Adhyaya 48
अध्याय आरभ्य नारदः स्तम्भतीर्थमाहात्म्ये सोमनाथस्य महिमानं स्पष्टं प्रवक्तुमुद्यतः; श्रवणपाठयोः पापमोचनहेतुत्वं प्रतिपादयति। ततः तेजस्विनौ ब्राह्मणौ ऊर्जयन्तः प्रालेयश्च प्रभासतीर्थप्रशंसकं श्लोकं श्रुत्वा स्नानार्थं तीर्थयात्रां कर्तुं निश्चयं कुर्वीताम्। वननदीतीर्थान्यतिक्रम्य नर्मदां च तीर्त्वा भूमिसागरयोः सङ्गमलक्षणं पवित्रं देशं प्राप्नुतः; श्रमक्षुधातृष्णाभिः परीक्षितौ सिद्धलिङ्गसमीपे पतितौ सिद्धनाथं प्रणम्य स्थितौ। तस्मिन्नन्तराले दिव्यवाणी पुष्पवृष्टिश्च जायते; लिङ्गस्य प्रादुर्भावो वर्ण्यते, प्रालेयाय सोमनाथसमं फलं दत्तं, समुद्रतीरे स्थापितलिङ्गस्य च निर्देशः। अनन्तरं कथा प्रभासं प्रति निवर्तते, यात्रिकद्वयसम्बद्धं द्विविधसोमनाथरूपं च निर्दिशति। अथ हाटकेश्वरस्य प्रसङ्गः—ब्रह्मणा लिङ्गप्रतिष्ठा कथ्यते, ततः स्तुतिरनुक्रमेण शिवस्य विश्वरूपान् (अष्टमूर्तिसम्बद्धान्—सूर्याग्नि, पृथिवी, वायु, आकाश-शब्दादीन्) निरूपयति। फलश्रुतौ ब्रह्मस्तोत्रश्रवणपाठयोः हाटकेश्वरस्मरणस्य च अष्टविधशिवे सायुज्यप्राप्तिः, तथा भूमिसागर-सङ्गमे बहुपुण्यतीर्थसमृद्धिश्च प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । अथातः संप्रवक्ष्यामि सोमनाथमहिं स्फुटम् । शृण्वन्यां कीर्त यिष्यामि पापमोक्षमवाप्नुयात्
नारद उवाच— अथातः सोमनाथमहिमानं स्फुटं संप्रवक्ष्यामि। तं कीर्तयिष्यामि; यः शृणोति स पापमोक्षमवाप्नुयात्।
Verse 2
पुरा त्रेतायुगे पार्थ चौडदेशसमुद्भवौ । ऊर्जयंतश्च प्रालेयो विप्रावास्तां महाद्युती
पुरा त्रेतायुगे पार्थ, चौडदेशसमुद्भवौ महाद्युती विप्रौ ऊर्जयंतश्च प्रालेयश्च बभूवतुः।
Verse 3
तावेकदा पुराणार्थे श्लोकमेकमपश्यताम् । तं दृष्ट्वा सर्वशास्त्रज्ञावास्तां कंटकितत्वचौ
तावेकदा पुराणार्थपरिशीलने श्लोकमेकमपश्यताम्। तं दृष्ट्वा सर्वशास्त्रज्ञौ तौ हर्षात् कंटकितत्वचौ बभूवतुः।
Verse 4
प्रभासाद्यानि तीर्थानि पुलस्त्यायाह पद्मभूः । न यैस्तत्राप्लुतं चैव किं तैस्तीर्थमुपासितम्
पद्मभूर्ब्रह्मा पुलस्त्यमुवाच—प्रभासादीनि तीर्थानि प्रसिद्धानि; ये तत्र न स्नाताः, तैः किं नाम तीर्थसेवनं कृतम्?
Verse 5
इति श्लोकं पठित्वा तौ पुनःपुनरभिष्टुतम् । तर्ह्येव च प्रभासाय निःसृतौ स्नातुमुत्तमौ
इति श्लोकं पठित्वा तौ पुनःपुनरभिष्टुत्य, तदैव प्रभासं प्रति स्नानार्थं निर्ययतुः श्रेष्ठौ।
Verse 6
तौ वनानि नदीश्चैव व्यतिक्रम्य शनैःशनैः । महर्षिगणसंकीर्णामुत्तीणौ नर्मदां शिवाम्
तौ शनैः शनैर्वनानि नद्यश्च व्यतिक्रम्य, महर्षिगणसंकीर्णां शिवां नर्मदामुत्तीर्णौ।
Verse 7
गुप्तक्षेत्रस्य माहात्म्यं महीसागरसंगमम् । तत्र स्नात्वा प्रभासाय तन्मध्येन प्रतस्थतुः
गुप्तक्षेत्रस्य माहात्म्यं महीसागरसंगमं च श्रुत्वा, तत्र स्नात्वा, तन्मार्गेणैव प्रभासं प्रति प्रतस्थतुः।
Verse 8
ततो मार्गस्य शून्यत्वात्तृट्क्षुधापीडितौ भृशम् । आस्तां विचेतनौ विप्रौ सिद्धलिंगसमीपतः
ततः मार्गस्य शून्यत्वात् तृष्णाक्षुधाभ्यां भृशं पीडितौ, सिद्धलिङ्गसमीपे तौ विप्रौ विचेतनावास्ताम्।
Verse 9
सिद्धनाथं नमस्कृत्य संप्रयातौ सुधैर्यतः । क्षुधावेगेन तीव्रेण तृषा मध्यार्कतापितौ
सिद्धनाथं नमस्कृत्य तौ धैर्यसमन्वितौ प्रस्थितौ; मध्याह्नार्कतापेन दग्धौ तीव्रक्षुधातृषार्दितौ।
Verse 10
सहसा पतितौ भूमौ स्थूणपादौ विमूर्छितौ । ततो मुहूर्तात्प्रालेय ऊर्जयंतमभाषत
सहसा भूमौ पतितौ स्थूणपादौ विमूर्छितौ; ततः क्षणानन्तरं प्रालेय ऊर्जयन्तं प्रत्यभाषत।
Verse 11
किंचिद्विश्वस्य धैर्याच्च सखे किं न श्रुतं त्वया । यथा यथा विवर्णांगो जायते तीर्थयात्रया
सखे, लोके धैर्यस्य किंचिदपि न श्रुतं त्वया? तीर्थयात्रया यथा यथा देहो विवर्णो जायते पुनः पुनः।
Verse 12
तथातथा भवेद्दानैर्दीनः सोमेश्वरो हरः । तथाऽस्तां लुंठमानौ तावेवमुक्ते श्रुतेऽपि च
तथैव दानैः सोमेश्वरो हरः दीनानां प्रति प्रसन्नो भवति; एवमुक्ते श्रुतेऽपि तौ दुर्बलतया तत्रैव लुठन्तौ।
Verse 13
लुंठमानो जगामैव प्रालेयः किंचिदंतरे । उत्थितं सहसा लिंगं भूमिं भित्त्वा सुदुर्दृशम्
लुठन्नेव प्रालेयः किंचिदन्तरं जगाम; सहसा भूमिं भित्त्वा सुदुर्दर्शं लिङ्गम् उत्थितम्।
Verse 14
खे वाणी चाभवत्तत्र पुष्पवर्षपुरःसरा । प्रालेय तव हेतोस्तु सोमनाथसमं फलम् । उत्थितं सागरतटे लिंगं तिष्ठात्र सुव्रत
तदा खे वाणी समुत्थिता पुष्पवृष्टिपुरःसरा— “प्रालेय, तव निमित्तेनात्र फलं सोमनाथसमं भविष्यति। सागरतटे समुत्थितं लिङ्गमिदं अत्रैव तिष्ठतु, सुव्रत।”
Verse 15
प्रालेय उवाच । यद्येवं सत्यमेतच्च तथाप्यात्मा प्रकल्पितः
प्रालेय उवाच— “यदि एतत् सत्यमेव, तथापि ममात्मनिश्चयः पूर्वमेव दृढीकृतः।”
Verse 16
प्रभासाय प्रयातव्यं यदाऽमृत्योर्मया स्फुटम् । ततश्चैवोर्ज्जयंतोऽपि मूर्छाभावाल्लुठन्पुरः
“प्रभासाय मया गन्तव्यम्— अमृत्योः अपि स्फुटं मया निश्चयः कृतः।” ततः ऊर्जयन्तोऽपि मूर्छाभावेनाभिभूतः पुरः लुठन् सरन् च जगाम।
Verse 17
अपश्यदुत्थितं लिंगं स चैवं प्रत्यपद्यत । ततः प्रत्यक्षतां प्राप्तो भवश्चक्रे तयोर्दृढे
स उत्थितं लिङ्गं ददर्श, एवं च तत्त्वं प्रत्यपद्यत। ततः भवः प्रत्यक्षतां प्राप्तः, तयोः दृढं निश्चयं अचलतां च अकरोत्।
Verse 18
दृष्ट्या तनू ततो यातौ प्रभासं शिवसद्म च । तावेतौ सोमनाथौ द्वौ सिद्धेश्वरसमीपतः
ततः केवलदृष्ट्या तयोः तनू प्रभासं शिवसद्म च नीतौ। तावेतौ सिद्धेश्वरसमीपे स्थितौ “द्वौ सोमनाथौ” अभवताम्।
Verse 19
ऊर्जयंतः प्रतीच्यां च प्रालेयस्येश्वरोऽपरः । सोमकुडांभसि शनैः स्नात्वार्णवमहीजले
प्रतीच्यां दिशि ऊर्जाप्रदः प्रालेयेश्वरोऽपरः स्थितः। सोमकुडाम्भसि शनैः स्नात्वा, अर्णवजलैः महीजलैश्च मिश्रितैः पावनं भवेत्।
Verse 20
सोमनाथद्वयं पश्येज्जन्मपापात्प्रमुच्यते । ब्रह्मात्र स्थापयित्वा तु हाटकेश्वर संज्ञितम्
सोमनाथद्वयं यः पश्यति स जन्मार्जितपापात् प्रमुच्यते। अत्र तु ब्रह्मणा स्थापिता लिङ्गा ‘हाटकेश्वर’ इति संज्ञिता।
Verse 21
महीनगरके लिंगं पातालात्सुमनोहरम् । तुष्टाव देवं प्रयतः स्तुतिं तां शृणु पांडव
महीनगरके पातालोत्थं सुमनोहरं लिङ्गं विद्यते। ततः स प्रयतः देवम् अस्तोत्; तां स्तुतिं शृणु, हे पाण्डव।
Verse 22
नमस्ते भगवन्रुद्र भास्करामिततेजसे । नमो भवाय रुद्राय रसायांबुमयाय ते
नमस्ते भगवन् रुद्र, भास्करसममिततेजसे। नमो भवाय रुद्राय, रसायाम्बुमयाय ते।
Verse 23
शर्वाय क्षितिरूपाय सदा सुरभिणे नमः । ईशाय वायवे तुभ्यं संस्पर्शाय नमोनमः
शर्वाय क्षितिरूपाय सदा सुरभिणे नमः। ईशाय वायवे तुभ्यं संस्पर्शाय नमो नमः।
Verse 24
पशूनां पतये चापि पावकायातितेजसे । भीमाय व्योमरूपाय शब्दमात्राय ते नमः
पशूनां पतये चापि पावकायातितेजसे । भीमाय व्योमरूपाय शब्दमात्राय ते नमः ॥
Verse 25
महादेवाय सोमाय अमृताय नमोऽस्तु ते । उग्राय यजमानाय नमस्ते कर्मयोगिने
महादेवाय सोमाय अमृताय नमोऽस्तु ते । उग्राय यजमानाय नमस्ते कर्मयोगिने ॥
Verse 26
इत्येवं नामभिर्दिव्यैः स्तव एष उदीरितः । यः पठेच्छृणुयाद्वापि पितामहकृतं स्तवम्
इत्येवं नामभिर्दिव्यैः स्तव एष उदीरितः । यः पठेच्छृणुयाद्वापि पितामहकृतं स्तवम् ॥
Verse 27
हाटकेश्वरलिंगस्य नित्यं च प्रयतो नरः । अष्टमूर्तेः स सायुज्यं लभते नात्र संशयः
हाटकेश्वरलिंगस्य नित्यं च प्रयतो नरः । अष्टमूर्तेः स सायुज्यं लभते नात्र संशयः ॥
Verse 28
हाटकेश्वरलिंगं च प्रयतो यः स्मरेदपि । तस्य स्याद्वरदो ब्रह्मा तेनेदं स्थापितं जय
हाटकेश्वरलिंगं च प्रयतो यः स्मरेदपि । तस्य स्याद्वरदो ब्रह्मा तेनेदं स्थापितं जय ॥
Verse 29
एवंविधानि तीर्थानि महीसागरसंगमे । बहूनि संति पुण्यानि संक्षेपाद्वर्णितानि मे
एवंविधानि तीर्थानि महीसागरसङ्गमे बहूनि सन्ति पुण्यानि; मया तु संक्षेपतः एव वर्णितानि।
Verse 48
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारिकाखण्डे स्तम्भतीर्थमाहात्म्ये सोमनाथवृत्तांतवर्णनंनामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारिकाखण्डे स्तम्भतीर्थमाहात्म्ये सोमनाथवृत्तान्तवर्णनं नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः।