Adhyaya 39
अध्यायः ३९ पाताललोकानां तथा नरकाणां च विस्तृतं वर्णनं करोति। नारदः अतलादि सप्त पातालान् रमणीयान्, दानवदैत्यनागैः परिपूर्णान् निरूपयति, तथा ब्रह्मणा प्रतिष्ठापितं श्रीहाटकॆश्वरनाम महालिङ्गं प्रकाशयति। ततः पातालाधः स्थितानां बहूनां नरकाणां नामानि कर्मफलनियमेन सह कथ्यन्ते—मिथ्यासाक्ष्यं, हिंसा, मद्यादिदुरुपयोगः, गुरुतिथिसत्कारभङ्गः, अधर्माचरणं च यथायोग्यं दण्डस्थानैः संबध्यन्ते। अनन्तरं विश्वयन्त्रवर्णनं प्रवर्तते—कालाग्निः, अनन्तः, दिग्गजाः, तथा ‘कटाह’ इति जगदावरणं निर्दिश्यते। निमेषादारभ्य युग-मन्वन्तर-कल्पपर्यन्तं कालमानक्रमः, नामकल्पानां च उल्लेखः, शास्त्रीयरीत्या प्रतिपाद्यते। पश्चात् स्तम्भतीर्थसमुद्र-भूमिसङ्गमे पूर्वजन्मकृतं कारणं स्मरन्ती बर्करीमुखी कुमारीका तपसा तीर्थकर्मभिश्च रूपशुद्धिं प्राप्य बर्करेश्वरं स्थापयति; स्वस्तिककूपः प्रसिद्धो भवति। तत्र दाह-अस्थिविसर्जनयोः नित्यशुभफलप्रदत्वं विशेषेण प्रतिपाद्यते। अन्ते भारतखण्डस्य विभागः, पर्वतानां नदीप्रभवानां च सूची, तथा देश-प्रदेश-ग्राम-पत्तनसंख्याभिः सह पुराणीय-गजेटियररूपेण पवित्रभूगोलः सम्यग् निरूप्यते।
Shlokas
Verse 1
। नारद उवाच । सहस्रसप्तत्युच्छ्राये पातालानि परस्परम् । अतलं वितलं चैव नितलं च रसातलम्
नारद उवाच—सहस्रसप्तत्युच्छ्राये परस्पराधःस्थितानि पातालानि; अतलं वितलं चैव नितलं च रसातलम्।
Verse 2
तलातलं च सुतलं पातालं चापि सप्तमम् । कृष्णशुक्लारुणाः पीताः शर्कराशैलकांचनाः
तलातलं च सुतलं पातालं चापि सप्तमम्; कृष्णशुक्लारुणाः पीताः शर्कराशैलकाञ्चनप्रख्याः।
Verse 3
भूमयो यत्र कौरव्य वरप्रासादशोभिताः । तेषु दानवदैतेयनागाश्चैव सहस्रसः
भूमयो यत्र कौरव्य वरप्रासादशोभिताः; तेषु दानवदैतेयनागाश्चैव सहस्रशः वसन्ति।
Verse 4
स्वर्लोकादपि रम्याणि दृष्टानि बहुशो मया । आह्लादकारिणो नानामण्यो यत्र पन्नगः
स्वर्लोकादपि रम्याणि दृष्टानि बहुशो मया; आह्लादकारिणो नानामण्यो यत्र पन्नगाः विभूषिताः।
Verse 5
दैत्यदानवकन्याभिर्महारूपाभिरन्विते । पाताले कस्य न प्रीतिर्विमुक्तस्यापि जायते
पाताले दैत्यदानवकन्याभिर्महारूपाभिरन्विते, विमुक्तस्यापि कस्य न हृदये प्रीतिरुत्पद्यते?
Verse 6
यत्र नोष्णं न वा शीतं न वर्षं दुःखमेव च । भक्ष्यभोज्यमहाभोगकालो यत्रापि जायते
यत्र नोष्णं न शीतं न वर्षा न च दुःखम्; यत्र भक्ष्यभोज्यैर्महाभोगकालोऽपि समुत्पद्यते।
Verse 7
पाताले सप्तमे चास्ति लिंगं श्रीहाटकेश्वरम् । ब्रह्मणा स्थापितं पार्थ सहस्रयोजनोच्छ्रितम्
पाताले सप्तमेऽस्ति लिङ्गं श्रीहाटकेश्वरसंज्ञितम्; पार्थ, ब्रह्मणा स्थापितं सहस्रयोजनोच्छ्रितम्।
Verse 8
हाटकस्य तु लिंगस्य प्रासादो योजनायुतः । सर्वरत्नमयो दिव्यो नानाश्चयविभूषितः
हाटकलिङ्गस्य प्रासादो योजनायुतः; सर्वरत्नमयो दिव्यो नानानिधिविभूषितः।
Verse 9
तच्चार्यंति तल्लिंगं नानानागेन्द्रसत्तमाः । तदधस्ताज्जलं भूरि तस्याधो नरकाः स्मृताः
तल्लिङ्गं नानानागेन्द्रसत्तमा अर्चयन्ति परिचरन्ति च; तदधस्ताद् बहु जलं, तस्याधो नरकाः स्मृताः।
Verse 10
पापिनो येषु पात्यंते ताञ्छृणुष्व महामते । कोटयः पंचपंचाशद्राजानश्चैकविंशति
पापिनो येषु नरकेषु पात्यन्ते तान् शृणुष्व, महामते। तेषां कोटयः पञ्चपञ्चाशत्, राजानश्चैकविंशतिः (मुख्यविभागाः) सन्ति।
Verse 11
रौरवः शूकरो रोधस्तालो विशसनस्तथा । महाज्वालस्तप्तकुम्भो लवणोथ विमोहकः
रौरवः शूकरो रोधस्तालो विशसनस्तथा। महाज्वालस्तप्तकुम्भो लवणोऽथ विमोहकः—एते नरकनामानि।
Verse 12
रुधिरांधो वैतरणी कृमिशः कृमिभोजनः । असिपत्रवनं कृष्णो लालाभक्ष्यश्च दारुमः
रुधिरान्धो वैतरणी कृमिशः कृमिभोजनः। असिपत्रवनं कृष्णो लालाभक्ष्यश्च दारुमः—एतेऽपि नरकाः।
Verse 13
तथा पूयवहः पापो वह्निज्वालोऽप्यधःशिराः । संदंशः कृष्णसूत्रश्च तमश्चावीचिरेवच
तथा पूयवहः पापो वह्निज्वालोऽप्यधःशिराः। संदंशः कृष्णसूत्रश्च तमश्चावीचिरेव च—एतेऽपि।
Verse 14
श्वभोजनो विसूचिश्चाप्यवीचिश्च तथाऽपरः । कूटसाक्षी रौरवं च रोधं गोविप्ररोधकः
श्वभोजनः विसूचिश्च तथाऽपरोऽवीचिरुच्यते। कूटसाक्षी रौरवं याति; गोविप्ररोधकः रोधं प्राप्नोति।
Verse 15
सुरापः सूकरं याति तालं मिथ्याम नुष्यहा । गुरुतल्पी तप्तकुम्भं तप्तलोहं च भक्तहा
सुरापः सूकरत्वं याति; मनुष्यहन्ता तालनरके पतति। गुरुतल्पगामी तप्तकुम्भं गच्छति; भक्तहन्ता तप्तलोहनरकं प्राप्नोति॥
Verse 16
गुरूणामवमंता यचो महाज्वाले निपात्यते । लवणं शास्त्रहंता च निर्मर्यादो विमोहके
गुरूणामवमानकर्ता महाज्वालनरके निपात्यते। शास्त्रहन्ता लवणं गच्छति; निर्मर्यादो विमोहके पतति॥
Verse 17
कृमिभक्ष्ये देवद्वेष्टा कृमिशे तु दुरिष्टकृत् । पितृदेवात्पूर्वमश्रल्लांलाभक्ष्ये प्रयाति च
देवद्वेष्टा कृमिभक्ष्ये नरके याति; दुरिष्टकृत् कृमिशे पतति। पितृदेवपूर्वमश्नन् लांलाभक्ष्ये नरके प्रयाति॥
Verse 18
मिथ्याजीवविरोधी विशसने कूटशस्त्रकृत् । अधोमुखे ह्यसद्ग्राही एकाशी पूयवाहके
मिथ्याजीवविरोधी विशसने नरके याति; कूटशस्त्रकृत् अपि तत्रैव। असद्ग्राही अधोमुखे पतति; एकाशी पूयवाहके नरके गच्छति॥
Verse 19
मार्ज्जारकुक्कुटश्वानपक्षिपोष्टा प्रयाति च । बधिरांधगृहक्षेत्रतृणधान्यादिज्वालकः
मार्ज्जारकुक्कुटश्वानपक्षिपोषकः तद्गतिं प्राप्नोति। बधिरान्धगृहक्षेत्रेषु तृणधान्यादिदाहकः अपि घोरां गतिं लभते॥
Verse 20
नक्षत्ररंगजीवी च याति वैतरणीं नरः । धनयौवनमत्तो यो धनहा कृष्णमेति सः
नक्षत्ररङ्गजीवी यो नरः स वैतरणीं याति। धनयौवनमदेन मत्तो यो धनं नाशयति, स कृष्णनरकं प्राप्नोति॥
Verse 21
असिपत्रवनं याति वृक्षच्छेदी वृथैव यत् । कुहकाजीविनः सर्वे वह्निज्वाले पतंति ते
वृथा वृक्षच्छेदी असिपत्रवनं याति। ये सर्वे कुहकाजीविनः, ते वह्निज्वालानरके पतन्ति॥
Verse 22
परस्त्रीं च परान्नं च गच्छन्संदंशमेति च । दिवास्वप्नपरा ये व्रतलोपपराश्च ये
परस्त्रीं परान्नं चाभिगच्छन् सन्दंशं नरकं याति। ये दिवास्वप्नपराः, ये च व्रतलोपपराः, तेऽपि तादृशं पतनं प्राप्नुवन्ति॥
Verse 23
शरीरमदमत्ताश्च यांति चैते श्वभोजनम् । शिवं हरिं न मन्यंते यांत्यवीचिनमेव च
शरीरमदमत्ताश्चैते श्वभोजनं नरकं यान्ति। ये शिवं हरिं च न मन्यन्ते, तेऽविचिनरकमेव यान्ति॥
Verse 24
इत्येवमादिभिः पापैरशास्त्रौघस्य सेवनैः । पतंत्येव महाघोरनरकेषु सहस्रशः
इत्येवमादिभिः पापैः, अशास्त्रौघस्य सेवनैश्च, जनाः सहस्रशः महाघोरनरकेषु निश्चयेन पतन्ति॥
Verse 25
तस्माद्य इच्छेदेतेभ्यो विमोक्षं बुद्धिमान्नरः । श्रुतिमार्गेण तेनार्च्यौ देवौ हरिहरावुभौ
तस्माद् एतेभ्यो विमोक्षं योऽभिलषति बुद्धिमान् नरः, स श्रुतिमार्गेण हरिहरौ उभौ देवौ सम्यगर्चयेत्।
Verse 26
नरकाणामधोभागे स्थितः कालाग्निसंज्ञकः । तदधो हट्टकश्चैव अनंतस्तदधः स्मृतः
नरकाणामधोभागे कालाग्निसंज्ञकः स्थितः; तदधो हट्टकश्चैव, तदधः स्मृतोऽनन्तः।
Verse 27
यस्यैतत्सकलं विश्वं मूर्धाग्रे सर्षपायते । इत्यनंतप्रभावात्स ह्यनंत इति कीर्त्यते
यस्य मूर्धाग्रे सर्षपायते सकलं विश्वम्; अनन्तप्रभावात् स ह्यनन्त इति कीर्त्यते।
Verse 28
दिशां गजास्तत्र पद्मकुमुदांजनवामनाः । तदधोंऽडकटाहश्च एकवीरास्ति तत्र च
तत्र दिशां गजाः पद्मकुमुदाञ्जनवामनाः; तदधोऽण्डकटाहाख्यः, तत्रैकवीरश्च विद्यते।
Verse 29
चतुर्लक्षसहस्राणि नवतिश्च शतानि च । एतनैव प्रमाणेन उदकं च ततः स्मृतम्
चतुर्लक्षसहस्राणि नवतिश्च शतानि च; एतेनैव प्रमाणेन ततोऽप्युदकं स्मृतम्।
Verse 30
तदधो नरकाः कोट्यो द्विकोट्योऽग्निस्ततो महान् । चत्वारिंशत्सहस्रैश्च तदधस्तम उच्यते
तदधः कोट्यः नरकाः सन्ति; ततोऽधो द्विकोटिमितो महान् अग्निः। तदधश्च चत्वारिंशत्सहस्रपर्यन्ते ‘तमः’ इति प्रसिद्धं स्थानम् उच्यते।
Verse 31
चत्वारिंश्च्चकोट्यस्तु चतस्रश्च ततः पराः । एकोननवतिर्लक्षाः सहस्राशीतिरेव च
चत्वारिंशत्कोट्यः एव, ततः परं चतस्रः अधिकाः। अनन्तरम् एकोननवतिलक्षाः, सहस्राशीति चापि परिगण्यते।
Verse 32
तदधोंऽडकटाहोथ कोटिमात्रस्तथापरः । देवी युक्ता कपालीशा दंडहस्तेन चापि सा
तदधोऽण्डकटाहोऽथ कोटिमात्रपरिमितः; ततः परोऽपि अन्यः स्तरः। तत्र देवी कपालीशा युक्ता, दण्डहस्तेनापि विराजते।
Verse 33
देवीनां कोटिकोटीभिः संवृता तत्र पालिनी । संकर्षणस्य निःश्वासप्रेरितो दाहकोऽनलः
तत्र पालिनी देवी कोटिकोटीभिः देवीनां संवृता तिष्ठति। संकर्षणस्य निःश्वासप्रेरितो दाहकोऽनलः प्रचण्डतया प्रवर्तते।
Verse 34
कालाग्निं प्रेरयत्येव कल्पांते दह्यते जगत् । एवंविधमधःसूत्रं निर्मितं चात्र भारत
स एव कालाग्निं प्रेरयति; कल्पान्ते जगत् दह्यते। एवंविधम् अधःसूत्रं अत्र निर्मितं, हे भारत।
Verse 35
मध्यसूत्रे कटाहे च पालकांस्ताञ्छृणुष्व मे । वसुधामा स्थितः पूर्वे शंखपालश्च दक्षिणे
मध्यसूत्रे कटाहे च ये पालयन्ति तान् मे शृणु। पूर्वदिशि वसुधामा स्थितः, दक्षिणे च शङ्खपालः॥
Verse 36
तक्षकेशः स्थितः पश्चादुत्तरे केतुमानिति । हरसिद्धिः सुपर्णाक्षी भास्करा योगनंदिनी
पश्चिमे तक्षककेशः स्थितः, उत्तरे केतुमानिति। तथा हरसिद्धिः सुपर्णाक्षी भास्करा योगनन्दिनी च॥
Verse 37
कोटिकोटी युता देवी देवीनां पालयत्यदः । एवमेतन्महाश्चर्यं ब्रह्मांडं स्थापितं च यैः
कोटिकोटियुता देवी देवीनां सहिताऽधः पालयति। एवमेतन्महाश्चर्यं ब्रह्माण्डं यैः स्थापितं तु॥
Verse 38
नमामि तानहं नित्यं ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् । विष्णुलोको रुद्रलोको बहिश्चास्मात्प्रकीर्त्यते
अहं नित्यं नमामि तान् ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान्। अस्माद्बहिः प्रकीर्त्येते विष्णुलोको रुद्रलोकश्च॥
Verse 39
तं च वर्णयितुं ब्रह्मा शक्तो नैवास्मदादयः । विमुक्ता यत्र संयांति नित्यं हरिहरव्रताः
तं वर्णयितुं ब्रह्मा न शक्तो न चास्मदादयः। यत्र विमुक्ता नित्यं यान्ति हरिहरव्रताः॥
Verse 40
ब्रह्मांडं संवृतं ह्येतत्कटाहेन समंततः । कपित्थस्य यथा बीजं कटाहेन सुसंवृतम्
एतद् ब्रह्माण्डं हि सर्वतः कटाहाकार-आवरणेन संवृतम्; यथा कपित्थफलस्य बीजं कठिनेन आवरणेन सुसंवृतं भवति।
Verse 41
दशोत्तरेण पयसा वृतं तच्चापि तेजसा । तेजश्च वायुना वायुर्नभ साहंतया च तत्
तदावरणं तस्माद् दशगुणेन पयसा वृतम्; तत् पुनस्तेजसा आवृतम्। तेजो वायुना, वायुः नभसा च—पूर्वात् पूर्वं दशगुणाधिकेन परिमाणेन—परिवृतम्।
Verse 42
अहंकारश्च महता तं चापि प्रकृतिः परा । दशोत्तराणि सर्वाणि षडाहुः सप्तमं च तत्
अहंकारो महता आवृतः; महत् पुनः परया प्रकृत्या आवृतम्। एतानि सर्वाणि दशोत्तर-परिमाणानि; षडावरणानि इति केचिद् आहुः, सा प्रकृतिः सप्तमं च।
Verse 43
प्राकृतं चरणं पार्थ तदनंतं प्रकीर्तितम् । अंडानां तु सहस्राणां सहस्राण्ययुतानि च
हे पार्थ, तत् प्राकृतं चरणं अनन्तम् इति प्रकीर्तितम्; तत्र अण्डानां सहस्राणि सहस्राणि, अयुतानि च सन्ति।
Verse 44
ईदृशानां तथा चात्र कोटिकोटिशतानि च । सर्वाण्येवंविधान्येव यादृशं कीर्तितंत्विदम्
एवंविधानाम् अत्र कोटिकोटिशतानि च सन्ति; सर्वाण्यपि एतादृशान्येव—यादृशम् इदं कीर्तितं तथा।
Verse 45
यस्यैवं वैभवं पार्थ तं नमामी सदाशिवम् । अहो मंदः स पापात्मा को वा तस्मादचेतनः
यस्यैवं वैभवं पार्थ तं नमामि सदाशिवम् । अहो मन्दः स पापात्मा को वा तस्मादचेतनः ॥
Verse 46
य एवंविधसंमोहतारकं न शिवं भजेत् । अथ ते कीर्थयिष्यामि कालमानं निबोध तत्
य एवंविधसंमोहतारकं न शिवं भजेत् । अथ ते कीर्तयिष्यामि कालमानं निबोध तत् ॥
Verse 47
काष्ठा निमेषा दश पंच चाहुस्त्रिंशच्च काष्ठा गणयेत्कला हि । त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहुर्त्तं तत्त्रिंशता रात्र्यहनी उभे च
काष्ठा निमेषा दश पञ्च चाहुस्त्रिंशच्च काष्ठा गणयेत्कला हि । त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहूर्तं तत्त्रिंशता रात्र्यहनी उभे च ॥
Verse 48
दिवसे पंच कालाः स्युस्त्रिमुहूर्ताः श्रृणुष्व तान् । प्रातस्ततः संगवश्च मध्याह्नश्चापराह्णकः
दिवसे पञ्च कालाः स्युस्त्रिमुहूर्ताः शृणुष्व तान् । प्रातस्ततः सङ्गवश्च मध्याह्नश्चापराह्णकः ॥
Verse 49
सायाह्नः पंचमश्चापि मुहूर्ता दश पंच च । अहोरात्राः पंचदश पक्ष इत्यभिधीयते
सायाह्नः पञ्चमश्चापि मुहूर्ता दश पञ्च च । अहोरात्राः पञ्चदश पक्ष इत्यभिधीयते ॥
Verse 50
मासः पक्षद्वयेनोक्तो द्वौ मासौ चार्कजावृतुः । ऋतुत्रयं चाप्ययनं द्वेयने वर्षमुच्यते
मासः पक्षद्वयात्मकः कथितः; द्वौ मासौ ऋतुरुच्यते। ऋतुत्रयं अयनं स्यात्; द्वे अयने वर्षं निगद्यते॥
Verse 51
चतुर्भेदं मासमाहुः पंचभेदं च वत्सरम् । संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः
मासस्य चतुर्भेदाः प्रोक्ताः; वत्सरस्य च पञ्चधा भेदः। प्रथमः संवत्सरः; द्वितीयः परिवत्सरः॥
Verse 52
इद्वत्सरस्तृतीयोऽसौ चतुर्थश्चानुवत्सरः । पंचमश्च युगोनाम गणनानिश्चयो हि सः
तृतीय इद्वत्सरः प्रोक्तः; चतुर्थोऽनुवत्सरः। पञ्चमः ‘युग’ इति नाम; गणनायाः निश्चयोऽयम्॥
Verse 53
मासेन च मनुष्याणामहोरात्रं च पैतृकम् । कृष्णपक्षस्त्वहः प्रोक्तः शुक्लपक्षश्च शर्वरी
मानुषमासेन पितॄणामहोरात्रं भवति। कृष्णपक्षोऽहः प्रोक्तः; शुक्लपक्षश्च शर्वरी॥
Verse 54
मानुषेण च वर्षेण दैविको दिवसः स्मृतः । अहस्तत्रो दगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम्
मानुषवर्षेण देवानां दिवसः स्मृतः। तत्रोत्तरायणमहो भवति; दक्षिणायनं रात्रिरुच्यते॥
Verse 55
वर्षेण चैव देवानां मतः सप्तर्षिवासरः । सप्तर्षीणां च वर्षेण ध्रौवश्च दिवसः स्मृतः
देवानां वर्षमानेन सप्तर्षिवासरः स्मृतः । सप्तर्षीणां च वर्षेण ध्रुवस्य दिवसः स्मृतः ॥
Verse 56
मनुष्याणां च वर्षाणि लक्षासप्तदशैव तु । अष्टाविंशतिसहस्राणि कृतं त्रेतायुगं ततः
मनुष्यवर्षमानेन लक्षसप्तदशैव तु । अष्टाविंशतिसहस्राणि कृतयुगं ततः परम् ॥
Verse 57
लक्षद्वादशसाहस्रषण्नवत्यधिकाः पराः । अष्टौ लक्षाश्चतुःषष्टिसहस्राणि च द्वापरः
त्रेतायुगं लक्षद्वादश षण्णवत्यधिकसाहस्रं परिकीर्तितम् । द्वापरस्त्वष्टलक्षाणि चतुःषष्टिसहस्रकः ॥
Verse 58
चतुर्लक्षं तु द्वात्रिंशत्सहस्राणि कलिः स्मृतः । चतुर्भिरेतैर्देवानां युगामित्यभिधीयते
कलियुगं चतुर्लक्षं द्वात्रिंशत्सहस्रकं स्मृतम् । एतैश्चतुर्भिर्देवानां युगमित्यभिधीयते ॥
Verse 59
आयुर्मनोर्युगानां च साधिका ह्येकसप्ततिः । चतुर्दशमनूनां च कालेन ब्रह्मणो दिनम्
मनोर्युगानामायुः साधिकैकसप्ततिः स्मृता । चतुर्दशमनुकालः ब्रह्मणो दिवसः स्मृतः ॥
Verse 60
युगानां च सहस्रेण स च कल्पः श्रृणुष्व तान् । भवोद्भवस्तपभव्य ऋतुर्वह्निर्वराहकः
युगानां सहस्रसमूहः कल्प इति स्मृतः—तान् नामानि शृणु: भवोद्भवः, तपोभव्यः, ऋतुः, वह्निः, वराहकश्च।
Verse 61
सावित्र आसिकश्चापि गांधारः कुशिकस्तथा । ऋषभश्च तथा खड्गो गांधारीयश्च मध्यमः
अपरेऽपि नामानि—सावित्रः, आसिकश्च, गान्धारः, कुशिकस्तथा; ऋषभः, खड्गः, गान्धारीयः, मध्यमश्च।
Verse 62
वैराजश्च निषादश्च मेघवाहनपंचमौ । चित्रको ज्ञान आकूतिर्मोनो दंशश्च बृंहकः
वैराजो निषादश्च, मेघवाहनः पञ्चमः; ततः चित्रकः, ज्ञानम्, आकूतिः, मोनो, दंशः, बृंहकश्च।
Verse 63
श्वेतो लोहितरक्तौ च पीतवासाः शिवः प्रभुः । सर्वरूपश्च मासोऽयमेवं वर्षशतावधिः
प्रभुः शिवः श्वेतरूपो लोहितरक्तरूपश्च, पीतवासाः च दृश्यते। अयं मासः सर्वरूपः; एवं वर्षशतपर्यन्तं प्रवर्तते।
Verse 64
पूर्वार्धमपरार्धं च ब्रह्ममानमिदं स्मृतम् । विष्णोश्च शंकरस्यापि नाहं शक्तश्च वर्णने
पूर्वार्धमपरार्धं च—एतद् ब्रह्ममानं स्मृतम्। विष्णोः शंकरस्यापि महिम्नो वर्णनेऽहं न शक्तः।
Verse 65
क्वाहमल्पमतिः पार्थ क्वापरौ हरित्र्यंबकौ । देविकेनैव मानेन पातालेष्वपि गण्यते
क्वाहमल्पमतिः पार्थ, क्व च तौ हरित्र्यम्बकौ? देव्या एव प्रमाणेन पातालेष्वपि गणना भवति।
Verse 66
इति ते सूचितं बुद्ध्या श्रृणु तत्प्राकृतं पुनः
इति ते बुद्ध्या सूचितं; शृणु पुनस्तत् प्राकृतं वृत्तान्तम्।
Verse 67
इति वैधात्रव्यवस्थितिः । श्रीनारद उवाच । ऋषभोनाम यन्नाम्ना नानापाषंड कल्पनाः । कलौ पार्थ भविष्यंति लोकानां मोहनात्मिकाः
इति वैधात्रव्यवस्थितिः। श्रीनारद उवाच—कलौ पार्थ ‘ऋषभ’नाम्ना लोकानां मोहनात्मिकाः नानापाषण्डकल्पनाः भविष्यन्ति।
Verse 68
तस्य पुत्रस्तु भरतः शतश्रृंगस्तु तत्सुतः । तस्य पुत्राष्टकं जातं तथैकाच कुमारिका
तस्य पुत्रो भरतो नाम; भरतस्य सुतः शतश्रृङ्गः। तस्याष्टौ पुत्रा जाता, तथा एका कुमारिका च।
Verse 69
इंद्रद्वीपः कसेरुश्च ताम्रद्वीपो गभस्तिमान् । नागः सौम्यश्च गांधर्वो वरुणश्च कुमारिका
इन्द्रद्वीपः कसेरुश्च ताम्रद्वीपो गभस्तिमान्। नागः सौम्यश्च गान्धर्वो वरुणश्च, तथा कुमारिका।
Verse 70
वदनं चापि कन्यायाः पार्थ बर्करिकाकृति । श्रृणु तत्कारणं सर्वं महाश्चर्यसमन्वितम्
कन्यायाः वदनमपि, हे पार्थ, बर्करीसदृशाकृतिमत् आसीत्। तस्य सर्वं कारणं महाश्चर्यसमन्वितं शृणु॥
Verse 71
महीसागरपर्यंतं वृक्षराजिविराजिते । जालीगुल्मलताकीर्णे स्तंभतीर्थस्य संनिधौ
महीसागरपर्यन्तं वृक्षराजिविराजिते। जालीगुल्मलताकीर्णे स्तम्भतीर्थस्य सन्निधौ॥
Verse 72
अजासमजतो मध्यात्काचिदेका च बर्करी । भ्रांता सती समायाता प्रदेशे तत्र दुश्चरे
अजासमजतो मध्यात् काचिदेका च बर्करी। भ्रान्ता सती समायाता प्रदेशे तत्र दुश्चरे॥
Verse 73
इतस्ततो भ्रमंति सा जालिमध्ये समंततः । निर्गंतुं नैव शक्नोति क्षुत्पिपासार्दिता शुभा
इतस्ततो भ्रमन्ती सा जालीमध्ये समन्ततः। निर्गन्तुं नैव शक्नोति क्षुत्पिपासार्दिता शुभा॥
Verse 74
विलग्ना जालिमध्ये तु ततः पंचत्वमागता । कालेन कियता तस्य त्रुटित्वा शिरसो ह्यधः
विलग्ना जालीमध्ये तु ततः पञ्चत्वमागता। कालेन कियताऽस्याः शिरस्त्रुटित्वा ह्यधोऽपतत्॥
Verse 75
पपात शनिदर्शे च महीसागरसंगमे । सर्वतीर्थमये तत्र सर्वपापप्रमोचने
पतितं शनिदर्शे तु महीसागर-सङ्गमे । सर्वतीर्थमये तत्र सर्वपापप्रमोचने ॥
Verse 76
शिरस्तु तदवस्थं हि समग्रं तत्र संस्थितम् । जालिगुल्मावलग्नं च तस्या नैवापतज्जले
शिरस्तु तदवस्थं हि समग्रं तत्र संस्थितम् । जालिगुल्मावलগ্নं च तस्या नैवापतज्जले ॥
Verse 77
शेषकायप्रपातेन महीसागरसंगमे । तत्तीर्थस्य प्रभावेन बर्करीसा कुरूद्वह
शेषकायप्रपातेन महीसागर-सङ्गमे । तत्तीर्थस्य प्रभावेन बर्करीसा बभूव सा ॥
Verse 78
शकश्रृंगस्य वै राज्ञः सिंहलेष्वभवत्सुता । मुखं बर्करिकातुल्यं व्यक्तं तस्या व्यजायत
सिंहलेषु शकशृङ्गराज्ञः कन्या समभवत् । बर्करिकातुल्यं मुखं तस्या व्यक्तं व्यजायत ॥
Verse 79
दिव्यनारी शुभाकारा शेषकाये बभौ शुभा । पूर्वं तस्याप्यपुत्रस्य राज्ञः पुत्रशतोपमा
शेषकाये दिव्यनारी शुभाकारा बभूव सा । अपुत्रस्य नृपस्यास्य पुत्रशतोपमा पुरा ॥
Verse 80
पुत्री जाता प्रमोदेन स्वजनानंदवर्धिनी । ततस्तस्या विलोक्याथ मुखं वर्करिकाकृति
पुत्री जाता प्रमोदहेतुः स्वजनानन्दवर्धिनी। ततस्तां विलोक्य सर्वे तस्या मुखं वर्करिकाकृतिं ददृशुः॥
Verse 81
विस्मयं समनुप्राप्ताः सर्वे ते राजपूरुषाः । विषादं परमापन्नो राजा सांतःपुरस्तदा
विस्मयं समनुप्राप्ताः सर्वे ते राजपूरुषाः। राजा सान्तःपुरः पश्चाद् विषादं परमं ययौ॥
Verse 82
खिन्नाः प्रकृतयः सर्वास्तादृग्रूपविलोकनात् । तत्किमित्येतदाश्चर्यमूचुः पौराः सुविस्मिताः
खिन्नाः प्रकृतयः सर्वास्तादृग्रूपविलोकनात्। तत्किमित्येतदाश्चर्यं पौराः प्रोचुः सुविस्मिताः॥
Verse 83
ततः सा यौवनं प्राप्ता साक्षाद्देवसुतोपमा । स्वमुखं दर्पणे वीक्ष्यस्मृतः पूर्वो भवस्तया
ततः सा यौवनं प्राप्ता साक्षाद्देवसुतोपमा। दर्पणे स्वमुखं दृष्ट्वा तया पूर्वो भवः स्मृतः॥
Verse 84
तत्तीर्थस्य प्रभावेण मातृपित्रोर्निवेदितम् । विषादो नैव कर्तव्यो मदर्थे तात निश्चितम्
तत्तीर्थस्य प्रभावेण मातृपित्रोर्निवेदितम्। विषादो नैव कर्तव्यो मदर्थे तात निश्चितम्॥
Verse 85
मा शोकं कुरु मे मातः पूर्वजन्मार्जितं फलम् । ततः पूर्वं स्ववृत्तांतमुक्त्वा सा च कुमारिका
मा शोकं कुरु मे मातः; एतत् पूर्वजन्मार्जितं फलम्। ततः सा कुमारिका पूर्ववृत्तान्तं स्वकथां च निवेदयामास।
Verse 86
पूर्वजन्मोद्भवः कायस्यस्या यत्रापतत्तथा । गमनाय तमुद्देशं विज्ञप्तौ पितरौ तया
पूर्वजन्मोद्भवस्याः कायस्य यत्र पतनं जातं, तं देशं सा पितरौ विज्ञाप्य तत्र गमनाय याचितवती।
Verse 87
अहं तात गमिष्यामि महीसागरसंगमम् । भवामि तत्र संप्राप्ता यथा कुरु तथा नृप
अहं तात गमिष्यामि महीसागर-सङ्गमम्। तत्र संप्राप्ता यथा युक्तं कुरु, नृप।
Verse 88
ततः पित्रा प्रतिज्ञातं शतश्रृंगेण तत्तथा । तस्याः संवाहनं चक्रे राजा पोतैः सरत्नकैः
ततः पित्रा शतशृङ्गेण यथोक्तं तत् प्रतिज्ञातम्। राजा च तस्याः संवाहनं पोतैः सरत्नकैः अकारयत्।
Verse 89
स्तंभतीर्थं ततः साऽपि प्राप्य पोतार्यसंयुता । भूरिदानं ततश्चक्रे दानं सर्वस्वलक्षणम्
ततः सा स्तम्भतीर्थं प्राप्य पोतार्यसंयुता। ततश्च भूरिदानं चकार, सर्वस्वदानलक्षणम्।
Verse 90
जालिगुल्मांतरेऽन्विष्य ततो दृष्टं निजं शिरः । अस्थिचर्मावशेषं च तदादाय प्रयत्नतः
जालिगुल्मान्तरं सर्वमन्विष्य सा ततः स्वकीयम् एव शिरोऽपश्यत् । अस्थिचर्मावशेषं च तदादाय प्रयत्नतः सावधानं समुद्धृतवती ॥
Verse 91
दग्ध्वा संगमसांनिध्ये क्षिप्तान्यस्थीनि संगमे । ततस्तीर्थप्रभावेण मुखं जातं शशिप्रभम्
संगमसांनिध्ये तानि दग्ध्वा क्षिप्तान्यस्थीनि संगमे । ततस्तीर्थप्रभावेण मुखं जातं शशिप्रभम् ॥
Verse 92
न तादृग्देवकन्यानां न तादृङनागयोषिताम् । न तादृङमर्त्यनारीणां तस्या यादृङमुखं मुखम्
न तादृग्देवकन्यानां न तादृङ्नागयोषिताम् । न तादृङ्मर्त्यनारीणां तस्या यादृङ्मुखं मुखम् ॥
Verse 93
सुरासुरनराः सर्वे तस्या रूपेण मोहिताः । बहुधा प्रार्थयंत्येनां न सा वरमभीप्सति
सुरासुरनराः सर्वे तस्या रूपेण मोहिताः । बहुधा प्रार्थयन्त्येनां न सा वरमभीप्सति ॥
Verse 94
कष्टं तया मुदा तत्र प्रारब्धं दुश्चरं तपः । ततः संवत्सरे पूर्णे देवदेवो महेश्वरः
कष्टं तया मुदा तत्र प्रारब्धं दुश्चरं तपः । ततः संवत्सरे पूर्णे देवदेवो महेश्वरः ॥
Verse 95
प्रत्यक्षतां गतस्तस्यै वरदोऽस्मीति चाब्रवीत् । ततस्तं पूजयित्वा च कुमारी वाक्यमब्रवीत्
स तस्यै प्रत्यक्षतां गतः—“वरदोऽस्मि” इति चाब्रवीत्। ततः कुमारी तं सम्यक् पूजयित्वा वाक्यमिदमब्रवीत्॥
Verse 96
यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । सांनिध्यं क्रियतामत्र सर्वकालं हि शंकर
यदि तुष्टोऽसि देवेश, यदि च मे वरो देयः। तर्हि शंकर, अत्र सर्वकालं सांनिध्यं क्रियताम्॥
Verse 97
एवमस्त्विति शर्वेण प्रोक्ते हृष्टा कुमारिका । यत्र दग्धं शिरस्तस्या बर्कर्याः कुरुसत्तम
“एवमस्तु” इति शर्वेण प्रोक्ते हृष्टा कुमारिका। यत्र दग्धं शिरस्तस्या बर्कर्याः, कुरुसत्तम॥
Verse 98
बर्करेशः शिवस्तत्र तया संस्थापितस्तदा । मन्मुखान्महादाश्चर्यं श्रुत्वेदं च तलातलात्
तत्र तदा तया शिवो बर्करेशः संस्थापितः। मन्मुखात् श्रुत्वा इदं महदाश्चर्यं तलातलादपि प्रसिद्धम्॥
Verse 99
स्वस्तिकोनाम नागेंद्रः कुमारीं द्रष्टुमागतः । शिरसा गच्छता तेन यत्रोत्क्षिप्ता च भूरभूत्
स्वस्तिकोनाम नागेन्द्रः कुमारीं द्रष्टुमागतः। तेन शिरसा गच्छता यत्रोत्क्षिप्ता भूः, तत्र भूरभूत्॥
Verse 100
ईशाने बर्करेशस्य कूपोऽभूत्स्वस्तिकाभिधः । पूरितो गंगया पार्थसर्वतीर्थफलप्रदः
ईशानदिशि बर्करेशस्य स्वस्तिकाभिधः कूपोऽभूत्। स गङ्गाजलैः परिपूर्णः, हे पार्थ, सर्वतीर्थस्नानफलप्रदः॥
Verse 101
दृष्ट्वा च स्थापितं लिंगं शिवस्तुष्टो वरं ददौ । येषां मृतशरीराणामत्र दाहः प्रजायते
स्थापितं लिङ्गं दृष्ट्वा शिवः प्रीतो वरं ददौ। येषां मृतशरीराणामत्र दाहः प्रजायते॥
Verse 102
क्षिप्यंतेब्धौ तथा स्थीनि तेषां स्यादक्षया गतिः । ते स्वर्गे सुचिरं कालं वसित्वात्र समागताः
अस्थीनि च यदा सागरे क्षिप्यन्ते तेषामक्षया गतिः स्यात्। ते स्वर्गे सुचिरं कालं वसित्वा पुनरत्र समागच्छन्ति॥
Verse 103
राजानः सर्वसंपूर्णाः सप्रतापा भवंति ते । बर्करेशं च यो भक्त्या संपूजयति मानवः
ते राजानः सर्वसम्पूर्णाः सप्रतापाः भवन्ति। यश्च मानवो भक्त्या बर्करेशं सम्पूजयति सापि तथा भवति॥
Verse 104
स्नात्वार्णवमहीतोये तस्य स्यान्मनसेप्सितम् । कार्तिके च चतुर्द्देश्यां कृष्णायां श्रद्धयान्वितः
अर्णवमहीतोये स्नात्वा तस्य मनसेप्सितं सिद्ध्यति। कार्तिके कृष्णचतुर्दश्यां श्रद्धायुक्तस्य विशेषतः॥
Verse 105
कूपे स्नानं नरः कृत्वा संतर्प्य च पितॄन्निजान् । पूजयेद्बर्करेशं यः सर्पपापैः स मुच्यते
कूपे स्नात्वा नरः सम्यक् स्वपितॄन् संतर्प्य च । बर्करेशं समभ्यर्च्य सर्पपापैः प्रमुच्यते ॥
Verse 106
एवं लब्ध्वा वरान्सर्वान्सा पुनः सिंहलं ययौ । शतश्रृङ्गाय पित्रे च वृत्तांतं स्वं न्यवेदयत्
एवं लब्ध्वा वरान् सर्वान् सा पुनः सिंहलं ययौ । शतश्रृङ्गाय पित्रे च स्ववृत्तान्तं न्यवेदयत् ॥
Verse 107
तच्छ्रुत्वा विस्मितो राजा लोकाः सर्वे च फाल्गुन । प्रशशंसुर्महीतीर्थमाजग्मुश्च कृतादराः
तच्छ्रुत्वा विस्मितो राजा लोकाश्चैव समन्ततः । प्रशशंसुर्महीतीर्थं कृतादरा ययुस्ततः ॥
Verse 108
स्नात्वा दत्त्वा च दानानि विविधानि च ते ततः । सिंहलं च ययुर्भूयस्तीर्थमाहात्म्यहर्षिताः
स्नात्वा दत्त्वा च दानानि नानाविधानि ते ततः । भूयः सिंहलं ययुर्हृष्टास्तीर्थमाहात्म्यहर्षिताः ॥
Verse 109
अनिच्छंत्यां कुमार्यां च वरं द्रव्यं च पार्थिवः । तथान्यदपि प्रीत्यासौ यद्ददौ नृपतिः श्रृणु
अनिच्छन्त्यां कुमार्यां च वरं द्रव्यं च पार्थिवः । प्रीत्या चान्यदपि दत्तं यत्तद् राज्ञा निशाम्यताम् ॥
Verse 110
इदं भारतखंडं च नवधैव विभज्य सः । ददावष्टौ स्वपुत्राणां कुमार्यै नवमं तथा
स भारतखण्डं नवधा विभज्य, अष्टौ स्वपुत्रेभ्यः प्रददौ; नवमं तु तथैव कुमार्यै कन्यायै समर्पितवान्।
Verse 111
तेषां विभेदान्वक्ष्यामि पर्वतैरुपशोभितान् । पुत्रनामानि वर्षाणि पर्वतांश्च श्रृणुष्व मे
तेषां विभेदान् पर्वतैः समुपशोभितान् वक्ष्यामि; पुत्रनामानि वर्षाणि पर्वतांश्च मे वचनात् शृणुष्व।
Verse 112
महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः । विंध्यश्च पारियात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः
महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् ऋक्षपर्वतः। विंध्यः पारियात्रश्च—एते सप्त कुलपर्वताः स्मृताः।
Verse 113
महेन्द्रपरतश्चैव इन्द्रद्वीपो निगद्यते । पारियात्रस्य चैवार्वाक्खण्डं कौमारिकं स्मृतम्
महेन्द्रपर्वतस्य पश्चिमतः इन्द्रद्वीप इति निगद्यते; पारियात्रस्य चोत्तरतो यत् खण्डं तत् कौमारिकं स्मृतम्।
Verse 114
सहस्रमेकमेकं च सर्वखण्डान्यमूनि च । नदीनां संभवं चापि संक्षेपाच्छृणु फाल्गुन
एतानि सर्वखण्डानि सहस्रमेकं च, नदीनां सम्भवं चापि—संक्षेपात् शृणु, हे फाल्गुन।
Verse 115
वेदस्मृतिमुखा नद्यः पारियात्रोद्भवा मताः । नर्मदासरसाद्याश्च नद्यो विंध्याद्विनिर्गताः
वेदस्मृतिमुखा नाम नद्यः पारियात्रगिरिसंभवाः स्मृताः। नर्मदासरसाद्याश्च नद्यो विंध्यगिरिविनिर्गताः कथ्यन्ते॥
Verse 116
शतद्रूचन्द्रभागाद्या ऋक्षपर्वतसंभवाः । ऋषिकुल्याकुमार्याद्याः शुक्तिमत्पादसंभवाः
शतद्रूचन्द्रभागाद्या नद्य ऋक्षगिरिसंभवाः। ऋषिकुल्याकुमार्याद्या नद्यः शुक्तिमत्पादसंभवाः स्मृताः॥
Verse 117
तापी पयोष्णी निर्विध्या कावेरी च महीनदी । कृष्णा वेणी भीमरथी सह्यपादोद्भवाः स्मृताः
तापी पयोष्णी निर्विध्या कावेरी महीनदी। कृष्णा वेणी भीमरथी सह्यपादोद्भवाः स्मृताः॥
Verse 118
कृतमालाताम्रपर्णीप्रमुखा मलयोद्भवाः । त्रिसामऋष्यकुल्याद्या महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः
कृतमालाताम्रपर्णीप्रमुखा नद्यो मलयोद्भवाः। त्रिसामऋष्यकुल्याद्या नद्यो महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः॥
Verse 119
एवं विभज्य पुत्रेभ्यः कुमार्यै च महीपतिः । शतशृंगो गिरं गत्वा उदीच्यां तप्तवांस्तपः
एवं विभज्य पुत्रेभ्यः कुमार्यै च महीपतिः। शतशृङ्गो गिरिं गत्वा उदीच्यां तप्तवान् तपः॥
Verse 120
तत्र तप्त्वा तपो घोरं ब्रह्मलोकं जगाम सः । शतश्रृंगो नृपश्रेष्ठः शतश्रृंगे नगोत्तमे
तत्र घोरं तपः तप्त्वा स ब्रह्मलोकं जगाम ह। शतशृङ्गो नृपश्रेष्ठः शतशृङ्गे नगोत्तमे॥
Verse 121
यत्र जातोऽसि कौतेय पांडोस्त्वं सोदरैः सह । कुमारी च महाभागा स्तंभतीर्थस्थिता सती
यत्र जातोऽसि कौन्तेय पाण्डोस्त्वं सोदरैः सह। तत्रैव कुमारी पुण्या स्तम्भतीर्थे प्रतिष्ठिता॥
Verse 122
खंडोद्भवेन द्रव्येण तेपे दानानि यच्छती । ततः केनापि कालेन भ्रातृभ्योऽष्टभ्य एव च
खण्डोद्भवेन द्रव्येण दानैः पुण्यं समाचरत्। ततः केनापि कालेन भ्रातृभ्योऽष्टभ्य एव च॥
Verse 123
महावीर्यबलोत्साहा जाता नव नवात्मजाः । ते समेत्य समागम्य कुमारीं प्रोचिरे ततः
महावीर्यबलोत्साहाः जाता नव नवात्मजाः। ते समेत्य समागम्य कुमारीं प्रोचिरे ततः॥
Verse 124
कुलदेवी त्वमस्माकं प्रसादं कुरु नः शुभे । अष्टौ खण्डानि चास्माकं विभज्य स्वयमेव च । देही द्वासप्ततीनां नो विभेदः स्याद्यथा न नः
कुलदेवी त्वमस्माकं प्रसादं कुरु नः शुभे। अष्टौ खण्डान् स्वयಂ विभज्य देहि द्वासप्ततीनां नः। यथा नः स्याद्विभेदोऽत्र तथा कुरु वरानने॥
Verse 125
इत्युक्ता सर्वधर्मज्ञा विज्ञाने ब्रह्मणा समा । द्वासप्ततिविभेदैः सा नव खंडान्यचीकरत्
इत्युक्ता सा सर्वधर्मज्ञा विज्ञाने ब्रह्मणा समा । द्वासप्ततिविभेदैर्नव खण्डान्यचीकरत् ॥
Verse 126
तेषां नामानि ग्रामांश्च पत्तनानि च फाल्गुन । वेलाकूलानि संख्यां च वक्ष्यामि तव तत्त्वतः
तेषां नामानि ग्रामांश्च पत्तनानि च फाल्गुन । वेलाकूलानि संख्यां च वक्ष्यामि तव तत्त्वतः ॥
Verse 127
कोटिश्चतस्रो ग्रामाणां नीवृदासीच्च मंडले । सार्धकोटिद्वयग्रामैर्देशो बालाक जच्यते
कोटिश्चतस्रो ग्रामाणां नीवृदासीच्च मण्डले । सार्धकोटिद्वयग्रामैर्देशो बालाक उच्यते ॥
Verse 128
सपादकोटिर्ग्रामाणां पुरसाहणके विदुः । लक्षाश्चत्वार एवापि ग्रामाणामंधके स्मृताः
सपादकोटिर्ग्रामाणां पुरसाहणके विदुः । लक्षाश्चत्वार एवापि ग्रामाणामन्धके स्मृताः ॥
Verse 129
एको लक्षश्च नेपाले ग्रामाणां परिकीर्तितः । षट्त्रींशल्लक्षमानं तु कान्यकुब्जे प्रकीर्तितम्
एको लक्षश्च नेपाले ग्रामाणां परिकीर्तितः । षट्त्रींशल्लक्षमानं तु कान्यकुब्जे प्रकीर्तितम् ॥
Verse 130
द्वासप्ततिस्तथा लक्षा ग्रामा गाजणके स्मृताः । अष्टादश तथा लक्षा ग्रामाणां गौडदेशके
गाजणके स्मृताः ग्रामाः द्वासप्ततिलक्षसंख्यकाः । गौडदेशे तथा प्रोक्ताः ग्रामाणामष्टादशलक्षकाः ॥
Verse 131
कामरूपे च ग्रामाणां नवलक्षाः प्रकीर्तिताः । डाहले वेदसंज्ञे तु ग्रामाणां नवलक्षकम्
कामरूपे प्रकीर्तिताः ग्रामाणां नवलक्षकाः । डाहले वेदसंज्ञे तु ग्रामाणां नवलक्षकम् ॥
Verse 132
नवैव लक्षा ग्रामाणां कांतिपुरे प्रकीर्तिताः । नवलक्षास्तथा चैव माचिपुरे प्रकीर्तिताः
कांतिपुरे प्रकीर्तिताः ग्रामाणां नव लक्षा एव । तथा माचिपुरे चैव नवलक्षाः प्रकीर्तिताः ॥
Verse 133
ओड्डियाणे तथा देशे नवलक्षाः प्रकीर्तिताः । जालंधरे तथा देशे नवलक्षाः प्रकीर्तिताः
ओड्डियाणे तथा देशे नवलक्षाः प्रकीर्तिताः । जालंधरे तथा देशे नवलक्षाः प्रकीर्तिताः ॥
Verse 134
लोहपूरे तथा देशे लक्षाः प्रोक्ता नवैव च । ग्रामाणां सप्तलक्षं च पांबीपुरे प्रकीर्तितम्
लोहपूरे तथा देशे प्रोक्ताः लक्षाः नवैव च । पांबीपुरे प्रकीर्तितं ग्रामाणां सप्तलक्षकम् ॥
Verse 135
ग्रामाणां सप्तलक्षं च रटराजे प्रकीर्तितम् । हरीआले च ग्रामाणां लक्षपंचकसंमितम्
रटराजे तु ग्रामाणां सप्तलक्षं प्रकीर्तितम्। हरीआले च ग्रामाणां लक्षपञ्चकसंमितम्॥
Verse 136
सार्धलक्षत्रयं प्रोक्तं द्रडस्य विषये तथा । सार्धलक्षत्रयं प्रोक्तं तथावंभणवाहके
द्रडस्य विषये प्रोक्तं सार्धलक्षत्रयं तथा। तथावंभणवाहके प्रोक्तं सार्धलक्षत्रयम्॥
Verse 137
एकविंशतिसाहस्रं ग्रामणां नीलपूरके । तथामलविषये पार्थ ग्राममाणामेकलक्षकम्
नीलपूरके ग्रामाणामेकविंशतिसाहस्रम्। तथामलविषये पार्थ ग्रामाणामेकलक्षकम्॥
Verse 138
नरेंदुनामदेशे तु लक्षमेकं सपादकम् । अतिलांगलदेशे च लक्षः प्रोक्तः सपादकः
नरेंदुनामदेशे तु लक्षमेकं सपादकम्। अतिलांगलदेशे च लक्षः प्रोक्तः सपादकः॥
Verse 139
लक्षाष्टादशसाहस्रं नवती द्वे च मालवे । सयंभरे तथा देशे लक्षः प्रोक्तः सपादकः
मालवे लक्षमष्टादशसाहस्रं नवती द्वे च कीर्तितम्। सयंभरदेशे च लक्षः प्रोक्तः सपादकः॥
Verse 140
मेवाडे च तथा प्रोक्तो लक्षश्चैकःसपादकः । अशीतिश्च सहस्राणि वागुरिः परिकीर्तितः
मेवाडेऽपि तथा प्रोक्तं लक्षं चैकं सपादकम् । अशीतिसहस्रयुक्तो वागुरिर्नाम विश्रुतः ॥
Verse 141
ग्रामसप्ततिसाहस्रो गुर्जरात्रः प्रकीर्तितः । तथा सप्ततिसाहस्रः पांडर्विषय एव च
ग्रामसप्ततिसाहस्रो गुर्जरात्रः प्रकीर्तितः । तथा सप्ततिसाहस्रः पाण्डर्विषय एव च ॥
Verse 142
जहाहुतिसहस्राणि द्वाचत्वारिंशदेव च । अष्टषाष्टसहस्राणि प्रोक्तं काश्मीरमंडलम्
जहाहुतिसहस्राणि द्वाचत्वारिंशदेव च । अष्टषाष्टसहस्राणि प्रोक्तं काश्मीरमण्डलम् ॥
Verse 143
षष्टित्रिंशत्सहस्राणि ग्रामाणां कौंकणे विदुः । चतुर्दशशतं द्वे च विंशतीलघुकौंकणम्
षट्त्रिंशत्सहस्राणि ग्रामाणां कोंकणे विदुः । चतुर्दशशतं द्वे च विंशतिः लघुकोंकणम् ॥
Verse 144
सिंधुः सहस्रदशके ग्रामाणां परिकीर्तितः
सिन्धुः सहस्रदशके ग्रामाणां परिकीर्तितः ॥
Verse 145
चतुर्दशशते द्वे च विंशतिः कच्छमंडलम् । पंचपंचाशत्सहस्रं ग्रामाः सौराष्ट्रमुच्यते
कच्छमण्डले ग्रामाणां चतुर्दशशते द्वे च विंशतिः स्मृताः । सौराष्ट्रं तु पञ्चपञ्चाशत्सहस्रग्रामात्मकं प्रकीर्तितम् ॥
Verse 146
एकविंशतिसहस्रो लाडदेशः प्रकीर्तितः । अतिसिंधुश्च ग्रामाणां दशसहस्र उच्यते । तथा चाश्वमुखं पार्थ दशसाहस्रमुच्यते
लाडदेशः एकविंशतिसहस्रग्रामैः प्रकीर्तितः । अतिसिन्धुर्दशसहस्रग्रामो निगद्यते । तथैव पार्थ, अश्वमुखोऽपि दशसाहस्रः स्मृतः ॥
Verse 147
सहस्रदशकं चापि एकपादः प्रकीर्तितः
सहस्रदशकं चापि एकपादः प्रकीर्तितः ॥
Verse 148
तथैव दशसाहस्रो देशः सूर्यमुखः स्मृतः । एकबाहुस्तथा देशो दशसाहस्रमुच्यते
तथैव दशसाहस्रो देशः सूर्यमुखः स्मृतः । एकबाहुस्तथा देशो दशसाहस्रमुच्यते ॥
Verse 149
सहस्रदशकं चैव संजायुरिति देशकः । शिवनामा तथा देशः सहस्रदशकः स्मृतः । सहस्राणि दश ख्यातं तथा कालहयंजयः
सहस्रदशकं चैव संजायुरिति देशकः । शिवनामा तथा देशः सहस्रदशकः स्मृतः । सहस्राणि दश ख्यातं तथा कालहयंजयः ॥
Verse 150
लिंगोद्भवस्तथा देशः सहस्राणि दशैव च । भद्रश्च देवभद्रश्च प्रत्येकं दशकौ स्मृतौ
लिङ्गोद्भव इति ख्यातो देशोऽपि दशसहस्रग्रामपरिमितः। भद्रः देवभद्रश्च—प्रत्येकं तौ दशकसहस्रौ स्मृतौ॥
Verse 151
षट्त्रिंशच्च सहस्राणि स्मृतौ चटविराटकौ । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि यमकोटिः प्रकीर्तिता
चटविराटकौ देशौ षट्त्रिंशत्सहस्रग्रामपरिमितौ स्मृतौ। यमकोटिरपि षट्त्रिंशत्सहस्रपरिमिता प्रकीर्तिता॥
Verse 152
अष्टादश तथा कोट्यो रामको देश उच्यते । तोमरश्चापि कर्णाटो युगलश्च त्रयस्त्विमे
रामको देश इति ख्यातोऽष्टादशकोटिग्रामपरिमित उच्यते। तोमरः कर्णाटो युगलश्च—इमे त्रयोऽपि निर्दिष्टाः॥
Verse 153
सपादलक्षग्रामाणां प्रत्येकं परिकीर्तितः । पंचलक्षाश्च ग्रामाणां स्त्रीराज्यं परिकीर्तितम्
तेषां त्रयाणां देशानां प्रत्येकं सपादलक्षग्रामपरिमितं परिकीर्तितम्। स्त्रीराज्यं तु पञ्चलक्षग्रामपरिमितं प्रकीर्तितम्॥
Verse 154
पुलस्त्यविषयश्चापि दशलक्षक उच्यते । प्रत्येकं लक्षदशकौ देशौ कांबोजकोशलौ
पुलस्त्यविषयोऽपि दशलक्षग्रामपरिमित उच्यते। कांबोजकोशलौ देशौ प्रत्येकं लक्षदशकौ परिकीर्तितौ॥
Verse 155
ग्रामाणां च चतुर्लक्षो बाल्हिकः परिकीर्त्यते । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि लंकादेशः प्रकीर्तितः
ग्रामाणां च चतुर्लक्षो बाल्हिकः परिकीर्त्यते । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि लङ्कादेशः प्रकीर्तितः ॥
Verse 156
चतुःषष्टिसहस्राणि कुरुदेशः प्रकीर्तितः । सार्धलक्षस्तथा प्रोक्तः किरातविजयो जयः
चतुःषष्टिसहस्राणि कुरुदेशः प्रकीर्तितः । सार्धलक्षस्तथा प्रोक्तः किरातविजयो जयः ॥
Verse 157
पंच प्राहुस्तथा लक्षान्विदर्भायां च ग्रामकान् । चतुर्दशसहस्राणि वर्धमानं प्रकीर्तितम्
पञ्च प्राहुस्तथा लक्षान् विदर्भायां च ग्रामकान् । चतुर्दशसहस्राणि वर्धमानं प्रकीर्तितम् ॥
Verse 158
सहस्रदशकं चापि सिंहलद्वीपमुच्यते । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि ग्रामाणां पांडुदेशकः
सहस्रदशकं चापि सिंहलद्वीपमुच्यते । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि ग्रामाणां पाण्डुदेशकः ॥
Verse 159
लक्षैकं च तथा प्रोक्तं ग्रामाणां तु भयाणकम् । षट्षष्टिं च सहस्राणि देशो मागध उच्यते
लक्षैकं च तथा प्रोक्तं ग्रामाणां तु भयाणकम् । षट्षष्टिं च सहस्राणि देशो मागध उच्यते ॥
Verse 160
षष्टिसहस्राणि तथा ग्रामाणां पांगुदेशकः । त्रिंशत्साहस्र उक्तश्च ग्रामाणां च वरेंदुकः
तथा पाङ्गुदेशे षष्टिसहस्राणि ग्रामाणि कथ्यन्ते; वरेंदुकदेशे च त्रिंशत्साहस्राणि ग्रामाणि प्रकीर्तितानि।
Verse 161
पंचविंशतिसाहस्रं मूलस्थानं प्रकीर्तितम् । चत्वारिंशत्सहस्राणि ग्रामाणां यावनः स्मृतः
मूलस्थाने पञ्चविंशतिसाहस्रं ग्रामसंख्यां प्रकीर्तयन्ति; यावनदेशे च चत्वारिंशत्सहस्राणि ग्रामाणि स्मृतानि।
Verse 162
चत्वार्येव सहस्राणि पक्षबाहुरुदीर्यते । द्वासप्ततिरमी देशाः ग्रामसंख्याः प्रकीर्तिताः
पक्षबाहौ चत्वारि सहस्राणि ग्रामाणि उदीर्यन्ते; एवं द्वासप्ततिः देशाः ग्रामसंख्याभिः सह प्रकीर्तिताः।
Verse 163
एवं भरतखंडेऽस्मिन्षण्णवत्येव कोटयः । द्वासप्ततिस्तथा लक्षाः पत्तनानां प्रकीर्तिताः
एवं भरतखण्डेऽस्मिन् षण्णवतिः कोटयः (विभागाः/निवासाः) प्रकीर्तिताः; पत्तनानां च द्वासप्ततिः लक्षाः इति परम्परया घोष्यते।
Verse 164
षट्त्रिंशच्च सहस्राणि वेलाकूलानि भारत । एवं विभज्य खंडानि भ्रातृव्याणां ददौ नव
भारत, वेलाकूलानि षट्त्रिंशत्सहस्राणि सन्ति; एवं खण्डान् विभज्य सा भ्रातॄणां बान्धवेभ्यः नव भागान् ददौ।
Verse 165
आत्मीयमपि सा देवी अनिच्छुष्वपि तेषु च । यतो मान्येति भगिनी प्रति क्रुध्यंति भ्रातरः
आत्मीयमपि वस्तु सा देवी तेषु अनिच्छुष्वपि नाधारयत्। ‘भगिनी मान्या’ इति मत्वा भ्रातरः प्रति तां क्रुद्धा भवन्ति।
Verse 166
भ्रातॄन्प्रति भगिनी च विचार्यैव ददौ शुभा । तत्कृत्वा सानुमान्यैतान्स्तंभतीर्थमुपागता
भ्रातॄन् प्रति भगिनीत्वं च विचार्यैव सा शुभा भागान् ददौ। तत्कृत्वा तान् सम्यगनुमान्य स्तम्भतीर्थम् उपागता।
Verse 167
तदा तेषु च देशेषु चतुर्वर्गस्य साधनम् । सर्वेषां प्रवरं प्रोक्तं कुमारीश्वरमेव च
तदा तेषु देशेषु चतुर्वर्गसाधनं कथितम्। सर्वेषां प्रवरं तु कुमारीश्वरमेव प्रोक्तम्।
Verse 168
तत्रापि गुप्तक्षेत्रं च वेदैतत्सा कुमारिका । गुप्तक्षेत्रे कुमारेशं पूजयंति महाव्रता
तत्रापि गुप्तं क्षेत्रं विद्यते—एतत्सा कुमारिका वेद। गुप्तक्षेत्रे महाव्रताः कुमारेशं पूजयन्ति।
Verse 169
तस्थौ स्नायंती षट्सु चैवापि संगमे । ततः कालप्रकर्षाच् प्रासादे स्कंदनिर्मिते
सा तत्र तस्थौ, षट्सु संगमेषु विशेषतः स्नानं कुर्वती। ततः कालप्रकर्षात् स्कन्दनिर्मिते प्रासादे न्यवसत्।
Verse 170
जीर्णे नव्यं स्वर्णमयं प्रासादं साप्यकारयत् । ततस्तुष्टो महादेवस्तस्या भक्त्यातितोषितः
जीर्णे देवालये नश्यति सा नव्यं स्वर्णमयं प्रासादं कारयामास। ततः सा भक्त्या अतितोषिता महादेवः परमं तुष्टोऽभवत्।
Verse 171
कुमारलिंगादुत्थाय प्रत्यक्षस्तामवोचत । भद्रे तवाहं भक्त्या च विज्ञानेन च तोषितः
कुमारलिङ्गादुत्थाय प्रत्यक्षो भूत्वा तामुवाच— ‘भद्रे, तव भक्त्या च विज्ञानेन च अहं तुष्टः।’
Verse 172
जीर्णः पुनरुद्धृतोऽयं प्रासादस्तेन तोषितः । तव नाम्ना च विख्यातो भविष्यामि कुमारिके
‘अयं जीर्णः प्रासादः पुनरुद्धृतः; तेनाहं तुष्टः। कुमारिके, तव नाम्ना एव अहं विख्यातो भविष्यामि।’
Verse 173
कर्ता चापि तथोद्धर्ता द्वौ वै समफलौ स्मृतौ । कुमारेशः कुमारीश इति वक्ष्यंति मां ततः
कर्ता चापि तथोद्धर्ता द्वावेतौ समफलप्रदौ स्मृतौ। अतः परं मां जनाः ‘कुमारेशः’ ‘कुमारीशः’ इति वक्ष्यन्ति।
Verse 174
बर्करेशे च ये दत्त वरा दत्ताः सदैव ते । तवापि प्राप्तः कालश्च समीपे वरवर्णिनि
बर्करेशे ये वरा दत्ताः ते सदैव सत्यतया प्रदीयन्ते। वरवर्णिनि, तवापि कालः प्राप्तः, समीप एव वर्तते।
Verse 175
अभर्तृकाया नार्याश्च न स्वर्गो मोक्ष एव च । यथैव वृद्धकन्यायाः सरस्वत्यास्तटे शुभे
अभर्तृकायाः स्त्रियाः स्वर्गो न मोक्षोऽपि कथ्यते; यथा शुभे सरस्वत्यास्तटे वृद्धकन्यायाः प्रसङ्गे।
Verse 176
तस्मात्त्वमत्र तीर्थे च महाकालमिति स्मृतम् । सिद्धिं गतं वृणु भद्रे पतित्वे वरवर्णिनि
तस्मात् त्वमत्र तीर्थे महाकाल इति स्मृते, सिद्धिं गतं महाकालं भद्रे वरवर्णिनि पतित्वे वृणु।
Verse 177
ततः सा रुद्रवाक्येन वरयामास तं पतिम् । रुद्रलोकं ययौ चापि महाकालसन्विता
ततः सा रुद्रवाक्येन तं पतिं वरयामास; महाकालसमन्विता च रुद्रलोकं ययौ।
Verse 178
तत्र तां पार्वती प्राह समालिंग्य प्रहर्षिता । यस्मात्त्वया चित्रवच्च लिखिता पृथिवी शुभे
तत्र पार्वती प्रहर्षिता तामालिङ्ग्य प्राह—यतस्त्वया शुभे पृथिवी चित्रवच्च लिखिता।
Verse 179
चित्रलेखेतिनाम्ना त्वं तस्माद्भव सखी मम । ततः सखी समभवच्चित्रलेखेति सा शुभा
तस्मात् त्वं चित्रलेखेति नाम्ना सखी मम भव; ततः सा शुभा चित्रलेखेति सखी समभवत्।
Verse 180
ययानिरुद्धः कथित उषायाः पतिरुत्तमः । योगिनीनां वरिष्ठा या महाकालस्य वल्लभा
यया उषायाः पतिरनिरुद्धोऽयमुत्तमः प्रदर्शितः; या योगिनीनां वरिष्ठा; या महाकालस्य प्रिया वल्लभा च।
Verse 181
अप्सुसा वार्षिकं बिंदुं पूर्णे वर्षशते पपौ । तपश्चरंती तस्मात्सा प्रोच्यते चाप्सरा दिवि
सा तपश्चरन्ती पूर्णे वर्षशते वार्षिकं बिन्दुमेकमेव पपौ; तस्मात् सा दिवि ‘अप्सरा’ इति प्रोच्यते।
Verse 182
एवंविधा कुमारी सा लिंगमेतद्धि फाल्गुन । स्थापयामास शिवदं बर्करेश्वरसंज्ञितम्
एवंविधा सा कुमारी, हे फाल्गुन, शिवदं लिङ्गमेतदेव स्थापयामास, यद् ‘बर्करेश्वर’ इति संज्ञितम्।
Verse 183
तस्मादत्र नृणां दाहश्चास्थिक्षेपश्च भारत । प्रयागादधिकौ प्रोक्तौ महेशस्य वचो यथा
तस्मादत्र, हे भारत, नृणां दाहश्चास्थिक्षेपश्च—महेशवचनानुसारं—प्रयागादधिकफलप्रदौ प्रोक्तौ।