Adhyaya 54
अस्मिन्नध्याये पुराणपरम्परया संवादो विस्तरति। नारदः कार्त्तिकशुक्लपक्षे स्वस्य प्रबोधिनीव्रतपूजां निर्दिशन् कलिदोषनिवृत्तिं मोक्षोपायं च कथयति। अर्जुनः चिरसन्देहं पृच्छति—समत्वनिष्ठो जितेन्द्रियः मोक्षपरायणश्च नारदः कथं वायुवद् चपलः सदा भ्रमन् दृश्यते, कलिना पीडिते लोके इति। सूतः तद्वृत्तान्तं निवेदयन् हारितवंशीयं ब्राह्मणं बाब्ह्रव्यं प्रविश्य, स कृष्णात् श्रुतं कारणं व्याचष्टे। अन्तरङ्गकथायां कृष्णः समुद्रसङ्गमप्रदेशं गत्वा पिण्डदानं महादानानि च कृत्वा, गुहेश्वरादिलिङ्गानां विधिवत् पूजां, कोटितीर्थस्नानं च अकरोत्, नारदं च सत्कृत्य पूजयामास। तदा उग्रसेनः पप्रच्छ—नारदः किमर्थं निरन्तरं विचरति? कृष्णः अवदत्—सृष्टिमार्गविघातकत्वेन दक्षः शापं दत्तवान्, तेन सदा भ्रमणं परेषां चोदनाप्रवृत्तिः च जाताः; तथापि सत्यैकनिष्ठाभक्तिभिः स मलिनो न भवति। कृष्णः नारदगुणान् (दमः, अदम्भः, स्थैर्यम्, शास्त्रविद्या, अद्रोहः) स्तोत्ररूपेण कीर्तयन् नित्यपाठकानां तस्य प्रसादं प्रतिजानाति। अनन्तरं विधिः—कार्त्तिकशुक्लद्वादश्यां प्रबोधिन्यां नारदकूपे स्नात्वा सावधानं श्राद्धं कुर्यात्; तपोदानजपाः अत्र अक्षयाः प्रोक्ताः। “इदं विष्णु” इति मन्त्रेण विष्णुं प्रबोध्य, ततः नारदं अपि प्रबोध्य पूजयेत्; छत्रं वस्त्रं कमण्डलुं च यथाशक्ति ब्राह्मणेभ्यो दद्यात्। फलश्रुतिः—एतेन व्रतेन पापनाशः, कलिदुःखानामनुदयः, लौकिकतापशमनं च भवति।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । ममापि पार्थ तत्रास्ति मूर्तिर्ब्राह्मणकाम्यया । तत्र नाहं त्यजाम्यंग च्छत्रदण्डविभूषिताम्
नारद उवाच । ममापि पार्थ तत्रास्ति मूर्तिर्ब्राह्मणकाम्यया । तत्र नाहं त्यजाम्यङ्ग छत्रदण्डविभूषिताम् ॥
Verse 2
कार्तिकस्य तु या शुक्ला भवत्येकादशी शुभा । तस्यां मदर्चनं कृत्वा कलिदोषैर्विमुच्यते
कार्तिकस्य तु या शुक्ला भवत्येकादशी शुभा । तस्यां मदर्चनं कृत्वा कलिदोषैर्विमुच्यते ॥
Verse 3
अर्जुन उवाच । बाल्यात्प्रभृति संदेहो ममायं हृदि वर्तते । पृच्छतस्तं च मे विप्र न क्रोधं कर्तुमर्हसि
अर्जुन उवाच । बाल्यात्प्रभृति संदेहो ममायं हृदि वर्तते । पृच्छतस्तं च मे विप्र न क्रोधं कर्तुमर्हसि ॥
Verse 4
सदा त्वं मोक्षधर्मेषु परिनिष्ठां परां गतः । सर्वभूतसमो दांतो रागद्वेषविवर्जितः
सदा त्वं मोक्षधर्मेषु परिनिष्ठां परां गतः । सर्वभूतसमो दान्तो रागद्वेषविवर्जितः ॥
Verse 5
त्यक्तनिंदास्तुतिर्मौनी मोक्षस्थः परिकीर्त्यसे । त्वं च नारद लोकेषु वायुवच्चपलो मुने
त्यक्तनिन्दास्तुतिर्मौनी मोक्षस्थः परिकीर्त्यसे । त्वं च नारद लोकेषु वायुवच्चपलो मुने ॥
Verse 6
सौदामिनीव विचरन्दृश्यसे प्राज्ञसंमतः । सदा कलिकरो लोके निर्दयः सर्वप्राणिषु
सौदामिनीव त्वं विचरन् दृश्यसे, प्राज्ञैः संमतश्च; तथापि लोके सदा कलिकरः, सर्वप्राणिषु निर्दयः।
Verse 7
बहूनां हि सहस्राणि देवगंधर्वरक्षसाम् । राज्ञां मुनीन्द्रदैत्यानां कलेर्नष्टानि तेऽभवन्
देवगन्धर्वरक्षसां राज्ञां मुनीन्द्रदैत्यानां च बहूनि सहस्राणि, कलेः प्रसङ्गेन त्वया नष्टानि अभवन्।
Verse 8
कस्मात्तदेषा चेष्टा ते संदेहं मे हर द्विज । संदेहान्न सुखं शेते बाणविद्धो मृगो यथा
कस्मात् तव एषा चेष्टा? मे संदेहं हर, हे द्विज; संदेहात् सुखं न शेते, बाणविद्धो मृगो यथा।
Verse 9
सूत उवाच । शौनकेदं वचः श्रुत्वा फाल्गुनान्नारदो मुनिः । प्रहसन्निव बाभ्रव्यवदनं स निरैक्षत
सूत उवाच—शौनक, फाल्गुनस्येदं वचः श्रुत्वा नारदो मुनिः प्रहसन्निव बाभ्रव्यवदनं निरैक्षत।
Verse 10
स च बाभ्रव्यनामा वै हारीतस्यान्वयोद्भवः । ब्राह्मणो नारदमुनेः समीपे वर्तते सदा
स बाभ्रव्यनामा वै हारीतस्यान्वयोद्भवः; ब्राह्मणो नारदमुनेः समीपे सदा वर्तते स्म।
Verse 11
स च ज्ञात्वा महाबुद्धिर्नारदस्य मनीषितम् । प्रहसन्निव प्रोवाच फाल्गुनं स्निग्धया गिरा
स महाबुद्धिर्नारदस्य मनीषितं ज्ञात्वा प्रहसन्निव स्निग्धया गिरा फाल्गुनं प्रोवाच।
Verse 12
बाभ्रव्य उवाच । सत्यमेतद्यथात्थ त्वं नारदं प्रति पांडव । सर्वोऽपि चात्र वृत्तांते संशयं याति मानवः
बाभ्रव्य उवाच—पाण्डव, नारदं प्रति त्वया यदुक्तं तत्सत्यम्; अस्मिन् वृत्तान्ते सर्वोऽपि मानवः संशयं याति।
Verse 13
तदहं ते प्रवक्ष्यामि यथा कृष्णान्मया श्रुतम् । स्तोककालांतरे पूर्वं सर्वं यादवनंदनः
तदहं ते प्रवक्ष्यामि यथा कृष्णान्मया श्रुतम्; स्तोककालान्तरात् पूर्वं सर्वमेतद् यादवनन्दनः प्रोवाच।
Verse 14
महीसागरयात्रायां कृष्णस्तत्राययौ प्रभुः । उग्रसेनेन सहितो वसुदेवेन बभ्रुणा
महीसागरयात्रायां प्रभुः कृष्णस्तत्र स्वयमाययौ, उग्रसेनेन सहितो वसुदेवेन बभ्रुणा च।
Verse 15
रामेण रौक्मिणेयेन युयुधानादिभिस्तदा । स च ज्ञात्वा ज्ञातिसमं महीसागरसंगमे
तदा रामेण रौक्मिणेयेन युयुधानादिभिश्च सहितः; स च ज्ञातिसमं महीसागरसङ्गमे समागतं ज्ञात्वा यथोचितं प्रववृते।
Verse 16
पिंडदानादिकं कृत्वा दत्त्वा दानानि भूरिशः । गुहेश्वरादिलिंगानि यत्नतः प्रतिपूज्य च
पिण्डदानादिकर्माणि कृत्वा दानानि भूरिशः प्रदाय च । गुहेश्वरादिलिङ्गानि यत्नतः सम्यक् प्रतिपूज्य च ॥
Verse 17
स्नानं कृत्वा कोटितीर्थे जयादित्यं समर्च्य च । पूजयन्नारदमुनिं युक्तः कृष्णो महामनाः
कोटितीर्थे स्नानं कृत्वा जयादित्यं समर्च्य च । युक्तः कृष्णो महामनाः पूजयन्नारदं मुनिम् ॥
Verse 19
उग्रसेन उवाच । कृष्ण प्रक्ष्यामि त्वामेकं संशयं वद तं मम
उग्रसेन उवाच । कृष्ण प्रक्ष्यामि त्वामेकं संशयं वद तन्मम ॥
Verse 20
योऽयं नाम महाबुद्धिर्नारदो विश्ववंदितः । कस्मादेषोऽतिचपलो वायुवद्भ्रमते जगत्
योऽयं नाम महाबुद्धिर्नारदो विश्ववन्दितः । कस्मादेषोऽतिचपलो वायुवद्भ्रमते जगत् ॥
Verse 21
श्रीकृष्ण उवाच । सत्यं राजंस्त्वया पृष्टमेतत्सर्वं वदामि ते । दक्षेण तु पुरा शप्तो नारदो मुनिसत्तमः
श्रीकृष्ण उवाच । सत्यं राजंस्त्वया पृष्टमेतत्सर्वं वदामि ते । दक्षेण तु पुरा शप्तो नारदो मुनिसत्तमः ॥
Verse 22
सृष्टिमार्गांस्तु तान्वीक्ष्य नारदेन विचालितान् । नावस्थानं च लोकेषु भ्रमतस्ते भविष्यति
सृष्टिमार्गान् तु तान् वीक्ष्य नारदेन विचालितान् । भ्रमतस्ते लोकेषु न किञ्चिद् अवस्थानं भविष्यति ॥
Verse 23
पैशुन्य वक्ता च तथा द्वितीयानां प्रचालनात् । इति शापद्वयं प्राप्य द्विविधात्मजचालनात्
पैशुन्यवक्ता च तथा द्वितीयानां प्रचालनात् । इति शापद्वयं प्राप्य द्विविधात्मजचालनात् ॥
Verse 24
निराकर्तुं समर्थोऽपि मुनिर्मेने तथैव तत् । एतावान्साधुवादो हि यतश्च क्षमते स्वयम्
निराकर्तुं समर्थोऽपि मुनिर्मेने तथैव तत् । एतावान् साधुवादो हि यतश्च क्षमते स्वयम् ॥
Verse 25
विनाशकालं चावेक्ष्य कलिं वर्धयते यतः । सत्यं च वक्ति तस्मात्स न च पापेन लिप्यते
विनाशकालं चावेक्ष्य कलिं वर्धयते यतः । सत्यं च वक्ति तस्मात् स न च पापेन लिप्यते ॥
Verse 26
भ्रमतोऽपि च सर्वत्र नास्य यस्मात्पृथङ्मनः । ध्येयाद्भवति नैव स्याद्भ्रमदोषस्ततोस्य च । यच्च प्रीतिर्मयि तस्य परमा तच्छृणुष्व च
भ्रमतोऽपि च सर्वत्र नास्य यस्मात् पृथङ्मनः । ध्येयाद् भवति नैव स्याद् भ्रमदोषस्ततोऽस्य च । यच्च प्रीतिर्मयि तस्य परमा तच्छृणुष्व च ॥
Verse 27
अहं हि सर्वदा स्तौमि नारदं देवदर्शनम् । महेंद्रगदितेनैव स्तोत्रेण शृणु तन्नृप
अहं हि सर्वदा देवदर्शनं नारदं मुनिं स्तौमि। महेन्द्रेणैव प्रोक्तं तदिदं स्तोत्रं शृणु, नृप॥
Verse 28
श्रुतचारित्रयोर्जाता यस्याहंता न विद्यते । अगुप्तश्रुत चारित्रं नारदं तं नमाम्यहम्
श्रुतचारित्रयोर्जातो यस्य नाहङ्कृतिः कदा। अगुप्तश्रुतचारित्रं नारदं तं नमाम्यहम्॥
Verse 29
अरतिक्रोधचापल्ये भयं नैतानि यस्य च । अदीर्घसूत्रं धीरं च नारदं तं नमाम्यहम्
अरतिक्रोधचापल्यैर्भयं नैवास्ति यस्य च। अदीर्घसूत्रं धीरं च नारदं तं नमाम्यहम्॥
Verse 30
कामाद्वा यदि वा लोभाद्वाचं यो नान्यथा वदेत् । उपास्यं सर्वजंतूनां नारदं तं नमाम्यहम्
कामाद्वा यदि वा लोभाद्वाचं यो नान्यथा वदेत्। उपास्यं सर्वभूतानां नारदं तं नमाम्यहम्॥
Verse 31
अध्यात्मगतितत्त्वज्ञं क्षांतं शक्तं जितेंद्रियम् । ऋजुं यथार्थ वक्तारं नारदं तं नमाम्यहम्
अध्यात्मगतितत्त्वज्ञं क्षान्तं शक्तं जितेन्द्रियम्। ऋजुं यथार्थवक्तारं नारदं तं नमाम्यहम्॥
Verse 32
तेजसा यशसा बुद्ध्या नयेन विनयेन च । जन्मना तपसा वृद्धं नारदं तं नमाम्यहम्
तेजसा यशसा बुद्ध्या नयेन विनयेन च । जन्मना तपसा वृद्धं नारदं तं नमाम्यहम् ॥
Verse 33
सुखशीलं सुखं वेषं सुभोजं स्वाचरं शुभम् । सुचक्षुषं सुवाक्यं च नारदं तं नमाम्यहम्
सुखशीलं सुखं वेषं सुभोजं स्वाचरं शुभम् । सुचक्षुषं सुवाक्यं च नारदं तं नमाम्यहम् ॥
Verse 34
कल्याणं कुरुते गाढं पापं यस्य न विद्यते । न प्रीयते परानर्थे यो ऽसौ तं नौमि नारदम्
कल्याणं कुरुते गाढं पापं यस्य न विद्यते । न प्रीयते परानर्थे योऽसौ तं नौमि नारदम् ॥
Verse 35
वेदस्मृतिपुराणोक्तधर्मे यो नित्यमास्थितः । प्रियाप्रियविमुक्तं तं नारदं प्रणमाम्यहम्
वेदस्मृतिपुराणोक्तधर्मे यो नित्यमास्थितः । प्रियाप्रियविमुक्तं तं नारदं प्रणमाम्यहम् ॥
Verse 36
अशनादिष्वलिप्तं च पंडितं नालसं द्विजम् । बहुश्रुतं चित्रकथं नारदं प्रणमाम्यहम्
अशनादिष्वलिप्तं च पण्डितं नालसं द्विजम् । बहुश्रुतं चित्रकथं नारदं प्रणमाम्यहम् ॥
Verse 37
नार्थे क्रोधे च कामे च भूतपूर्वोऽस्य विभ्रमः । येनैते नाशिता दोषा नारदं तं नमाम्यहम्
अर्थे क्रोधे च कामे च यस्य कदाचन न विभ्रमः। येनैते दोषा विनष्टाः तं नारदं नमाम्यहम्॥
Verse 38
वीतसंमोहदोषो यो दृढभक्तिश्च श्रेयसि । सुनयं सत्रपं तं च नारदं प्रणमाम्यहम्
वीतसंमोहदोषो यः श्रेयसि दृढभक्तिमान्। सुनयः सत्रपश्चैव तं नारदं प्रणमाम्यहम्॥
Verse 39
असक्तः सर्वसंगेषु यः सक्तात्मेति लक्ष्यते । अदीर्घसंशंयो वाग्ग्मी नारदं तं नमाम्यहम्
असक्तः सर्वसङ्गेषु सक्तात्मेति च लक्ष्यते। अदीर्घसंशयो वाग्मी तं नारदं नमाम्यहम्॥
Verse 40
न त्यजत्यागमं किंचिद्यस्तपो नोपजीवति । अवंध्यकालो यस्यात्मा तमहं नौमि नारदम्
न त्यजत्यागमं किञ्चिद्यस्तपो नोपजीवति। अवन्ध्यकालो यस्यात्मा तं नारदं नमाम्यहम्॥
Verse 41
कृतश्रमं कृतप्रज्ञं न च तृप्तं समाधितः । नित्यं यत्नात्प्रमत्तं च नारदं तं नमाम्यहम्
कृतश्रमं कृतप्रज्ञं समाधितो न तृप्तिमान्। नित्यं यत्नात्प्रमत्तं च तं नारदं नमाम्यहम्॥
Verse 42
न हृष्यत्यर्थलाभेन योऽलाभे न व्यथत्यपि । स्थिरबुद्धिरसक्तात्मा तमहं नौमि नारदम्
अर्थलाभे न हृष्यति, अलाभे न व्यथते; स्थिरबुद्धिरसक्तात्मा यः, तं नारदं अहं नौमि।
Verse 43
तं सर्वगुणसंपन्नं दक्षं शुचिमकातरम् । कालज्ञं च नयज्ञं च शरणं यामि नारदम्
सर्वगुणसंपन्नं दक्षं शुचिमकातरम्; कालज्ञं नयज्ञं च नारदं शरणं यामि।
Verse 44
इमं स्तवं नारदस्य नित्यं राजन्पठाम्यहम् । तेन मे परमा प्रीतिं करोति मुनिसत्तमः
इमं नारदस्तवं नित्यं राजन् पठाम्यहम्; तेन मे मुनिसत्तमः परमा प्रीतिं करोति।
Verse 45
अन्योपि यः शुचिर्भूत्वा नित्यमेतां स्तुतिं जपेत् । अचिरात्तस्य देवर्षिः प्रसादं कुरुते परम्
अन्योऽपि यः शुचिर्भूत्वा नित्यमेतां स्तुतिं जपेत्; अचिरात् तस्य देवर्षिः परं प्रसादं कुरुते।
Verse 46
एतान्गुणान्नारदस्य त्वमथाकर्ण्य पार्थिव । जप नित्यं स्तवं पुण्यं प्रीतस्ते भविता मुनिः
एतान् नारदगुणान् श्रुत्वा त्वं पार्थिव; नित्यं पुण्यं स्तवं जप, मुनिस्ते प्रीतो भविता।
Verse 47
बाभ्रव्य उवाच । इति कृष्णमुखाच्छ्रुत्वा नारदस्य गुणान्नृपः । बभूव परमप्री तश्चक्रे तच्च तथा वचः
बाभ्रव्य उवाच—एवं कृष्णस्य मुखात् नारदस्य गुणान् श्रुत्वा स नृपोऽतिपरमप्रीतोऽभवत्, तद्वचनं च यथावत् आचरत्तथा।
Verse 48
ततो नारदमानर्च दत्त्वा दानं च पुष्कलम् । नारदीयद्विजाग्र्याणां नारदः प्रीयतामिति
ततः स नृपो नारदमुनिम् अनर्च, पुष्कलं दानं च दत्त्वा—“नारदः प्रीयताम्” इति वदन्, नारदीयपरम्पराभक्तान् द्विजाग्र्यान् प्रति समर्पयामास।
Verse 49
ययौ द्वारवतीं कृष्णः सभ्रातृजातिबांधवः । तीर्थयात्रामिमां कृत्वा विधिवत्पुरुषोत्तमः
ततः पुरुषोत्तमः कृष्णः इमां तीर्थयात्रां विधिवत् कृत्वा, सभ्रातृजातिबान्धवः द्वारवतीं ययौ।
Verse 50
तथा त्वमपि कौरव्य नारदस्य गुणानिमान् । श्रुत्वा श्रद्धामयो भूत्वा शृणु कृत्यं यदत्र च
तथा त्वमपि कौरव्य, नारदस्येमान् गुणान् श्रुत्वा श्रद्धामयो भूत्वा, अत्र यत् कृत्यं तच्च शृणु।
Verse 51
कार्तिके शुक्लद्वादश्यां प्रबोधिन्यामसौ मुनिः । विष्णोर्ध्यानसमाधेश्च प्रबुद्धो जायते सदा
कार्तिके शुक्लद्वादश्यां प्रबोधिन्यां, असौ मुनिर्नारदः विष्णोर्ध्यानसमाधिना सदा प्रबुद्धो जायते।
Verse 52
तस्मिन्दिने नारदेन निर्मितेऽत्रैव कूपके । स्नानं कृत्वा प्रयत्नेन श्राद्धं कुर्यात्समाहितः
तस्मिन् दिने नारदेनात्रैव निर्मिते कूपके स्नानं कृत्वा यत्नतः, समाहितचित्तः प्रयत्नेन श्राद्धं कुर्यात्।
Verse 53
तपो दानं जपश्चात्र कूपे भवति चाक्षयम्
अत्र कूपे तपो दानं जपश्च यत्क्रियते, तस्य फलं चाक्षयमेव भवति।
Verse 54
इदं विष्ण्विति मंत्रेण ततो विष्णुं प्रबोधयेत् । नारदं च मुनिं पश्चान्मन्त्रेणानेन पांडव
ततः ‘इदं विष्ण्विति’ मन्त्रेण विष्णुं प्रबोधयेत्; पश्चात्, हे पाण्डव, अनेनैव मन्त्रेण मुनिं नारदं च समाह्वयेत् पूजयेत् च।
Verse 55
योगनिद्रा यथा त्यक्ता हरिणा मुनिसत्तम । तथा लोकोपकाराय भवानपि परित्यज
हे मुनिसत्तम, यथा हरिणा योगनिद्रा त्यक्ता, तथा लोकोपकाराय भवानपि तां परित्यज।
Verse 56
इति मंत्रेण चोत्थाप्य नारदं परिपूजयेत् । कृष्णप्रोदितया स्तुत्या छत्रधोत्रार्चनैः शुभैः
इति मन्त्रेण नारदं चोत्थाप्य, तं सम्यक् परिपूजयेत्—कृष्णप्रोदितया स्तुत्या, शुभैश्च छत्रधोत्रार्चनैः।
Verse 57
शक्त्या द्विजानां देयं च छत्रं धोत्रं कमंडलुम् । प्रणम्य ब्राह्मणान्भक्त्या नारदः प्रीयतामिति
यथाशक्ति द्विजेभ्यः छत्रं वस्त्रं कमण्डलुं च दद्यात्। भक्त्या ब्राह्मणान् प्रणम्य वदेत्—“नारदः प्रीयताम्” इति॥
Verse 58
एवं कृते प्रसादात्स मुनेः पापेन मुच्यते । जायते न कलिस्तस्य न चासौख्यं भवेदिह
एवं कृते तस्य मुनेः प्रसादात् पापात् विमुच्यते। तस्य कलिर्न जायते, न चेह किञ्चिदसौख्यं भवति॥