिविष्णुप्रसमुखाः सोमेंद्रप्रमुखास्तथा । सर्वज्ञास्तेऽपि मुह्यति गणनास्मादृशं च का

विरञ्चिविष्णुप्रसमुखाः सोमेंद्रप्रमुखास्तथा। सर्वज्ञा अपि ते मुह्यन्ति, गणना अस्मादृशां च का॥

Verse 81

धर्मज्ञोऽस्मीति यो मोहादात्मानं प्रतिपद्यते । स वायुं मुष्टिना बद्धुमीहते कृपणो नरः

धर्मज्ञोऽस्मीति यो मोहादात्मानं प्रतिपद्यते। स कृपणो नरः मुष्टिना वायुं बद्धुमीहते॥

Verse 82

केचिदज्ञानतो नष्टाः केचिज्ज्ञानमदादपि । ज्ञानं प्राप्यापि नष्टाश्च केचिदालस्यतोऽधमाः

केचिदज्ञानतो नष्टाः केचिज्ज्ञानमदादपि। ज्ञानं प्राप्यापि नष्टाश्च केचिदालस्यतोऽधमाः॥

Verse 83

वेदस्मृतीतिहासेषु पुराणेषु प्रकल्पितम् । चतुःपादं तथा धर्मं नाचरत्यधमः पशुः

वेदस्मृत्यितिहासपुराणेषु यः चतुष्पादो धर्मः प्रकल्पितः, तं धर्मं अधमो पशुवत् नरः नाचरति।

Verse 84

स पुरा शोचते व्यक्तं प्राप्य तच्चांतकं गृहम् । तथाहि गृह्यकारेण श्रुतौ प्रोक्तमिदं वचः

सः पश्चात् तदन्तकं गृहं प्राप्य व्यक्तं शोचति; यतो गृह्यकारेण श्रुतौ प्रोक्तमिदं वचनं तथा।

Verse 85

नकुलं सकुलं ब्रूयान्न कंचिन्मर्मणि स्पृशेत् । प्रपठन्नपि चैवाहमिदं सर्वं तथा शुकः

नकुलं सकुलं ब्रूयात्, न कञ्चिन्मर्मणि स्पृशेत्; प्रपठन्नपि चेदं सर्वं, तथाप्यहं शुक इव।

Verse 86

आलस्येनाप्यनाचाराद्वृथाकार्येकमंग तत्

आलस्येनापि अनाचारात् वृथा-कार्यैकमङ्गं तत् भवति।

Verse 87

केवलं पाठ मात्रेण यश्च संतुष्यते नरः । तथा पंडितमानी च कोन्यस्तस्मात्पशुर्मतः

केवलं पाठमात्रेण यः सन्तुष्यते नरः, पण्डितमानी च; तस्मात् अन्यः कः पशुतरः मतः?

Verse 88

न च्छंदांसि वृजिनात्तारयंति मायाविनं माययाऽवर्तमानम् । नीडं शकुंता इव जातपक्षाश्छंदास्येनं प्रजहत्यंतकाले

न छन्दांसि वृजिनात् तारयन्ति मायाविनं मायया वर्तमानम्। जातपक्षाः शकुन्ता इव नीडं त्यजन्ति, तथा छन्दांसि एनं मृत्युकाले प्रजहति॥

Verse 89

स्वार्गाय बद्धकक्षो यः पाठमात्रेण ब्राह्मणः । स बालो मातुरंकस्थो ग्रहीतुं सोममिच्छति

स्वर्गाय बद्धकक्षो यः पाठमात्रेण ब्राह्मणः। स बालो मातुरङ्कस्थो ग्रहीतुं सोममिच्छति॥

Verse 90

तद्भवान्सर्वथा मह्यमनयं सोढुमर्हसि । सर्वः कोऽपि वदत्येवं तन्मयैवमुदाहृतम्

तद्भवान् सर्वथा मह्यमनयं सोढुमर्हसि। सर्वः कोऽपि वदत्येवं तन्मयैवमुदाहृतम्॥

Verse 91

नकुल उवाच । वृथेदं भाषितं तुभ्यं सर्वलोकेन यत्समम् । आत्मानं मन्यसे नैतद्वक्तुं योग्यं महात्मनाम्

नकुल उवाच। वृथेयं भाषिता तुभ्यं सर्वलोकेन यत्समा। आत्मानं मन्यसे नैतद्वक्तुं योग्यं महात्मनाम्॥

Verse 92

वाजिवारणलोहानां काष्ठपाषाणवाससाम् । नारीपुरुषतोयानामंतरं महदंतरम्

वाजिवारणलोहानां काष्ठपाषाणवाससाम्। नारीपुरुषतोयानामन्तरं महदन्तरम्॥

Verse 93

अन्ये चेत्प्राकृता लोका बहुपापानि कुर्वते । प्रधानपुरुषेणापि कार्यं तत्पृष्ठतोनु किम्

अन्ये चेत् प्राकृताः लोकाः बहुपापानि कुर्वन्ति, तेन किं? प्रधानपुरुषेणापि किं तेषां पृष्ठतोऽनुगन्तव्यं तत्कर्म कर्तव्यं वा?

Verse 94

सर्वार्थं निर्मितं शास्त्रं मनोबुद्धी तथैव च । दत्ते विधात्रा सर्वेषां तथापि यदि पापिनः

सर्वार्थसिद्धये शास्त्रं निर्मितं, मनोबुद्धी च विधात्रा सर्वेषां दत्ते; तथापि यदि जनाः पापिनो भवन्ति…

Verse 95

ततो विधातुः को दोषस्त एव खलु दुर्भगाः । ब्राह्मणेन विशेषेण किं भाव्यं लोकवद्यतः

तर्हि विधातुः को दोषः? ते एव खलु दुर्भगाः। ब्राह्मणेन विशेषेण लोकवद् आचरितुं किं भाव्यम्?

Verse 96

यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः । स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते

यद्यद् आचरति श्रेष्ठः तत्तदेवेतरो जनः; स यत् प्रमाणं करोति लोकः तदनुवर्तते।

Verse 97

तस्मात्सदा महद्भिश्च आत्मार्थं च परार्थतः । सतां धर्मो न संत्याज्यो न्याय्यं तच्छिक्षणं तव

तस्मात् सदा महद्भिः स्वार्थं च परार्थतः सतां धर्मो न संत्याज्यः; तव तच्च शिक्षणं न्याय्यम्।

Verse 98

यस्मात्त्वया पीडितोऽहं घोरेण वचसा मुने । तस्माच्छीघ्रं त्वां शप्स्यामि शापयोग्यो हि मे मतः

यतो मुनिवर, त्वया घोरवचोभिः अहं पीडितः; तस्मात् शीघ्रमेव त्वां शप्स्यामि, मम मते त्वं शापयोग्य एव।

Verse 99

नकुलोऽसीति मामाह भवांस्तस्मात्कुलाधमः । शीघ्रमुत्पत्स्यसे मोहात्त्वमेव नकुलो मुने

भवान् मां ‘नकुलः’ इति अवदत्; तस्मात् त्वं कुलाधमः। मोहात् शीघ्रमुत्पत्स्यसे—त्वमेव नकुलो भविष्यसि, मुने।

Verse 100

संवर्त उवाच । इति वाचं समाकर्ण्य भाव्यर्थकृतनिश्चयः । याज्ञवल्क्यो मरौ देशे विप्रस्याजायतात्मजः

संवर्त उवाच—इति वाचं समाकर्ण्य, भाव्यार्थे कृतनिश्चयः; याज्ञवल्क्यः मरौ देशे विप्रस्य आत्मजत्वेन अजायत।

Verse 101

दुराचारस्य पापस्य निघृणस्यातिवादिनः । दुष्कुलीनस्य जातोऽसौ तदा जातिस्मरः सुतः

दुराचारस्य पापस्य निघृणस्य अतिवादिनः, दुष्कुलीनस्य सुतः स जातः; तथापि तदा एव स बालः जातिस्मरः अभवत्।

Verse 102

सोऽथ ज्ञानात्समालोक्य भर्तृयज्ञ इति द्विजः । गुप्तक्षेत्रं समापन्नो महीसागरसंगमम्

स अथ ज्ञानात् समालोक्य ‘भर्तृयज्ञः’ इति द्विजः; गुप्तक्षेत्रं समापन्नः, महीसागरसंगमं पुण्यतीर्थम्।

Verse 103

तत्र पाशुपतो भूत्वा शिवाराधनतत्परः । स्वायंभुवं महाकालं पूजयन्वर्ततेऽधुना

तत्र पाशुपतव्रती भूत्वा शिवाराधनपरायणः। स्वयम्भुवं महाकालं नित्यं पूजयन्नद्यापि वर्तते॥

Verse 104

यो हि नित्यं महाकालं श्रद्धया पूजयेत्पुमान् । स दौष्कुलीनदोषेभ्यो मुच्यतेऽहिरिव त्वचः

यो नरः श्रद्धया नित्यं महाकालं समर्चयेत्। स दौष्कुलीनदोषेभ्यः सर्प इव त्वचं त्यजेत्॥

Verse 105

यथायथा श्रद्धयासौ तल्लिंगं परिपश्यति । तथातथा विमुच्येत दोषैर्जन्मशतोद्भवैः

यथायथा श्रद्धया तल्लिङ्गं सम्यक् प्रपश्यति। तथातथा विमुच्येत दोषैर्जन्मशतोद्भवैः॥

Verse 106

भर्तृयज्ञस्तु तत्रैव लिंगस्याराधनात्क्रमात् । बीजदोषाद्विनिर्मुक्तस्तल्लिंगमहिमा त्वसौ

भर्तृयज्ञोऽपि तत्रैव लिङ्गस्य क्रमशोऽर्चनात्। बीजदोषाद्विनिर्मुक्तः तल्लिङ्गमहिमा ह्ययम्॥

Verse 107

बभ्रुं च नकुलं प्राह विमुक्तो दुष्टजन्मतः । यस्मात्तस्मादिदं तीर्थं ख्यातं वै बभ्रु पावनम्

बभ्रुं नकुलं च प्राह—विमुक्तोऽहं दुष्टजन्मतः। यस्मात्तस्मादिदं तीर्थं बभ्रुपावनमित्यपि ख्यातम्॥

Verse 108

तस्माद्व्रजध्वं तत्रैव महीसागरसंगमम् । पंच तीर्थानि सेवन्तो मुक्तिमाप्स्यथ निश्चितम्

तस्मात् यूयं तत्रैव मही-सागर-सङ्गमे व्रजत। पञ्चतीर्थानि सेवमानाः निश्चयेन मुक्तिम् आप्स्यथ।

Verse 109

इत्येवमुक्त्वा संवर्तो ययावभिमतं द्विजः । भर्तृयज्ञं मुनिं प्राप्य ते च तत्र स्थिताभवन्

इत्येवम् उक्त्वा संवर्तो द्विजः अभिमतं स्थानं ययौ। भर्तृयज्ञं मुनिं प्राप्य तेऽपि तत्रैव स्थिताः अभवन्।

Verse 110

ततस्तानाह स ज्ञात्वा गणाञ्ज्ञानेन शांभवान् । महद्वो विमलं पुण्यं गुप्तक्षेत्रे यदत्र वै

ततः स शांभव-ज्ञानेन तान् गणान् ज्ञात्वा उवाच—गुप्तक्षेत्रेऽत्र वै यत् पुण्यं विमलं महत् वः।

Verse 111

भवन्तोऽभ्यागता यत्र महीसागरसंगमः । स्नानं दानं जपो होमः पिंडदानं विशेषतः

भवन्तो यत्र अभ्यागताः स मही-सागर-सङ्गमः। अत्र स्नानं दानं जपः होमः पिण्डदानं विशेषतः (विधीयते)।

Verse 112

अक्षयं जायते सर्वं महीसागर संगमे । कृतं तथाऽक्षयं सर्वं स्नानदानक्रियादिकम्

मही-सागर-सङ्गमे सर्वं अक्षयं जायते। तत्र कृतं स्नान-दान-क्रियादिकं सर्वम् अपि अक्षयफलप्रदम्।

Verse 113

यदात्र स्तानकं चक्रे देवर्षिर्नारदः पुरा । तदा ग्रहैर्वरा दत्ताः शनिना च वरस्त्वसौ

यदात्र पुरा देवर्षिर्नारदः स्तानकं चकार, तदा ग्रहैर्वराः प्रदत्ताः; विशेषतः शनिना तस्मै वरः प्रदत्तः।

Verse 114

शनैश्चरेण संयुक्ता त्वमावास्या यदा भवेत् । श्राद्धं प्रकुर्वीत स्नानदानपुरः सरम्

यदा अमावास्या शनैश्चरेण संयुक्ता भवेत्, तदा स्नानदानपूर्वकं श्राद्धं प्रकुर्वीत।

Verse 115

यदि श्रावणमासस्य शनैश्चरदिने शुभा । कुहूर्भवति तस्यां तु संक्रांतिं कुरुते रविः

यदि श्रावणमासे शुभा कुहूः शनैश्चरदिने भवेत्, तस्यां च तिथौ रविः संक्रान्तिं कुर्यात्।

Verse 116

तस्यामेव तिथौ योगो व्यतीपातो भवेद्यदि । पुष्करंनाम तत्पर्व सूर्यपर्वशताधिकम्

तस्यामेव तिथौ यदि व्यतीपातयोगोऽपि भवेत्, तत्पर्व ‘पुष्कर’ इति नाम; सूर्यपर्वशताधिकं फलप्रदम्।

Verse 117

सर्वयोगसमावापः सथंचिदपि लभ्यते । तस्मिन्दिने शनिं लोहं कांचनं भास्करं तथा

तस्मिन्दिने सर्वयोगसमावापः किञ्चिदपि लभ्यते; तस्मात् तद्दिने शनिं लोहेन पूजयेत्, तथा भास्करं कांचनेन।

Verse 118

महीसागरसंसर्गे पूजयीत यथाविधि । शनिमंत्रैः शनिं ध्यात्वा सूर्यमंत्रैर्दिवाकरम्

महीसागरयोः संगमे विधिवत् पूजनं कुर्यात्। शनिमन्त्रैः शनिं ध्यात्वा, सूर्यमन्त्रैर्दिवाकरं ध्यायेत्॥

Verse 119

अर्घ्यं दद्याद्भाकरस्य सर्वपापप्रशांतये । प्रयागादिधिकं स्नानं दानं क्षेत्रात्कुरोरपि

सर्वपापप्रशान्त्यर्थं भाकरायार्घ्यं दद्यात्। प्रयागादधिकं स्नानं, दानं कुरुक्षेत्रतोऽपि॥

Verse 120

पिंडदानं गयाक्षेत्रादधिकं पांडुनंदन । इदं संप्राप्यते पर्व महद्भिः पुण्यराशिभिः

गयाक्षेत्रादप्यधिकं पिण्डदानमिह, पाण्डुनन्दन। इदं पर्व महतां पुण्यराशिभिः संप्राप्यते॥

Verse 121

पितॄणामक्षया तृप्तिर्जायते दिवि निश्चितम् । यथा गयाशिरः पुण्यं पितॄणां तृप्तिदं परम्

पितॄणामक्षया तृप्तिर्दिवि निश्चयेन जायते। यथा गयाशिरः पुण्यं पितॄणां तृप्तिदं परम्॥

Verse 122

तथा समधिकः पुण्यो महीसागरसंगमः

तथा समधिकः पुण्यो महीसागरसंगमः॥

Verse 123

अग्निश्च रेतो मृडया च देहे रेतोधा विष्णुरमृतस्य नाभिः । एवं ब्रुवञ्छ्रद्धया सत्यवाक्यं ततोऽवगाहेत महीसमुद्रम्

अग्निरेव रेतः; देहे मृडस्य प्रसादेन तत् प्रतिष्ठितम्। तस्य रेतसः धारको विष्णुरमृतस्य नाभिरिव। एवं श्रद्धया सत्यवाक्यं ब्रुवन् ततः महीसमुद्रेऽवगाहनं कुर्यात्।

Verse 124

मुखं च यः सर्वनदीषु पुण्यः पाथोधिरंबा प्रवरा मही च । समस्ततीर्थाकृतिरेतयोश्च ददामि चार्घ्यं प्रणमामि नौमि

सर्वनदीषु पुण्यतमं यन्मुखं, पाथोधिरम्बा जलानां जननी, प्रवरा मही च—ययोः समस्ततीर्थाकृतिः; ताभ्यः अहं चार्घ्यं ददामि, प्रणमामि, नौमि।

Verse 125

ताम्रा रस्याः पयोवाहाः पितृप्रीतिप्रदाः शभाः । सस्यमाला महासिन्धुर्दातुर्दात्री पृथुस्तुता । इन्द्रद्युम्नस्य कन्या च क्षितिजन्मा रावती

ताम्रा रस्या पयोवाहा पितृप्रीतिप्रदा शभा। सस्यमाला महासिन्धुर्दातुर्दात्री पृथुस्तुता। इन्द्रद्युम्नस्य कन्या च क्षितिजन्मा रावती—इति पावनानि नामानि स्मरणीयानि।

Verse 126

महीपर्णा महीशृंगा गंगा पश्चिमवाहिनी । नदी राजनदी चेति नामाष्टाशमालिकाम्

महीपर्णा महीशृंगा गंगा पश्चिमवाहिनी। नदी राजनदी चेति—एवं नामाष्टाशीतिशतं मालिकेव प्रवर्तते।

Verse 127

स्नानकाले च सर्वत्र श्राद्धकाले पठेन्नरः । पृथुनोक्तानि नामानि यज्ञमूर्तिपदं व्रजेत्

स्नानकाले सर्वत्र तथा श्राद्धकाले नरः। पृथुना प्रोक्तानि नामानि पठेत्; तेन यज्ञमूर्तिपदं व्रजेत्।

Verse 128

महीदोहे महानंदसंदोहे विश्वमोहिनि । जातासि सरितां राज्ञि पापं हर महीद्रवे । इत्यर्घ्यमंत्रः

महीदोहे महानन्दसन्दोहे विश्वमोहिनि। सरितां राज्ञि महीदेवि, जातासि; पापं हर महीद्रवे॥ इत्यर्घ्यमन्त्रः।

Verse 129

कंकणं रजतस्यापि योऽत्र निक्षिपते नरः । स जायते महीपृष्ठे धनधान्ययुते कुले

योऽत्र नरः रजतस्यापि कङ्कणं निक्षिपति, स महीपृष्ठे पुनर्जायते धनधान्ययुते कुले।

Verse 130

महीं च सागरं चैव रौप्यकंकण पूजया । पूजयामि भवेन्मा मे द्रव्यानाशो दरिद्रता

रौप्यकङ्कणपूजया महीं च सागरं चैव पूजयामि। भवेन्मा मे द्रव्यानाशो दरिद्रता च।

Verse 131

कंकणक्षेपणम् । यत्फलं सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञैश्च यत्फलम् । तत्फलं स्नानदानेन महीसागरसंगमे

कङ्कणक्षेपणं—यत्फलं सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञैश्च यत्फलम्, तत्फलं स्नानदानेन महीसागरसङ्गमे लभ्यते।

Verse 132

विवादे च समुत्पन्ने अपराधी च यो मतः । जलहस्तः सदा वाच्यो महीसागरसंगमे

विवादे समुत्पन्ने योऽपराधी मतः, स महीसागरसङ्गमे सदा जलहस्तः वाच्यः (परीक्षार्थम्)।

Verse 133

संस्नाप्याघोरमंत्रेण स्थाप्य नाभिप्रमाणके । जले करं समुद्धृत्य दक्षिणं वाचयेद्द्रुतम्

संस्नाप्याघोरमंत्रेण स्थाप्य नाभिप्रमाणके । जले करं समुद्धृत्य दक्षिणं वाचयेद्द्रुतम्

Verse 134

यदि धर्मोऽत्र सत्योऽस्ति सत्यश्चेत्संगमस्त्वसौ । सत्याश्चेत्क्रतुद्रष्टारः सत्यं स्यान्मे शुभाशुभम्

यदि धर्मोऽत्र सत्योऽस्ति सत्यश्चेत्संगमस्त्वसौ । सत्याश्चेत्क्रतुद्रष्टारः सत्यं स्यान्मे शुभाशुभम्

Verse 135

एवमुक्त्वा करं क्षिप्य दक्षिणं सकलं ततः । निःसृतः पापकारी चेज्ज्वरेणापीड्यते क्षणात्

एवमुक्त्वा करं क्षिप्य दक्षिणं सकलं ततः । निःसृतः पापकारी चेज्ज्वरेणापीड्यते क्षणात्

Verse 136

सप्ताहाद्दृश्यते चापि तावन्निर्दोषवान्मतः । अत्र स्नात्वा च जप्त्वा च तपस्तप्त्वा तथैव च

सप्ताहाद्दृश्यते चापि तावन्निर्दोषवान्मतः । अत्र स्नात्वा च जप्त्वा च तपस्तप्त्वा तथैव च

Verse 137

रुद्रलोकं सुबहवो गताः पुण्येन कर्मणा । सोमवारे विशेषेण स्नात्वा योत्र सुभक्तितः

रुद्रलोकं सुबहवो गताः पुण्येन कर्मणा । सोमवारे विशेषेण स्नात्वा योत्र सुभक्तितः

Verse 138

पंच तीर्थानि कुरुते मुच्यते पंचपातकैः । इत्याद्युक्तं बहुविधं तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम्

पञ्चतीर्थफलप्राप्तिं करोति, पञ्चमहापातकैश्च विमुच्यते। इत्यादिरूपेण बहुधा प्रोक्तं तीर्थस्योत्तमं माहात्म्यम्।

Verse 139

भर्तृयज्ञः शिवस्यो च तेषामाराधने क्रमम् । शिवागमोक्तमादिश्य पूजायोगं यथाविधि

भर्तृयज्ञं शिवपूजां च, तेषामाराधने क्रमं च, शिवागमोक्तं विधिमादिश्य, यथाविधि पूजायोगं न्यवेदयत्।

Verse 140

शिवभक्तिसमुद्रैकपूरितः प्राह तान्मुनिः । न शिवात्परमो देवः सत्यमेतच्छिवव्रताः

शिवभक्तिसमुद्रैकपूरितो मुनिस्तानुवाच— न शिवात्परमो देवः; सत्यमेतच्छिवव्रताः।

Verse 141

शिवं विहाय यो ह्यान्यदसत्किंचिदुपासते । करस्थं सोऽमृतं त्यक्त्वा मृगतृष्णां प्रधावति

शिवं विहाय यो ह्यन्यदसत्किञ्चिदुपासते, स करस्थममृतं त्यक्त्वा मृगतृष्णां प्रधावति।

Verse 142

शिवशक्तिमयं ह्येतत्प्रत्यक्षं दृश्यते जगत् । लिंगांकं च भगांकं च नान्यदेवांकितं क्वचित्

शिवशक्तिमयं ह्येतत्प्रत्यक्षं दृश्यते जगत्। लिङ्गाङ्कं च भगाङ्कं च, नान्यदेवाङ्कितं क्वचित्।

Verse 143

यश्च तं पितरं रुद्रं त्यक्त्वा मातरमं बिकाम् । वर्ततेऽसौ स्वपितरं त्यक्तोदपितृपिंडकः । यस्य रुद्रस्य माहात्म्यं शतरूद्रीयमुत्तमम्

यः पितरं रुद्रं मातरं चाम्बिकां त्यक्त्वा वर्तते, स स्वपितरं त्यक्त इव, पितृभ्यः पिण्डोदकादिदानवर्जितः भवति। यस्य रुद्रस्य माहात्म्यं परमं शतरुद्रीयं प्रख्यापयति।

Verse 144

श्रृणुध्वं यदि पापानामिच्छध्वं क्षालनं परम् । ब्रह्मा हाटकलिंगं च समाराध्य कपर्दिनः

यदि पापानां परमं क्षालनमिच्छथ, तर्हि शृणुध्वम्। ब्रह्मा हाटक-लिङ्गे कपर्दिनं सम्यगाराध्य शुद्धिमवाप।

Verse 145

जगत्प्रधानमिति च नाम जप्त्वा विराजते । कृष्णमूले कृष्णलिंगं नाम चार्जितमेव च

‘जगत्प्रधान’ इति नाम जप्त्वा साधको विराजते। कृष्णमूले ‘कृष्णलिङ्ग’ इति नाम्ना लिङ्गं च निश्चयेन स्थापितं/लभ्यं बभूव।

Verse 146

सनकाद्यैश्च तल्लिंगं पूज्याजयुर्जगद्गतिम् । दर्भांकुरमयं सप्त मुनयो विश्वयोनिकम्

सनकादिभिः तल्लिङ्गं पूजितं, तैश्च जगद्गतिः परमा प्राप्ता। दर्भाङ्कुरमयं ‘विश्वयोनिक’ इति लिङ्गं सप्त मुनयः अपि समर्चयामासुः।

Verse 147

नारदस्त्वंतरिक्षे च जदद्बीजमिदं गृणन् । वज्रमिद्रो लिंगमेवं विश्वात्मानं च नाम च

नारदः अन्तरिक्षे ‘जगद्बीजम्’ इदं स्तुवन् गृणाति। इन्द्रः वज्रमयं लिङ्गं पूजयामास, ‘विश्वात्मा’ इति नाम च जजाप।

Verse 148

सूर्यस्ताम्रं तथा लिंगं नाम विश्वसृजं जपन् । चंद्रश्च मौक्तिकं लिंगं जपन्नाम जगत्पतिम्

सूर्यः ताम्रलिङ्गं पूजयन् ‘विश्वसृज्’ इति नाम जजाप। चन्द्रश्च मौक्तिकलिङ्गं पूजयन् ‘जगत्पति’ इति नाम जजाप॥

Verse 149

इंद्रनीलमयं वह्निर्नाम विश्वेश्वरं जपन् । पुष्परागं गुरुलिंगं विश्वयोनिं जपन्हरम्

वह्निः इन्द्रनीलमयं लिङ्गं पूजयन् ‘विश्वेश्वर’ इति नाम जजाप। पुष्परागगुरुलिङ्गं पूजयन् ‘विश्वयोनि’ इति हरनाम जजाप॥

Verse 150

पद्मरागमयं शुक्रो विश्वकर्मेति नाम च । हेमलिंगं च धनदो जपन्नाम्ना तथेश्वरम्

शुक्रः पद्मरागमयं लिङ्गं पूजयन् ‘विश्वकर्मा’ इति नाम जजाप। धनदश्च हेमलिङ्गं पूजयन् तथैव ‘ईश्वर’ इति नाम जजाप॥

Verse 151

रौप्यजं विश्वदेवाश्च नामापि जगतांपतिम् । वायवो रीतिजं लिंगं शंभुमित्येव नाम च

विश्वदेवाः रौप्यजं लिङ्गं पूजयन्तः ‘जगताम्पति’ इति नाम जजपुः। वायवो रीतिजं लिङ्गं पूजयन्तः ‘शम्भु’ इत्येव नाम जजपुः॥

Verse 152

काशजं वसवो लिंगं स्वयंभुमिति नाम च । त्रिलोहं मातरो लिंगं नाम भूतेशमेव च

वसवः काशजं लिङ्गं पूजयन्तः ‘स्वयम्भू’ इति नाम जजपुः। मातरस्त्रिलोहं लिङ्गं पूजयन्तः ‘भूतेश’ इति नाम जजपुः॥

Verse 153

लौहं च रक्षसां नाम भूतभव्यभवोद्भवम् । गुह्यकाः सीसजं लिंगं नाम योगं जपंति च

राक्षसाः लौहं लिङ्गं पूजयन्ति, ‘भूतभव्यभवोद्भव’ इति नाम जपन्ति। गुह्यकाः सीसजं लिङ्गं पूजयन्ति, ‘योग’ इति नामापि जपन्ति।

Verse 154

जैगीषव्यो ब्रह्मरंध्रं नाम योगेश्वरं जपन् । निमिर्नयनयोर्लिंगे जपञ्शर्वेति नाम च

जैगीषव्यः ‘ब्रह्मरन्ध्र’ नाम लिङ्गं पूजयन् ‘योगेश्वर’ इति नाम जपति। निमिर्नयनयोर्लिङ्गं पूजयन् ‘शर्व’ इति नाम च जपति।

Verse 155

धन्वंतरिर्गोमयं च सर्वलोकेश्वरेश्वरम् । गंधर्वा दारुजं लिंगं सर्वश्रेष्ठेति नाम च

धन्वन्तरिर्गोमयजं लिङ्गं पूजयन् ‘सर्वलोकेश्वरेश्वर’ इति नाम जपति। गन्धर्वा दारुजं लिङ्गं पूजयन्ति, ‘सर्वश्रेष्ठ’ इति नाम च वदन्ति।

Verse 156

वैडूर्यं राघवो लिंगं जगज्ज्येष्ठेति नाम च । बाणो मारकतं लिंगं वसिष्ठमिति नाम च

राघवो वैडूर्यं लिङ्गं पूजयन् ‘जगज्ज्येष्ठ’ इति नाम जपति। बाणो मारकतं लिङ्गं पूजयन् ‘वसिष्ठ’ इति नाम जपति।

Verse 157

वरुणः स्फाटिकं लिंगं नाम्ना च परमेश्वरम् । नागा विद्रुमलिंगं च नाम लोकत्रयंकरम्

वरुणः स्फाटिकं लिङ्गं पूजयन् ‘परमेश्वर’ इति नाम जपति। नागा विद्रुमलिङ्गं पूजयन्ति, ‘लोकत्रयंकर’ इति नाम च जपन्ति।

Verse 158

भारती तारलिंगं च नाम लोकत्रयाश्रितम् । शनिश्च संगमावर्ते जगन्नाथेति नाम च

भारती तारलिङ्गं समर्च्य ‘लोकत्रयाश्रितम्’ इति नाम चकार। शनिश्च संगमावर्ते लिङ्गं पूजयन् ‘जगन्नाथः’ इति नाम ददौ।

Verse 159

शनिदेशे मध्यरात्रौ महीसागरसंगमे । जातीजं रावणो लिंगं जपन्नाम सुदुर्जयम्

शनिदेशे मध्यरात्रौ महीसागर-संगमे रावणो जातीजं लिङ्गं समर्चयन् ‘सुदुर्जयम्’ इति नाम जपन् उपास्ते।

Verse 160

सिद्धाश्च मानसं नाम काममृत्युजरातिगम् । उंछजं च बलिर्लिंगं ज्ञानात्मेत्यस्य नाम च

सिद्धाः मानसं लिङ्गं समर्च्य ‘काममृत्युजरातिगम्’ इति नाम चक्रुः। बलिश्च उंछजं लिङ्गं पूजयन् ‘ज्ञानात्मा’ इति नाम ददौ।

Verse 161

मरीचिपाः पुष्पजं च ज्ञानगम्येति नाम च । शकृताः शकृतं लिंगं ज्ञानज्ञेयेति नाम च

मरीचिपाः पुष्पजं लिङ्गं निर्माय ‘ज्ञानगम्यम्’ इति नाम प्रचक्रुः। शकृताश्च शकृतं लिङ्गं कृत्वा ‘ज्ञानज्ञेयम्’ इति नाम व्यधुः।

Verse 162

फेनपाः फेनजं लिंगं नाम चापि सुदुर्विदम् । कपिलो वालुकालिंगं वरदं च जपन्हरम्

फेनपाः फेनजं लिङ्गं निर्माय तस्य नामापि ‘सुदुर्विदम्’ इति प्राहुः। कपिलश्च वालुकालिङ्गं कृत्वा ‘वरदम्’ ‘जपहरम्’ इति जजाप।

Verse 163

सारस्वतो वाचिलंगं नाम वागीश्वरेति च । गणा मूर्तिमयं लिंगं नाम रुद्रेति चाब्रुवन्

सारस्वतः ‘वाचिल’नाम लिङ्गं निर्माय तस्य ‘वागीश्वर’ इति नाम चकार। गणाश्च मूर्तिमयं लिङ्गं कृत्वा तस्य ‘रुद्र’ इति नाम प्राहुः।

Verse 164

जांबूनदमयं देवाः शितिकण्ठेति नाम च । शंखलिंगं बुधो नाम कनिष्ठमिति संजपन्

देवैर्जाम्बूनदमयं लिङ्गं कृत्वा तस्य ‘शितिकण्ठ’ इति नाम दत्तम्। बुधेन शङ्खमयं लिङ्गं निर्माय जपन् ‘कनिष्ठ’ इति नामोच्चारितम्।

Verse 165

अश्विनौ मृन्मयं लिंगं नाम्ना चैव सुवेधसम् । विनायकः पिष्टलिंगं नाम्ना चापि कपर्दिनम्

अश्विनौ मृन्मयं लिङ्गं कृत्वा तस्य ‘सुवेधस्’ इति नाम चक्रतुः। विनायकः पिष्टमयं लिङ्गं निर्माय तस्यापि ‘कपर्दिन्’ इति नाम ददौ।

Verse 166

नावनीतं कुजो लिंगं नाम चापि करालकम् । तार्क्ष्य ओदनलिंगं च हर्यक्षेति हि नाम च

कुजेन नावनीतमयं लिङ्गं कृत्वा तस्य ‘करालक’ इति नाम दत्तम्। तार्क्ष्येण ओदनमयं लिङ्गं निर्माय तस्य ‘हर्यक्ष’ इति नाम निश्चयेन कृतम्।

Verse 167

गौडं कामस्तथा लिंगं रतिदं चेति नाम च । शची लवणलिंगं तु बभ्रुकेशेति नाम च

कामेन गौडमयं लिङ्गं कृत्वा तस्य ‘रतिद’ इति नाम दत्तम्। शच्या लवणमयं लिङ्गं निर्माय तस्य ‘बभ्रुकेश’ इति नाम कृतम्।

Verse 168

विश्वकर्मा च प्रासादलिंगं याम्येति नाम च । विभीषणश्च पांसूत्थं सुहृत्तमेति नाम च । वंशांकुरोत्थं सगरो नाम संगतमेव च

विश्वकर्मा प्रासादसदृशं लिङ्गं निर्माय तस्य ‘याम्य’ इति नाम चकार। विभीषणः पांसूत्थं लिङ्गं कृत्वा ‘सुहृत्तम’ इति नाम ददौ। सगरो वंशाङ्कुरोत्थं लिङ्गं निर्माय ‘सङ्गत’ इति नामाभिधत्त।

Verse 169

राहुश्च रामठं लिंगं नाम गम्येति कीर्तयन् । लेप्यलिंगं तथा लक्ष्मीर्हरिनेत्रेति नाम च

राहुः ‘रामठ’ इति लिङ्गं निर्माय तं ‘गम्य’ इति कीर्तयामास। तथा लक्ष्मीः लेप्यलिङ्गं कृत्वा तस्य ‘हरिनेत्र’ इति नाम चकार।

Verse 170

योगिनः सर्वभूतस्थं स्थाणुरित्येव नाम च । नानाविधं मनुष्याश्च पुरुषंनाम नाम च

योगिनः सर्वभूतस्थं लिङ्गं निर्माय तस्य ‘स्थाणु’ इत्येव नाम चक्रुः। मनुष्याश्च नानाविधैः लिङ्गानि कृत्वा तानि ‘पुरुष’ इति नामभिः समाख्यायन्।

Verse 171

तेजोमयं च ऋक्षाणि भगं नाम च भास्वरम् । किंनरा धातुलिंगं च सुदीप्तमिति नाम च

ऋक्षाणि तेजोमयं लिङ्गं निर्माय तस्य ‘भग’ इति भास्वरं नाम प्रचक्रुः। किंनराश्च धातुलिङ्गं कृत्वा तस्य ‘सुदीप्त’ इति नाम कीर्तितम्।

Verse 172

देवदेवेति नामास्ति लिंगं च ब्रह्मराक्षसाः । दंतजं वारणा लिंगं नाम रंहसमेव च

ब्रह्मराक्षसाः लिङ्गं स्थापयित्वा तस्य ‘देवदेव’ इति नाम चक्रुः। वारणा दन्तजं लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य तस्य ‘रंहस’ इति नामैव प्रसिद्धम्।

Verse 173

सप्तलोकमयं साध्या बहूरूपेति नाम च । दूर्वांकुरमयं लिंगमृतवः सर्वनाम च

साध्यैः सप्तलोकमयं लिङ्गं प्रतिष्ठापितं, तस्य नाम ‘बहुरूप’ इति। ऋतुभिश्च दूर्वाङ्कुरमयं लिङ्गं कृतं, तस्य नाम ‘सर्वनाम’ इति प्रसिद्धम्।

Verse 174

कौंकुममप्सरसो लिंगं नाम शंभोः प्रियेति च । सिंदूरजं चोर्वशी च नाम च प्रियवासनम्

अप्सरसः कौंकुममयं लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य ‘शम्भोः प्रिया’ इति नाम चक्रुः। उर्वशी च सिन्दूरजं लिङ्गं कृत्वा ‘प्रियवासन’ इति नाम्ना तदभ्यधात्।

Verse 175

ब्रह्मचारि गुरुर्लिंगं नाम चोष्णीषिणं विदुः । अलक्तकं च योगिन्यो नाम चास्य सुबभ्रुकम्

ब्रह्मचारिगुरवो लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य ‘उष्णीषिन्’ इति तज्ज्ञैः कथ्यते। योगिन्यश्च अलक्तकमयं लिङ्गं कृत्वा तस्य नाम ‘सुबभ्रुक’ इति चक्रुः।

Verse 176

श्रीखंडं सिद्धयोगिन्यः सहस्राक्षेति नाम च । डाकिन्यो मांस लिंगं च नाम चास्य च मीढुषम्

सिद्धयोगिन्यः श्रीखण्डलेपमयं लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य ‘सहस्राक्ष’ इति नाम चक्रुः। डाकिन्यश्च मांसमयं लिङ्गं कृत्वा तस्य नाम ‘मीढुष’ इति न्यधुः।

Verse 177

अप्यन्नजं च मनवो गिरिशेति च नाम च । अगस्त्यो व्रीहिजं वापि सुशांतमिति नाम च

मनवोऽन्नजं लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य ‘गिरिश’ इति नाम चक्रुः। अगस्त्योपि व्रीहिजं लिङ्गं कृत्वा ‘सुशान्त’ इति नाम्ना तदभ्यधात्।

Verse 178

यवजं देवलो लिंगं पतिमित्येव नाम च । वल्मीकजं च वाल्मीकिश्चिरवासीति नाम च

देवलो यवजं लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य तस्य नाम ‘पतिः’ इति चकार। वाल्मीकिरपि वल्मीकजं लिङ्गं कृत्वा ‘चिरवासी’ इति नाम चकार॥

Verse 179

प्रतर्दनो बाणलिंगं हिरण्यभुजनाम च । राजिकं च तथा दैत्या नाम उग्रेति कीर्तितम्

प्रतर्दनो बाणमयं लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य ‘हिरण्यभुज’ इति नाम चकार। दैत्याश्च राजिकामयं लिङ्गं कृत्वा ‘उग्र’ इति कीर्तितम्॥

Verse 180

निष्पावजं दानवाश्च लिंगनाम च दिक्पतिम् । मेघा नीरमयं लिंगं पर्जन्यपतिनाम च

दानवाः निष्पावमयं लिङ्गं कृत्वा ‘दिक्पतिः’ इति नाम चक्रुः। मेघाश्च नीरमयं लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य ‘पर्जन्यपतिः’ इति नाम चक्रुः॥

Verse 181

राजमाषमयं यक्षा नाम भूतपतिं स्मृतम् । तिलान्नजं च पितरो नाम वृषपतिस्तथा

यक्षाः राजमाषमयं लिङ्गं पूजयन्ति, तस्य नाम ‘भूतपतिः’ इति स्मरन्ति। पितरश्च तिलान्नजं लिङ्गं पूजयन्ति, तदपि ‘वृषपतिः’ इति प्रसिद्धम्॥

Verse 182

गौतमो गोरजमयं नाम गोपतिरेव च । वानप्रस्थाः फलमयं नाम वृक्षावृतेति च

गौतमो गोरजमयं लिङ्गं पूजयति, तस्य नाम ‘गोपतिः’ इति। वानप्रस्थाश्च फलमयं लिङ्गं पूजयन्ति, तस्य नाम ‘वृक्षावृत’ इति च॥

Verse 183

स्कंदः पाषाणलिंगं च नाम सेनान्य एव च । नागश्चाश्वतरो धान्यं मध्यमेत्यस्य नाम च

स्कन्दः पाषाणमयं लिङ्गं समर्चयति, तस्य नाम ‘सेनानी’ इति। नागोऽश्वतरो धान्यमयं लिङ्गं पूजयति, तस्य नाम ‘मध्यम’ इति।

Verse 184

पुरोडाशमयं यज्वा स्रुवहस्तेति नाम च । यमः कालायसमयं नाम प्राह च धन्विनम्

यज्वा पुरोडाशमयं लिङ्गं समर्चयति; तस्य नाम ‘स्रुवहस्त’ इति। यमः कालायसमयं लिङ्गं पूजयन् तं ‘धन्विन्’ इति प्राह।

Verse 185

यवांकुरं जामदग्न्यो भर्गदैत्येति नाम च । पुरूरवाश्चाश्चान्नमयं बहुरूपेति नाम च

जामदग्न्यः यवाङ्कुरमयं लिङ्गं समर्चयति; तस्य नाम ‘भर्गदैत्य’ इति। पुरूरवाः पक्तान्नमयं लिङ्गं पूजयति; तस्य नाम ‘बहुरूप’ इति।

Verse 186

मांधाता शर्करालिंगं नाम बाहुयुगेति च । गावः पयोमयं लिंगं नाम नेत्रसहस्रकम्

मांधाता शर्करामयं लिङ्गं समर्चयति; तस्य नाम ‘बाहुयुग’ इति। गावः पयोमयं लिङ्गं पूजयन्ति; तस्य नाम ‘नेत्रसहस्रक’ इति।

Verse 187

साध्या भर्तृमयं लिंगं नाम विश्वपतिः स्मृतम् । नारायणो नरो मौंजं सहस्रशिरनाम च

साध्याः भर्तृमयं लिङ्गं समर्चयन्ति; तदेव ‘विश्वपति’ इति स्मृतम्। नारायणो नरश्च मौञ्जमयं लिङ्गं पूजयतः; तस्य नाम ‘सहस्रशिरस्’ इति।

Verse 188

तार्क्ष्यं पृथुस्तथा लिंगं सहस्रचरणाभिधम् । पक्षिणो व्योमलिंगं च नाम सर्वात्मकेति च

तार्क्ष्यः पृथुश्च सहस्रचरणाभिधं लिङ्गं समर्चयतः। पक्षिणश्च व्योमलिङ्गं सर्वात्मकेति नाम्ना पूजयन्ति॥

Verse 189

पृथिवी मेरुलिंगं च द्वितनुश्चास्य नाम च । भस्मलिंगं पशुपतिर्नाम चास्य महेश्वरः

पृथिवी मेरुलिङ्गं समर्चयति, तस्य नाम द्वितनुरिति। भस्मलिङ्गं पूजयन् स पशुपतिरुच्यते; तस्य नाम महेश्वर इति॥

Verse 190

ऋषयो ज्ञानलिंगं च चिरस्थानेति नाम च । ब्राह्मणा ब्रह्मलिंगं च नाम ज्येष्ठेति तं विदुः

ऋषयः ज्ञानलिङ्गं समर्चयन्ति, तस्य नाम चिरस्थानेति। ब्राह्मणाः ब्रह्मलिङ्गं पूजयन्ति, तं ज्येष्ठेति नाम्ना विदुः॥

Verse 191

गोरोचनमयं शेषो नाम पशुपतिः स्मृतम् । वासुकिर्विषलिंगं च नाम वै शंकरेति च

गोरोचनमयं लिङ्गं शेषस्य, तस्य नाम पशुपतिरिति स्मृतम्। वासुकेर्विषमयं लिङ्गं, तस्य नाम शंकर इति॥

Verse 192

तक्षकः कालकूटाख्यं बहुरूपेति नाम च । हालाहलं च कर्कोट एकाक्ष इति नाम च

तक्षकस्य लिङ्गं कालकूटाख्यं, तस्य नाम बहुरूप इति च। कर्कोटस्य लिङ्गं हालाहलाख्यं, तस्य नामैकाक्ष इति च॥

Verse 193

श्रृंगी विषमयं पद्मो नाम धूर्जटिरेव च । पुत्रः पितृमयं लिंगं विश्वरूपेति नाम च

शृङ्गी विषमयः प्रोक्तः, पद्मो धूर्जटिनामकः। ‘पुत्र’ इति पितृमयं लिङ्गं, ‘विश्वारूप’ इति च स्मृतम्॥

Verse 194

पारदं च शिवा देवी नाम त्र्यम्बक एव च । मत्स्याद्याः शास्त्रलिंगं च नाम चापि वृषाकपिः

पारदं ‘शिवा देवी’ नाम, ‘त्र्यम्बक’ इति च स्मृतम्। मत्स्याद्याः ‘शास्त्रलिङ्गं’, ‘वृषाकपि’ इति चापि तत्॥

Verse 195

एवं किं बहुनोक्तेन यद्यत्सत्त्वं विभूतिमत् । जगत्यामस्ति तज्जातं शिवाराधनयोगतः

एवं किं बहुनोक्तेन—यद्यत्सत्त्वं विभूतिमत्। जगत्यां विद्यते तज्जातं शिवाराधनयोगतः॥

Verse 196

भस्मनो यदि वृक्षत्वं ज्ञायते नीरसेवनात् । शिवभक्तिविहीनस्य ततोऽस्य फलमुच्यते

भस्मनोऽपि यदि वृक्षत्वं ज्ञायते नीरसेवनात्। शिवभक्तिविहीनस्य ततोऽस्य फलमुच्यते॥

Verse 197

धर्मार्थकाममोक्षाणां यदि प्राप्तौ भवेन्मतिः । ततो हरः समाराध्यस्त्रिजगत्याः प्रदो मतः

धर्मार्थकाममोक्षाणां यदि प्राप्तौ भवेन्मतिः। ततो हरः समाराध्यस्त्रिजगत्याः प्रदो मतः॥

Verse 198

य इदं शतरुद्रीयं प्रातःप्रातः पठिष्यति । तस्य प्रीतः शिवो देवः प्रदास्यत्यखिलान्वरान्

यः प्रातःप्रातः इदं शतरुद्रीयं पठति, तस्मै प्रीतः शिवो देवः अखिलान् वरान् प्रदास्यति।

Verse 199

नातः परं पुण्यतमं किंचिदस्ति महाफलम् । सर्ववेदरहस्यं च सूर्येणोक्तमिदं मम

अतः परं पुण्यतमं न किञ्चिदस्ति, न च महाफलतरं किञ्चन। इदं सर्ववेदरहस्यं सूर्येण मम उक्तम्।

Verse 200

वाचा च यत्कृतं पापं मनसा वाप्युपार्जितम् । पापं तन्नाशमायाति कीर्तिते शतरुद्रिये

वाचा कृतं यत्पापं मनसा वा उपार्जितम्, शतरुद्रिये कीर्तिते तत्पापं नाशमायाति।