Adhyaya 25

Verse 1

अर्जुन उवाच । देवर्षे वर्ण्यते चेयं कथा पीयूषसोदरा । पुनरेतन्मुने ब्रूहि यदा वेत्ति महेश्वरः

अर्जुन उवाच—देवर्षे, इयं कथा पीयूषसोदरा इव वर्ण्यते; पुनरेतन्मુने ब्रूहि, यदा महेश्वर एतद्वेत्ति।

Verse 2

भगवान्स्वां सतीं भार्यां वधार्थं चापि तारकम् । सत्याश्च विरहात्तप्यन्ददाह किमसौ स्मरम्

सत्याः विरहदुःखेन तप्यन्, तारकवधार्थं च भगवान् किमर्थं स्मरं ददाह?

Verse 3

त्वयैवोक्तं स विरहात्सत्यास्तप्यति वै तपः । हिमाद्रिमास्थितो देवस्तस्याः संगमवांछया

त्वयैवोक्तं यत् स सत्याविरहात् तप्यन् तपः करोति; हिमाद्रौ स्थितो देवः तस्याः संगमं वाञ्छति।

Verse 4

नारद उवाच । सत्यमेतत्पुरा पार्थ भवस्येदं मनीषितम् । अतप्ततपसा योगो न कर्तव्यो मयाऽनया

नारद उवाच—सत्यमेतत्, हे पार्थ; पुरा भवस्यैवेदं मनीषितम्—अनया मया अतप्ततपसा योगः संयोगो वा न कर्तव्यः।

Verse 5

तपो विना शुद्धदेहो न कथंचन जायते । असुद्धदेहेन समं संयोगो नैव दैहिकः

तपो विना शुद्धदेहो न कथञ्चन जायते; अशुद्धदेहेन सह दैहिकः संयोगो नैव युक्तः।

Verse 6

महत्कर्माणि यानीह तेषां मूलं सदा तपः । नातप्ततपसां सिद्धिर्महत्कर्माणि यांति वै

इह यानि महत्कर्माणि, तेषां मूलं सदा तपः; अतप्ततपसां महत्कर्मसु सिद्धिर्नैव जायते।

Verse 7

एतस्मात्कारणाद्देवो दर्पितं तं ददाह तु । ततो दग्धे स्मरे चापि पार्वतीमपि व्रीतिताम्

एतस्मात्कारणाद्देवः तं दर्पितं ददाह; स्मरे दग्धे तु पार्वती अपि व्रीडया व्याप्ता।

Verse 8

विहाय सगणो देवः कैलासं समपद्यत । देवी च परमोद्विग्ना प्रस्खलंती पदेपदे

सगणो देवः विहाय कैलासं समपद्यत; देवी च परमोद्विग्ना पदे पदे प्रस्खलन्ती।

Verse 9

जीवितं स्वं विनिंदंती बभ्रामेतस्ततश्चसा । हिमाद्रिरपि स्वे श्रृंगे रुदतीं पृष्टवान्रतिम्

जीवितं स्वं विनिंदंती बभ्रामेतस्ततश्चसा । हिमाद्रिरपि स्वे श्रृंगे रुदतीं पृष्टवान्रतिम्

Verse 10

कासि कस्यासि कल्याणि किमर्थं चापि रोदिषि । पृष्टा सा च रतिः सर्वं यथावृत्तं न्यवेदयत्

कासि कस्यासि कल्याणि किमर्थं चापि रोदिषि । पृष्टा सा च रतिः सर्वं यथावृत्तं न्यवेदयत्

Verse 11

निवेदिते तथा रत्या शैलः संभ्रांतमानसः । प्राप्य स्वां तनयां पाणावादायागात्स्वकं पुरम्

निवेदिते तथा रत्या शैलः संभ्रांतमानसः । प्राप्य स्वां तनयां पाणावादायागात्स्वकं पुरम्

Verse 12

सा तत्र पितरौ प्राह सखीनां वदनेन च । दुर्भगेन शरीरेण किमनेन हि कारणम्

सा तत्र पितरौ प्राह सखीनां वदनेन च । दुर्भगेन शरीरेण किमनेन हि कारणम्

Verse 13

देहवासं परित्यक्ष्ये प्राप्स्ये वाभिमतं पतिम् । असाध्यं चाप्यभीष्टं च कथं प्राप्यं तपो विना

देहवासं परित्यक्ष्ये प्राप्स्ये वाभिमतं पतिम् । असाध्यं चाप्यभीष्टं च कथं प्राप्यं तपो विना

Verse 14

नियमैर्विविधैस्तस्माच्छोषयिष्ये कलेवरम् । अनुजानीत मां तत्र यदि वः करुणा मयि

तस्मादहं नियमैर्नानाविधैः कलेवरं शोषयिष्यामि। तत्र गन्तुं मामनुजानात, यदि वः मयि करुणा अस्ति॥

Verse 15

श्रुत्वेति वचनं माता पिता च प्राह तां शुभाम् । उ मेति चपले पुत्रि न क्षमं तावकं वपुः

तद्वचनं श्रुत्वा माता पिता च तां शुभां प्राहतुः। ‘उ मेति चपले पुत्रि, न क्षमं तावकं वपुः’॥

Verse 16

सोढुं क्लेशात्मरूपस्य तपसः सौम्यदर्शने । भावीन्यप्यनि वार्याणि वस्तूनि च सदैव तु

सोढुं क्लेशात्मरूपस्य तपसः, सौम्यदर्शने। भावीन्यप्यनिवार्याणि वस्तूनि च सदैव तु॥

Verse 17

भाविनोर्था भवंत्येव नरस्यानिच्छतोपि हि । तस्मान्न तपसा तेऽस्ति बाले किंचित्प्रयोजनम्

भाविनोऽर्था भवन्त्येव नरस्यानिच्छतोऽपि हि। तस्मान्न तपसा तेऽस्ति बाले किञ्चित्प्रयोजनम्॥

Verse 18

श्रीदेव्युवाच । यदिदं भवतो वाक्यं न सम्यगिति मे मतिः । केवलं न हि दैवेन प्राप्तुमर्थो हि शक्यते

श्रीदेव्युवाच— यदिदं भवतो वाक्यं न सम्यगिति मे मतिः। केवलं न हि दैवेन प्राप्तुमर्थो हि शक्यते॥

Verse 19

त्किंचिद्दैवाद्धठात्किंचित्किंचिदेव स्वभावतः । पुरुषः फलमाप्नोति चतुर्थं नात्र कारणम्

किञ्चिद्दैवात् किञ्चिदकस्मात् किञ्चित् स्वभावतः। पुरुषः फलमाप्नोति न चतुर्थं कारणं क्वचित्॥

Verse 20

ब्रह्मणा चापि ब्रह्मत्वं प्राप्तं किलतपोबलात् । अन्यैरपि च यल्लब्धं तन्नसंख्यातुमुत्सहे

ब्रह्मणाऽपि ब्रह्मत्वं तपोबलात् किल प्राप्तम्। अन्यैरपि यल्लब्धं तन्न संख्यातुमुत्सहे॥

Verse 21

अध्रुवेण शरीरेण यद्यभीष्टं न साध्यते । पश्चात्स शोच्यते मंदः पतितेऽस्मिञ्छरीरके

अध्रुवेण शरीरेण यद्यभीष्टं न साध्यते। पश्चात् शोचति मंदात्मा पतितेऽस्मिञ्छरीरके॥

Verse 22

यस्य देहस्य धर्मोऽयं क्वचिज्जायेत्क्वचिन्म्रियेत् । क्वचिद्गर्भगतं नश्येज्जातमात्रं क्वचित्तथा

यस्य देहस्य धर्मोऽयं क्वचिज्जायेत क्वचिन्म्रियेत्। क्वचिद्गर्भगतं नश्येज्जातमात्रं क्वचित्तथा॥

Verse 23

बाल्ये च यौवने चापि वार्धक्येपि विनश्यति । तेन चंचलदेहेन कोऽर्थः स्वार्थो न चेद्भवेत्

बाल्ये च यौवने चापि वार्धक्येऽपि विनश्यति। तेन चञ्चलदेहेन कोऽर्थः स्वार्थो न चेद्भवेत्॥

Verse 24

इत्युक्त्वा स्वसखीयुक्ता पितृभ्यां साश्रु वीक्षिता । श्रृंगं हिमवतः पुण्यं नानाश्चर्यं जगाम सा

इत्युक्त्वा स्वसखीसहिताऽश्रुपूर्णलोचनैः पितृभ्यां वीक्ष्यमाणा सा हिमवतः पुण्यं नानाविस्मयमयं शृङ्गं जगाम।

Verse 25

तत्रां बराणि संत्यज्य भूषणानि च शैलजा । संवीता वल्कलैर्दिव्यैस्तपोऽतप्यत संयता

तत्र शैलजा वस्त्राणि भूषणानि च संत्यज्य दिव्यैर्वल्कलैः संवीता संयता सती तपोऽतप्यत।

Verse 26

ईश्वरं हृदि संस्थाप्य प्रणवाभ्यसनादृता । मुनीनामप्य भून्मान्या तदानीं पार्थ पार्वती

ईश्वरं हृदि संस्थाप्य प्रणवाभ्यसनतत्परा। तदानीं पार्थ पार्वती मुनीनामपि मान्या बभूव।

Verse 27

त्रिस्नाता पाटलापत्रभक्षकाभूच्छतं समाः । शंत च बिल्वपत्रेण शीर्णोन कृतभोजना

त्रिःस्नाता पाटलापत्रभक्षिका चाभूच्छतं समाः। शतं च बिल्वपत्रेण शीर्णेन कृतभोजना।

Verse 28

जलभक्षा शतं चाभूच्छतं वै वायुभोजना । ततो नियममादाय पादांगुष्ठस्थिताभवत्

जलभक्षा शतं चाभूच्छतं वै वायुभोजना। ततो नियममादाय पादाङ्गुष्ठस्थिताभवत्।

Verse 29

निराहारा ततस्तापं प्रापुस्तत्तपसो जनाः । ततो जगत्समालोक्य तदीयतपसोर्जितम्

ततः सा सर्वथा निराहारा बभूव; तस्यास्तपसा जनाः संतप्ताः। अथ जगत् तदीयतपसोर्जितं प्रभावं समालोक्य—

Verse 30

हरस्तत्राययौ साक्षाद्ब्रह्मचारिवपुर्द्धरः । वसानो वल्कलं दिव्यं रौरवाजिनसंवृतः

तत्र हरः साक्षादाययौ ब्रह्मचारिवपुर्धरः। दिव्यं वल्कलं वसानो रौरवाजिनसंवृतः॥

Verse 31

सुलक्षणाषाढधरः सद्वृत्तः प्रति भानवान् । ततस्तं पूजयामासुस्तत्सख्यो बहुमानतः

सुलक्षणोऽषाढधरः सद्वृत्तः प्रतिभानवान्। ततस्तं पूजयामासुस्तत्सख्यो बहुमानतः॥

Verse 32

वक्तुमिच्छुः शैलपुत्रीं सखीभिरिति चोदितः । ब्रह्मन्नियं महाभागा गृहीतनियमा शुभा

शैलपुत्रीं वक्तुमिच्छुः सखीभिरिति चोदितः। ब्रह्मन्, इयं महाभागा शुभा गृहीतनियमा॥

Verse 33

मुहूर्तपंचमात्रेण नियमोऽस्याः समाप्यते । तत्प्रतीक्षस्व तं कालं पश्चादस्मत्सखीसमम्

मुहूर्तपञ्चमात्रेण नियमोऽस्याः समाप्यते। तत्प्रतीक्षस्व तं कालं पश्चादस्मत्सखीसमम्॥

Verse 34

नानाविदा धर्मवार्ताः प्रकरिष्यसि ब्राह्मण । इत्युक्त्वा विजयाद्यास्ता देवीचरितवर्णनैः

“ब्राह्मण, त्वं नानाविधा धर्मवार्ताः प्रकरिष्यसि” इत्युक्त्वा विजयाद्यास्ता देवीचरितवर्णनैः कालं निन्युः।

Verse 35

अश्रुमुख्यो द्विजस्याग्रे निन्युः कालं च तं तदा । ततः काले किंचिदूने ब्रह्मचारी महामतिः

अश्रुमुख्यः ताः द्विजस्याग्रे तं कालं तदा निन्युः। ततः काले किंचिदूने स महामतिः ब्रह्मचारी तदा प्रववृते।

Verse 36

विलोकनमिषेणागादाश्रमोपस्थितं ह्रदम् । निपपात च तत्रासौ चुक्रोशातितरां ततः

विलोकनमिषेण स आश्रमोपस्थितं ह्रदं जगाम। तत्रासौ निपपात, ततः अतितरां चुक्रोश।

Verse 37

अहमत्र निमज्जामि कोऽपि मामुद्धरेत भोः । इति तारेण क्रोशंतं श्रुत्वा तं विजयादिकाः

“अहमत्र निमज्जामि, कोऽपि मामुद्धरेत भोः” इति तारेण क्रोशन्तं तं श्रुत्वा विजयादिकाः।

Verse 38

आजग्मुस्त्वरया युक्ता ददुस्तस्मै करं च ताः । स चुक्रोश ततो गाढं दूरेदूरे पुनःपुनः

ताः त्वरया युक्ता आजग्मुः, तस्मै करं ददुः। स ततो गाढं चुक्रोश—“दूरे दूरे” इति पुनःपुनः।

Verse 39

नाहं स्पृशाम्यसंसिद्धां म्रिये वा नानृतं त्विदम् । ततः समाप्तनियमा पार्वती स्वयमाययौ

अहं नासंसिद्धनियमां स्पृशामि; म्रिये वा—नैतदनृतम्। ततः समाप्तनियमा पार्वती स्वयमेव तत्राजगाम।

Verse 40

सव्यं करं ददावस्य तं चासौ नाभ्यनन्दत । भद्रे यच्छुचि नैव स्याद्यच्चैवावज्ञया कृतम्

सा तस्मै सव्यं करं ददौ; स च तं नाभ्यनन्दत। उवाच—भद्रे, यदशुचि यच्चावज्ञया कृतं, तन्न ग्राह्यम्।

Verse 41

सदोषेण कृतं यच्च तदादद्यान्न कर्हिचित् । सव्यं चाशुचि ते हस्तं नावलंबामि कर्हिचित्

सदोषेण कृतं यत्तत् कर्हिचिन्नाददीत। तव सव्यः करोऽशुचिः; नाहं तस्मादवलम्बे कदाचन।

Verse 42

इत्युक्ता पार्वती प्राह नाहं दत्तं च दक्षिणम् । ददामि कस्यचिद्विप्र देवदेवाय कल्पितम्

इत्युक्ता पार्वती प्राह—नाहं दक्षिणां दत्तवती। विप्र, देवदेवाय कल्पितां कस्यचिदेव ददामि।

Verse 43

दक्षिणं मे करं देवो ग्रहीता भव एव च । शीर्यते चोग्रतपसा सत्यमेतन्मयोदितम्

दक्षिणा मे करः दक्षिणो; देवो गृह्णातु तमेव च। भवानपि विप्र, गृहाण; उग्रतपसा शीर्यते—सत्यमेतन्मयोदितम्।

Verse 44

विप्र उवाच । यद्येवमवलेपस्ते गमनं केन वार्यते । यथा तव प्रतिज्ञेयं ममापीयं तथाचला

विप्र उवाच—यदि तेऽवलेप एवम्, तव गमनं केन निवार्यते? तथापि यथा तव प्रतिज्ञा स्थिरा, तथा ममापि एषा याचना स्थिरा, हे अचले।

Verse 45

रुद्रस्यापि वयं मान्याः कीदृशं ते तपो वद । विषमस्थं यत्र विप्रं म्रियमाणमुपेक्षसि

रुद्रस्यापि वयं मान्याः; तव तपः कीदृशं वद। यत्र विषमस्थं विप्रं म्रियमाणं पश्यन्नपि उपेक्षसे।

Verse 46

अवजा नासि विप्रांस्त्वं तच्छीघ्रं व्रज दर्शनात् । यदि वा मन्यसे पूज्यांस्ततोऽभ्युद्धर नान्यथा

यदि विप्रान् न अवजानासि, तर्हि शीघ्रं अस्माकं दर्शनात् व्रज। अथ वा यदि पूज्यान् मन्यसे, तदा माम् अभ्युद्धर, नान्यथा।

Verse 47

ततो विचार्य बहुधा इति चेति च सा शुभा । विप्रस्योद्धरणं सर्वधर्मेभ्योऽमन्यताधिकम्

ततः सा शुभा बहुधा विचार्य—‘इति वा, नु इति वा’—इति; विप्रस्य उद्धरणं सर्वधर्मेभ्यः अधिकतरम् इति अमन्यत।

Verse 48

ततः सा दक्षिणं दत्त्वा करं तं प्रोज्जहार च । नरं नारी प्रोद्धरति सज्जन्तं भववारिधौ । एतत्सन्दर्शनार्थाय तथा चक्रे भवोद्भवः

ततः सा दक्षिणां दत्त्वा तं करं प्रोज्जहार। नारी नरं भववारिधौ मज्जन्तं प्रोद्धर्तुं शक्नोति; एतत् सन्दर्शनार्थं भवोद्भवः तथा अकरोत्।

Verse 49

प्रोद्धृत्य च ततः स्नात्वा बद्ध्व योगासनं स्थिता

प्रोद्धृत्य तं ततः स्नात्वा बद्ध्वा योगासनं शुभा । स्थिता धैर्यसमायुक्ता निश्चला योगधारिणी ॥

Verse 50

ब्रह्मचारी ततः प्राह प्रहसन्किमिदं शुभे । कर्तुकामासि तन्वंगि दृढयोगासनस्थिता

ब्रह्मचारी ततः प्राह प्रहसन्—किमिदं शुभे । कर्तुकामासि तन्वङ्गि दृढयोगासनस्थिता ॥

Verse 51

देवी प्राह ज्वालयिष्ये शरीरं योगवह्निना । महादेवकृतमतिरुच्छिष्टाहं यतोऽभवम्

देवी प्राह—ज्वालयिष्ये शरीरं योगवह्निना । महादेवकृतमति-रुच्छिष्टाहं यतोऽभवम् ॥

Verse 52

ब्रह्मचारी ततः प्राह काश्चिद्ब्राह्मणकाम्यया । कृत्वा वार्तास्ततः स्वीयमभीष्टं कुरु पार्वति

ब्रह्मचारी ततः प्राह—काश्चिद् ब्राह्मणकाम्यया । कृत्वा वार्तास्ततः स्वीयमभीष्टं कुरु पार्वति ॥

Verse 53

नोपहन्यां कदाचिद्वि साधुभिर्विप्रकामना । धर्ममेनं मन्यसे चेन्मुहूर्तं ब्रूहि पार्वति

नोपहन्यां कदाचिद्वै साधुभिर्विप्रकामना । धर्ममेनं मन्यसे चेन्मुहूर्तं ब्रूहि पार्वति ॥

Verse 54

देवी प्राह ब्रूहि विप्र मुहूर्तं संस्थिता त्वहम् । ततः स्वयं व्रती प्राह देवीं तां स्वसखीयुताम्

देवी प्राह—“ब्रूहि, हे विप्र; मुहूर्तमात्रं अहं अत्र संस्थिता।” ततः स व्रतधारी स्वयमेव तां देवीं स्वसखीयुतां प्रति प्राह।

Verse 55

किमर्थमिति रम्भोरु नवे वयसि दुश्चरम् । तपस्त्वया समारब्धं नानुरूपं विभाति मे

किमर्थम्, हे रम्भोरु, नवे वयसि दुश्चरं तपस्त्वया समारब्धम्? एतत्तपः मम नानुरूपं विभाति।

Verse 56

दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं गिरिराजगृहेऽधुना । भोगांश्च दुर्लभान्देवि त्यक्त्वा किं क्लिश्यते वपुः

दुर्लभं मानुष्यं प्राप्य, अधुना गिरिराजगृहे वसन्ती, हे देवि—दुर्लभान् भोगान् अपि त्यक्त्वा किं वपुः क्लिश्यते?

Verse 57

अतीव दूये वीक्ष्य त्वां सुकुमारतराकृतिम् । अत्युग्रतपसा क्लिष्टा पद्मिनीव हिमर्दिता

अतीव दूये अहं त्वां वीक्ष्य सुकुमारतराकृतिम्; अत्युग्रतपसा क्लिष्टा पद्मिनीव हिमर्दिता।

Verse 58

इदं चान्यत्त्व शुभे शिरसो रोगदं मम । यद्देहं त्यक्तुकामा त्वं प्रबुद्धा नासि बालिके

इदं चान्यत्, हे शुभे, मम शिरसो रोगदं—यत् त्वं देहं त्यक्तुकामा सती स्वहिते न प्रबुद्धा, हे बालिके।

Verse 59

वामः कामो मनुष्येषु सत्यमेतद्वचो यतः । स्पृहणीयासि सर्वेषामेवं पीडयसे वपुः

मनुष्येषु कामो वाम एव—एतद्वचनं सत्यम्; सर्वैः स्पृहणीया सती त्वमेवं स्ववपुः पीडयसि।

Verse 60

अविज्ञातान्वयो नग्नः शूली भूतगणाधिपः । श्मशाननिलयो भस्मोद्धूलनो वृषवाहनः

अविज्ञातान्वयः नग्नः शूलधारी भूतगणाधिपः; श्मशाननिलयः भस्मोद्धूलितो वृषवाहनः।

Verse 61

गजाजिनो द्विजिह्वाद्यलंकृतांगो जटाधरः । विरूपाक्षः कथंकारं निर्गुणः स्यात्तवोचितः

गजाजिनधारी द्विजिह्वादिभिरलङ्कृताङ्गो जटाधरः; विरूपाक्षः स निर्गुणः कथंकारं तवोचितः स्यात्?

Verse 62

गुणा ये कुलशीलाद्य वराणामुदिता बुधैः । तेषामेकोऽपि नैवास्ति तस्मिंस्तन्नोचितः स ते

कुलशीलादयो ये गुणा वराणां बुधैः प्रशंसिताः, तेषामेकोऽपि तस्मिन्न न विद्यते; अतः स ते नोचितः।

Verse 63

शोचनीयतमा पूर्वमासीत्पार्वति कौमुदी । त्वं संवृत्ता द्वितीयासि तस्यास्तत्संगमाशया

पूर्वं पार्वति कौमुदी शोचनीयतमा आसीत्; इदानीं तस्य सङ्गमाशया त्वं द्वितीया संवृत्ता।

Verse 64

तपोधनाः सर्वसमा वयं यद्यपि पार्वति । दुनोत्येव तवारंभः शूलायां यूपसत्क्रिया

तपोधनाः सर्वसमाः स्मो वयं यद्यपि पार्वति । तथापि तवायमारम्भः शूलायां यूपसत्क्रिया नः क्लेशयत्येव ॥

Verse 65

वृषभारोहणं वासः श्मशाने पाणिसंग्रहः । सव्यालपाणिना क्षौमगजत्वग्बंधनः कथम्

वृषभारोहणं यस्य वासः श्मशाने, पाणिसंग्रहोऽपि सव्यालपाणिना; क्षौमगजत्वग्बन्धनश्च—तादृशेन सह विवाहः कथं भवेत् ॥

Verse 66

जनहास्यकरं सर्वं त्वयारब्धमसांप्रतम् । स्त्रीभावाद्भूतिसंपर्क्कः कथं चाभिमतस्तव

जनहास्यकरं सर्वं त्वयारब्धमसाम्प्रतम् । स्त्रीभावाद्भूतिसम्पर्कः कथं चाभिमतस्तव ॥

Verse 67

निवर्तय मनस्तस्मादस्मात्सर्वविरोधिनः । मृगाक्षि मदनारातेर्मर्कटाक्षस्य प्रार्थनात्

निवर्तय मनस्तस्मादस्मात्सर्वविरोधिनः । मृगाक्षि मदनारातेर्मर्कटाक्षस्य प्रार्थनात् ॥

Verse 68

विरुद्धवादिनं चैवं ब्रह्मचारिणमीश्वरम् । निशम्य कुपिता देवी प्राह वाचा सगद्गदम्

एवं विरुद्धवादिनं ब्रह्मचारिणमीश्वरम् । निशम्य कुपिता देवी वाचा सगद्गदं प्राह ॥

Verse 69

मा मा ब्राह्मण भाषिष्ठा विरुद्धमिति शंकरे । महत्तमो याति पुमान्देवदेवस्य निंदया

मा मा ब्राह्मण भाषिष्ठा शङ्करे विरुद्धमिति। देवदेवस्य निन्दया पुमान् महत्तमो याति॥

Verse 70

न सम्यगभिजानासि तस्य देवस्य चेष्टितम् । श्रृणु ब्राह्मण त्वं पापाद्यथास्मात्परिमुच्यसे

न सम्यगभिजानासि तस्य देवस्य चेष्टितम्। शृणु ब्राह्मण त्वं पापादस्मात् परिमुच्यसे॥

Verse 71

स आदिः सर्वजगतां कोस्य वेदान्वयं ततः । सर्वं जगद्यस्य रूपं दिग्वासाः कीर्त्यते ततः

स आदिः सर्वजगतां कस्य वेदान्वयः कुतः। सर्वं जगद्यस्य रूपं तस्माद् दिग्वासाः कीर्त्यते॥

Verse 72

गुणत्रयमयं शूलं शूली यस्माद्बिभार्ते सः । अबद्धाः सर्वतो मुक्ता भूता एव च तत्पतिः

गुणत्रयमयं शूलं यस्माद् बिभर्ति शूलिनः। अबद्धाः सर्वतो मुक्ताः भूताः तस्मात् स भूतपतिः॥

Verse 73

श्मशानं चापि संसारस्तद्वासी कृपयार्थिनाम् । भूतयः कथिता भूतिस्तां बिभर्ति स भूतिभृत्

श्मशानं चापि संसारः तद्वासी कृपयार्थिनाम्। भूतयः कथिता भूतिः तां बिभर्ति स भूतिभृत्॥

Verse 74

वृषो धर्म इति प्रोक्तस्तमारूढस्ततो वृषी । सर्पाश्च दोषाः क्रोधाद्यास्तान्बिभर्ति जगन्मयः

वृषो धर्म इति ख्यातः; तमारूढोऽसौ तस्माद् वृषीति कथ्यते। सर्पाश्च दोषाः क्रोधादयः; तानपि जगन्मयः प्रभुः बिभर्ति॥

Verse 75

नानाविधाः कर्मयोगा जटारूपा बिभर्ति सः । वेदत्रयी त्रिनेत्राणि त्रिपुरं त्रिगुणं वपुः

नानाविधाः कर्मयोगाः जटारूपा बिभर्ति सः। वेदत्रयी त्रिनेत्राणि, त्रिपुरं त्रिविधं पुरम्; त्रिगुणं वपुरस्य॥

Verse 76

भस्मीकरोति तद्देवस्त्रिपुरध्नस्ततः स्मृतः । एवंविध महादेवं विदुर्ये सूक्ष्मदर्शिनः

तद्देवः भस्मीकरोति; तस्मात् त्रिपुरध्न इति स्मृतः। एवंविधं महादेवं ये सूक्ष्मदर्शिनः विदुः॥

Verse 77

कथंकारं हि ते नाम भजंते नैव तं हरम् । अथ वा भीतसंसाराः सर्वे विप्र यतो जनाः

कथंकारमेव के भजन्ते, न तं हरं भजन्ति? अथवा संसारभीताः सर्वे जनाः, हे विप्र, यतोऽस्य शरणं यान्ति॥

Verse 78

विमृश्य कुर्वते सर्वं विमृश्यैतन्मया कृतम् । शुभं वाप्यशुभं वास्तु त्वमप्येनं प्रपूजय

विमृश्य सर्वं कुर्वन्ति; विमृश्यैतन्मया कृतम्। शुभं वा यदि वाऽशुभं, त्वमप्येनं सम्यक् प्रपूजय॥

Verse 79

इति ब्रुवंत्यां तस्यां तु किंचित्प्रस्फुरिताधरम् । विज्ञाय तां सखीमाह किमप्येष विवक्षुकः

इति ब्रुवत्यां तस्यां तु तस्याधरौ किंचित् प्रस्फुरितौ। तद् विज्ञाय सखी तामाह—किमप्येष विवक्षुरिव॥

Verse 80

वार्यतामिति विप्रोऽयं महद्दूषणबाषकः । न केवलं पापभागी श्रोता वै स्यान्न संशयः

वार्यतामिति—अयं विप्रो महद्दूषणभाषकः। न केवलं वक्ता पापभागी, श्रोता अपि स्याद् न संशयः॥

Verse 81

अथ वा किं च नः कार्यं वादेन सह ब्राह्मणैः । कर्णौ पिधाय यास्यामो यथा यः स्यात्ततास्तु सः

अथ वा किं नः कार्यं वादेन सह ब्राह्मणैः। कर्णौ पिधाय यास्यामो यथा यः स्यात् तथास्तु सः॥

Verse 82

इत्युक्त्वोत्थाय गच्छंत्यां पिधाय श्रवणावुभौ । स्वरूपं समुपाश्रित्य जगृहे वसनं हरः

इत्युक्त्वोत्थाय गच्छन्त्यां पिधाय श्रवणावुभौ। स्वरूपं समुपाश्रित्य जगृहे वसनं हरः॥

Verse 83

ततो निरीक्ष्य तं देवं संभ्रांता परमेश्वरी । प्रणिपत्य महेशानं तुष्टावावनता उमा

ततो निरीक्ष्य तं देवं संभ्रान्ता परमेश्वरी। प्रणिपत्य महेशानं तुष्टावावनता उमा॥

Verse 84

प्राह तां च महादेवो दासोऽस्मि तव शोभने । तपोद्रव्येण क्रीतश्च समादिश यथेप्सितम्

महादेवस्तां प्राह—हे शोभने, अहं तव दासोऽस्मि; तपसः पुण्यद्रव्येण क्रीत इव, यथेप्सितं मामाज्ञापय।

Verse 85

देव्युवाच । मनसस्त्वं प्रभुः शंभो दत्तं तच्च मया तव । वपुषः पितरावीशौ तौ सम्मानयितुमर्हसि

देव्युवाच—हे शम्भो, मनसस्त्वं प्रभुः; तन्मनः मया तव समर्पितम्। वपुषस्तु माता-पितरौ तौ पूज्यौ; तौ सम्मानयितुमर्हसि।

Verse 86

महादेव उवाच । पित्रा हि ते परिज्ञातं दृष्ट्वा त्वां रूपशालिनीम् । बालां स्वयंवरं पुत्री महं दास्यामि नान्यथा

महादेव उवाच—रूपशालिनीं त्वां दृष्ट्वा तव पिता हि तत् परिज्ञातवान्। बालां पुत्रीं स्वयंवरे महं दास्यति; नान्यथा।

Verse 87

तत्तस्य सर्वमेवास्तु वचनं त्वं हिमाचलम् । स्वयंवरार्थं सुश्रोणि प्रेरय त्वां वृणे ततः

तत्तस्य वचनं सर्वमेवास्तु। हे सुश्रोणि, स्वयंवरार्थं हिमाचलं संदेशं प्रेषय; ततः सभायां त्वां वृणे।

Verse 88

इत्युक्त्वा तां महादेवः शुचिः शुचिषदो विभुः । जगामेष्टं तदा देशं स्वपुरं प्रययौ च सा

इत्युक्त्वा तां महादेवः शुचिः शुचिषदो विभुः, इष्टं देशं तदा जगाम; सा च स्वपुरं प्रययौ।

Verse 89

दृष्ट्वा देवीं तदा हृष्टो मेनया सहितोऽचलः

तदा देवीं दृष्ट्वा मेनया सहितोऽचलः (हिमालयः) परमं हर्षं जगाम।

Verse 90

आलिंग्याघ्राय पप्रच्छ सर्वं सा च न्यवेदयत् । दुहितुर्देवदेवेन आज्ञप्तं तु हिमाचलः

तां आलिङ्ग्य शिरसि घ्राणं कृत्वा सर्वं पप्रच्छ; सा च सर्वं न्यवेदयत्। ततः देवदेवाज्ञया दुहितृविषये हिमाचलः प्रवृत्तोऽभवत्।

Verse 91

स्वयंवरं प्रमुदितः सर्वलोकेष्वघोषयत् । अश्विनो द्वादशादित्या गन्धर्वरुडोरगाः

प्रमुदितः स स्वयंवरं सर्वलोकेषु घोषयामास; अश्विनौ द्वादशादित्याः गन्धर्वा गरुडोरगाश्च (आहूताः)।

Verse 92

यक्षाः सिद्धास्तथा साध्या दैत्याः किंपुरुषा नगाः । समुद्राद्याश्च ये केचित्त्रैलोक्यप्रवरास्च ये

यक्षाः सिद्धास्तथा साध्याः दैत्याः किंपुरुषा नगाः; समुद्रादयश्च ये केचित् त्रैलोक्यप्रवराश्च ये (समागमन्)।

Verse 93

त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च । त्रयस्त्रिंशच्च ये देवास्त्रयस्त्रिंशच्च कोटयः

त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च; त्रयस्त्रिंशच्च देवाश्च, त्रयस्त्रिंशच्च कोटयः अपि (आसन्)।

Verse 94

जग्मुर्गिरीन्द्रपुत्र्यास्तु स्वयंवरमनुत्तमम् । आमंत्रितस्तथा विष्णुर्मेरुमाह हसन्निव

जग्मुर्गिरीन्द्रपुत्र्याः स्वयंवरमनुत्तमम् । आमन्त्रितोऽथ विष्णुर्मेरुं हसन्निवाब्रवीत् ॥

Verse 95

तातास्माकं च सा देवी मेरो गच्छ नमामि ताम् । अथ शैलसुता देवी हैममारुह्य शोभनम्

तातास्माकं च सा देवी, मेरो गच्छ नमामि ताम् । अथ शैलसुता देवी हैमं शोभनमारुह्य ॥

Verse 96

विमानं सर्वतोभद्रं सर्वरत्नैरलंकृतम् । अप्सरोभिः प्रनृत्यद्भिः सर्वाभरणभूषिता

विमानं सर्वतोभद्रं सर्वरत्नैरलङ्कृतम् । अप्सरोभिः प्रनृत्यद्भिः सर्वाभरणभूषिता ॥

Verse 97

गंधर्वसंघैर्विविधैः किंनरैश्च सुशोभनैः । बंदिभिः स्तूयमाना च वीरकांस्यधरा स्थिता

गन्धर्वसंघैर्विविधैः किंनरैश्च सुशोभनैः । बन्दिभिः स्तूयमाना च वीरकांस्यधरा स्थिता ॥

Verse 98

सितातपत्ररत्नांशुमिश्रितं चावहत्तदा । शालिनी नाम पार्वत्याः संध्यापूर्णेदुमंडला

सितातपत्ररत्नांशुमिश्रितं चावहत्तदा । शालिनी नाम पार्वत्याः संध्यापूर्णेन्दुमण्डला ॥

Verse 99

चामरासक्तहस्ताभिर्दिव्यस्त्रीभिश्च संवृता । मालां प्रगृह्य सा तस्थौ सुरद्रुमसमुद्भवाम्

चामरधारिणीभिर्दिव्यस्त्रीभिः परिवृता सा सुरद्रुमसमुद्भवां मालां प्रगृह्य तत्र तस्थौ।

Verse 100

एवं तस्यां स्थितायां तु स्थिते लोकत्रये तदा । शिशुर्भूत्वा महादेवः क्रीडार्थं वृषभध्वजः

एवं तस्यां स्थितायां लोकत्रयेऽपि तदा स्थिते, क्रीडार्थं वृषभध्वजो महादेवः शिशुर्भूत्वा बभूव।

Verse 101

उत्संगतलसंगुप्तो बभूव भगवान्भवः । जयेति यत्पदं ख्यातं तस्य सत्यार्थमीश्वरम्

उत्सङ्गतले संगुप्तो भगवान् भवो बभूव; ‘जय’ इति ख्यातं पदं तस्य सत्यार्थं ईश्वरः अकरोत्।

Verse 102

अथ दृष्ट्वा शिशुं देवास्तस्य उत्संगवर्तिनः । कोयमत्रेति संमंत्र्य चुक्रुशुर्भृशरोषिताः

अथ देवाः तस्य उत्सङ्गवर्तिनं शिशुं दृष्ट्वा, ‘कोऽयमत्र’ इति संमन्त्र्य, भृशरोषिताः चुक्रुशुः।

Verse 103

वज्रमाहारयत्तस्य बाहुमुद्यम्य वृत्रहा । स बाहुरुद्यतस्तस्य तथैव समतिष्ठत

वृत्रहा इन्द्रः बाहुमुद्यम्य तस्य वज्रमाहारयत्; तस्य उद्यतः स बाहुः तथैव स्थिरः समतिष्ठत।

Verse 104

स्तंभितः शिशुरूपेण देवदेवेन लीलया । वज्रं क्षेप्तुं न शक्नोति बाहुं चालयितुं तदा

देवदेवः शिशुरूपेण लीलया तं स्तम्भितवान्; तदा स वज्रं क्षेप्तुं न शशाक, बाहुमपि चालयितुं नाशकत्।

Verse 105

वह्निः शक्तिं तदा क्षेप्तुं न शशाक तथोत्थितः । यमोऽपि दंडं खड्गं च निरृतिस्तं शिशुं प्रति

वह्निरुत्थितोऽपि तदा शक्तिं क्षेप्तुं न शशाक; यमोऽपि दण्डं खड्गं च, निरृतिश्च तं शिशुं प्रति (आयुधानि) अभिमुखीकृतवान्।

Verse 106

पाशं च वरुणो राजा ध्वजयष्टिं समीरणः । सोमो गुडं धनेशश्च गदां सुमहतीं दृढाम्

वरुणो राजा पाशं जग्राह, समीरणो ध्वजयष्टिं; सोमो गुडं, धनेशश्च सुमहतीं दृढां गदाम्।

Verse 107

नानायुधानि चादित्या मुसलं वसवस्तथा । महाघोराणि शस्त्राणि तारकाद्याश्च दानवाः

आदित्याः नानायुधानि (जग्राहुः), वसवस्तथा मुसलं; तारकाद्याश्च दानवा महाघोराणि शस्त्राणि (जग्राहुः)।

Verse 108

स्तंभिता देवदेवेन तथान्ये भुवनेषु ये । पूषा दंतान्दशन्दंर्बालमैक्षत मोहितः

देवदेवेनैवं स्तम्भिताः, तथा भुवनेषु येऽन्ये; पूषा दन्तान् दशन दंर्बालं मोहितोऽैक्षत।

Verse 109

तस्यापि दशनाः पेतुर्दृष्टमात्रस्य शंभुना । भगश्च नेत्रे विकृते चकार स्फुटिते च ते

तस्यापि शम्भोर्दृष्टिमात्रेण दशनाः पेतुः; भगस्यापि नेत्रे विकृते, स्फुटिते चाभवताम्।

Verse 110

बलं तेजश्च योगांश्च सर्वेषां जगृहे प्रभुः । अथ तेषु स्थितेष्वेव मन्युमत्सु सुरेष्वपि

प्रभुः सर्वेषां बलं तेजो योगांश्च जग्राह; अथ तेषु मन्युमत्सु सुरेष्वपि स्थितेष्वेव।

Verse 111

ब्रह्मा ध्यानमुपाश्रित्य बुबोध हरचेष्टितम् । सोऽभिगम्य महादेवं तुष्टाव प्रयतो विधिः

ब्रह्मा ध्यानमुपाश्रित्य हरचेष्टितं बुबोध; ततः प्रयतो विधिर्महादेवं समभिगम्य तुष्टाव।

Verse 112

पौराणैः सामसंगीतैर्वेदिकैर्गुह्यनामभिः । नमस्तुभ्यं महादेव महादेव्यै नमोनमः

पौराणैः सामसंगीतैर्वेदिकैर्गुह्यनामभिः; नमस्तुभ्यं महादेव, महादेव्यै नमो नमः।

Verse 113

प्रसादात्तव बुद्ध्यादिर्जगदेतत्प्रवर्तते । मूढाश्च देवताः सर्वा नैनं बुध्यत शंकरम्

प्रसादात्तव बुद्ध्यादिर्जगदेतत्प्रवर्तते; मूढाश्च देवताः सर्वा नैनं बुध्यत शंकरम्।

Verse 114

महादेवमिहायातं सर्वदेवनमस्कृतम् । गच्छध्वं शरणं शीघ्रं यदि जीवितुमिच्छत

महादेवोऽत्र समायातः सर्वदेवनमस्कृतः। यूयं शीघ्रं शरणं गच्छत यदि जीवितुमिच्छथ॥

Verse 115

ततः संभ्रम संपन्नास्तुष्टुवुः प्रणताः सुराः । नमोनमो महादेव पाहिपाहि जगत्पते

ततः संभ्रमसंयुक्ताः प्रणताः सुरसत्तमाः। तं तुष्टुवुः—नमो नमो महादेव पाहि पाहि जगत्पते॥

Verse 116

दुराचारान्भवानस्मानात्मद्रोहपरायणान् । अहो पश्यत नो मौढ्यं जानंतस्तव भाविनीम्

दुराचाराः स्म वयं स्वात्मद्रोहपरायणाः। अहो पश्यत नो मौढ्यं जानन्तस्तव भाविनीम्॥

Verse 117

भार्यामुमां महादेवीं तथाप्यत्र समागताः । युक्तमेतद्यदस्माकं राज्यं गृह्येत चासुरैः

भार्या तवोमा महादेवी तथाप्यत्र समागताः। युक्तमेवैतदस्माकं राज्यं गृह्येत चासुरैः॥

Verse 118

येषामेवंविधाबुद्धिरस्माभिः किं कृतं त्विदम् । अथ वा नो न दोषोऽस्ति पशवो हि वयं यतः

येषामेवंविधा बुद्धिरस्माभिः किं कृतं त्विदम्। अथ वा नो न दोषोऽस्ति पशवो हि वयं यतः॥

Verse 119

त्वयैव पतिना सर्वे प्रेरिताः कुर्महे विभो । ईश्वरः सर्व भूतानां पतिस्त्वं परमेश्वरः

त्वयैव नाथेन सर्वे वयं प्रेरिताः, तस्मात् कुर्महे विभो। सर्वभूतानां त्वमेव पतिरीश्वरः, त्वं परमेश्वरः।

Verse 120

भ्रामयस्यखिलं विश्वं यन्त्रारूढं स्वमायया । येन विभ्रामिता मूढाः समायाताः स्वयंवरम्

स्वमायया यन्त्रारूढमिवाखिलं विश्वं त्वं भ्रामयसि। तया एव शक्त्या वयं मूढा विभ्रामिताः स्वयंवरं समायाताः।

Verse 121

तस्मै पशुनां पतये नमस्तुभ्यं प्रसीद नः । अथ तेषां प्रसन्नऽभूद्देवदेवास्त्रियंबकः

तस्मै पशूनां पतये तुभ्यं नमो नमः; प्रसीद नः। ततस्तेषां प्रति देवदेवस्त्र्यम्बकः प्रसन्नोऽभवत्।

Verse 122

यथापूर्वं चकारैतान्संस्तवाद्ब्रह्मणः प्रभुः । तारकप्रमुखा दैत्याः संक्रुद्धास्तत्र प्रोचिरे

ब्रह्मणः स्तवप्रसादात् प्रभुः सर्वं यथापूर्वं चकार। तत्र तु तारकप्रमुखा दैत्याः संक्रुद्धा ऊचुः।

Verse 123

कोयमंग महादेवो न मन्यामो वयं च तम् । ततः प्रहस्य बालोऽसौ हुंकारं लीलया व्यधात्

कोऽयं खलु महादेव इति वयं न मन्यामहे। ततः स देवबालः प्रहस्य लीलया एकं हुंकारं व्यधात्।

Verse 124

हुंकारेणैव ते दैत्याः स्वमेव नगरं गताः । विस्मृतं सकलं तेषां स्वयंवरमुखं च तत्

तस्यैव हुंकारमात्रेण ते दैत्याः स्वकीयमेव नगरं प्रतिजग्मुः। तेषां सर्वं विस्मृतं, तच्च स्वयंवरमुखं प्रयोजनमपि॥

Verse 125

महादेवप्रभावेन दैत्यानां घोरकर्मणाम् । एवं यस्य प्रभावो हि देवदैत्येषु फाल्गुन

महादेवस्य प्रभावेण घोरकर्मणां दैत्यानामप्येवं निग्रहः कृतः। एवं हि तस्य प्रभावो देवदैत्येषु, हे फाल्गुन॥

Verse 126

कथमीश्वरवाक्यार्थस्तस्मादन्यत्र मुच्यते । असंशयं विमुढास्ते पश्चात्तापः पुरा महान्

कथमीश्वरवाक्यार्थः क्वचिदन्यत्र परित्यज्यते? निःसन्देहं ते विमूढाः पश्चात् महान् पश्चात्तापं प्राप्नुवन्॥

Verse 127

ईश्वरं भुवनस्यास्य ये भजंते न त्र्यंबकम् । ततः संस्तूयमानः स सुरैः पद्मभुवादिभिः

येऽस्य भुवनस्येशं न भजन्ते त्र्यम्बकं प्रभुम्, ते परं शरणं न प्राप्नुवन्ति। ततः स पद्मभुवादिभिः सुरैः संस्तूयमानोऽभवत्॥

Verse 128

वपुश्चकार देवेशस्त्र्यंबकः परमाद्भुतम् । तेजसा तस्य देवास्ते सेंद्रचंद्रदिवाकराः

देवेशस्त्र्यम्बकः परमाद्भुतं वपुः समचकार। तस्य वपुषस्तेजसा ते देवाः सेन्द्रचन्द्रदिवाकराः विस्मिताः समभवन्॥

Verse 129

सब्रह्मकाः ससाध्याश्च वसुर्विश्वे च देवताः । सयमाश्च सरुद्राश्च चक्षुरप्रार्थयन्प्रभुम्

सब्रह्मकाः ससाध्याश्च वसवो विश्वदेवताः । सयमाश्च सरुद्राश्च प्रभुं दिव्यचक्षुषेऽर्थयन् ॥

Verse 130

तेभ्यः परतमं चक्षुः स्ववपुर्द्रष्टुमुत्तमम् । ददावम्बापतिः शर्वो भवान्याश्चालस्य च

तेभ्यः परतमं चक्षुः स्ववपुर्द्रष्टुमुत्तमम् । ददावम्बापतिः शर्वो भवान्याश्चापि दर्शनम् ॥

Verse 131

लब्ध्वा रुद्रप्रसादेन दिव्यं चक्षुरनुत्तमम् । सब्रह्यकास्तदा देवास्तमपश्यन्महेश्वरम्

लब्ध्वा रुद्रप्रसादेन दिव्यं चक्षुरनुत्तमम् । सब्रह्मकास्तदा देवास्तमपश्यन्महेश्वरम् ॥

Verse 132

ततो जगुश्च मुनयः पुष्पवृष्टिं च खेचराः । मुमुचुश्च तदा नेदुर्देवदुंदुभयो भृशम्

ततो जगुश्च मुनयः पुष्पवृष्टिं च खेचराः । मुमुचुस्तदा नेदुर्देवदुन्दुभयो भृशम् ॥

Verse 133

जगुगधर्वमुख्याश्च ननृतुश्चाप्सरोगणाः । मुमुदुर्गणपाः सर्वे मुमोदांबा च पार्वती

जगुर्गन्धर्वमुख्याश्च ननृतुश्चाप्सरोगणाः । मुमुदुर्गणपाः सर्वे मुमोदाम्बा च पार्वती ॥

Verse 134

ब्रह्माद्या मेनिरे पूर्णां भवानीं च गिरीश्वरम् । तस्य देवी ततो हृष्टा समक्षं त्रिदिवौकसाम्

ब्रह्मादयः सुरगणाः भवानीं गिरीश्वरं च पूर्णतेजस्कौ मेनिरे। ततः सा देवी हृष्टा त्रिदिवौकसां समक्षं प्रादुरभवत्।

Verse 135

पादयोः स्थापयामास मालां दिव्यां सुगंधिनीम् । सादुसाध्विति संप्रोच्य तया तं तत्र चर्चितम्

सा तस्य पादयोः दिव्यां सुगन्धिनीं मालां स्थापयामास। “साधु साधु” इति संप्रोच्य तं तत्र स्तुतिभिः समर्चयत्।

Verse 136

सह देव्या नमश्चक्रुः शिरोभिर्भूतलाश्रितैः । सर्वे सब्रह्मका देवा जयेति च मुदा जगुः

देव्याः सह सर्वे शिरोभिर्भूतलं स्पृशन्तो नमश्चक्रुः। सब्रह्मका देवाः सर्वे मुदा “जय” इति जगुः।