Adhyaya 46

Verse 1

नारद उवाच । बहूदकस्य कुंडस्य तीरस्थं लिंगमुत्तमम् । कपिलेश्वरमभ्यर्च्य नंदभद्रस्ततः सुधी

नारद उवाच । बहूदकस्य कुंडस्य तीरस्थं लिंगमुत्तमम् । कपिलेश्वरमभ्यर्च्य नंदभद्रस्ततः सुधी

Verse 2

प्रणम्य चाग्रतस्तस्थौ प्रबद्धकरसंपुटः । संसारचरितैः किंचिद्द्रुःखी गाथां व्यगायत

प्रणम्य चाग्रतस्तस्थौ प्रबद्धकरसंपुटः । संसारचरितैः किंचिद्द्रुःखी गाथां व्यगायत

Verse 3

स्रष्टारमस्य जगतश्चेत्पश्यामि सदाशिवम् । नानापृच्छाभिरथ तं कुर्यां नाथं विलज्जितम्

स्रष्टारमस्य जगतश्चेत्पश्यामि सदाशिवम् । नानापृच्छाभिरथ तं कुर्यां नाथं विलज्जितम्

Verse 4

अपूर्यमाणं तव किं जगत्संसृजनं विना । निरीह बहुधा यत्ते सृष्टं भार्गववज्जगत्

अपूर्यमाणं तव किं जगत्संसृजनं विना । निरीह बहुधा यत्ते सृष्टं भार्गववज्जगत्

Verse 5

सचेतनेन शुद्धेन रागादिरहितेन च । अथ कस्मादात्मसदृशं न सृष्टं निर्मितं जडम्

सचेतनः शुद्धश्च त्वं रागादिदोषवर्जितः। तर्हि कुतो नात्मसदृशं सृष्टं, किमर्थं जडं जगन्निर्मितम्॥

Verse 6

निर्वैरेण समेनाथ सुखदुःखभवाभवैः । ब्रह्मादिकीटपर्यन्तं किमेव क्लिश्यते जगत्

निर्वैरः समभावश्च त्वं नाथ सुखदुःखयोः। भवाभववशाद् ब्रह्मादिकीटपर्यन्तं जगत् किमर्थं क्लिश्यते॥

Verse 7

कांश्चित्स्वर्गेथ नरके पातयंस्त्वं सदाशिव । किं फलं समवाप्नोषि किमेवं कुरुषे वद

कांश्चित्स्वर्गेऽथ नरके पातयन् त्वं सदाशिव। किं फलं समवाप्नोषि, किमेवं कुरुषे वद॥

Verse 8

इष्टैः पुत्रादिभिर्नाथ वियुक्ता मानवा ह्यमी । क्रंदंति करुणासार किं घृणापि भवेन्न ते

इष्टैः पुत्रादिभिर्नाथ वियुक्ता मानवा इमे। क्रन्दन्ति करुणासार, किं घृणापि न ते भवेत्॥

Verse 9

अतीव नोचितं सर्वमेतदीश्वर सर्वथा । यत्ते भक्ताः समं पापैर्मज्जंते दुःखसागरे

अतीव नोचितं सर्वमेतदीश्वर सर्वथा। यत्ते भक्ताः समं पापैर्मज्जन्ते दुःखसागरे॥

Verse 10

एवंविधेन संसारचारित्रेण विमोहिताः । स्थानां तरं न यास्यामि भोक्ष्ये पास्यामि नोदकम्

एवंविधेन संसारचारित्रेण विमोहितोऽहं नान्यं स्थानान्तरं यास्यामि; न भोक्ष्ये, न चोदकं पास्यामि।

Verse 11

मरणांतमेव यास्यामि स्थास्ये संचिंतयन्नदः । स एवं विमृशन्नेव नंदभद्रः स्वयं स्थितः

मरणान्तमेव यास्यामि, अत्रैव स्थास्ये—इति संचिन्तयन्; एवं विमृशन्नेव नन्दभद्रः स्वयमेव तत्र स्थितः।

Verse 12

ततश्चतुर्थे दिवसे बहूकतटे शुभे । कश्चिद्बालः सप्तवर्षः पीडापीडित आययौ

ततः चतुर्थे दिवसे बहूकतटे शुभे, सप्तवर्षो बालः कश्चित् पीडापीडितोऽयात्।

Verse 13

कृशोतीव गलत्कुष्ठी प्रमुह्यंश्च पदेपेद । नंदभद्रमुवाचेदं कृच्छ्रात्संस्तभ्य बालकः

स बालः कृशोऽतीव, गलत्कुष्ठी, पदे पदे प्रमुह्यन्; कृच्छ्रात् संस्तभ्य नन्दभद्रमिदं उवाच।

Verse 14

अहो सुरूपसर्वांग कस्माद्दुःखी भवानपि । ततोस्य कारणं सर्वं व्याचष्ट नंदभद्रकः

अहो सुरूपसर्वाङ्ग! कस्माद् दुःखी भवानपि? ततः स कारणं सर्वं नन्दभद्रः तस्मै व्याचष्ट।

Verse 15

श्रुत्वा तत्कारणं सर्वं बालो दीनमना ब्रवीत् । अहो हा कष्टमत्युग्रं बुधानां यदबुद्धिता

तत्कारणं समग्रं श्रुत्वा स बालो दीनमानसोऽब्रवीत्—“अहो हाऽतिदारुणं दुःखं, यद्बुधानामप्यबुद्धिता भवति।”

Verse 16

संपूर्णोद्रियगात्रा यन्मर्तुमिच्छंति वै वृथा । मुहूर्ताद्ध्यत्र खट्वांगो मोक्षमार्गमुपागतः

संपूर्णेन्द्रियगात्रा अपि जना वृथा मर्तुमिच्छन्ति वै। अत्र तु खट्वाङ्गो मुहूर्तमात्रेण मोक्षमार्गमुपागतः।

Verse 17

तदहो भारतं खंडं सत्यायुषि त्यजेद्धि कः । अहमेव दृढो मन्ये पितृभ्यां यो विवर्जितः

तदहो! सत्यायुषि स्थिते भारतखण्डं कस्त्यजेत्? अहमेव दृढो मन्ये, पितृभ्यां विवर्जितो यः।

Verse 18

अशक्तश्चलितुं वापि मर्तुमिच्छामि नापि च । सर्वे लाभाः सातिमाना इति सत्या बतश्रुतिः

अशक्तोऽहं चलितुं वापि, मर्तुमिच्छामि नापि च। सर्वे लाभाः सातिमानाः—इति सत्या बत श्रुतिः।

Verse 19

संतोषोऽप्युचितस्तुभ्यं देहं यस्य दृढं त्विदम् । शरीरं नीरुजं चेन्मे भवेदपि कथंचन

संतोषोऽप्युचितस्तुभ्यं, यस्य देहो दृढोऽयम्। ममापि शरीरं नीरुजं स्यात्, कथंचिदिति मेऽभिलाषः।

Verse 20

क्षणेक्षणे च तत्कुर्यां भुज्यते यद्युगेयुगे । इंद्रियाणि वशे यस्य शरीरं च दृढं भवेत्

क्षणेक्षणे तदेव कुर्यां यद्युगेयुगे भोग्यं स्यात्; यदि मे इन्द्रियाणि वशे स्युः शरीरं च दृढं भवेत्।

Verse 21

सोऽप्यन्यदिच्छते चेच्च कोऽन्यस्तस्मादचेतनः । शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च

सोऽपि चेत् अन्यदिच्छेत्, तस्मादचेतनः कोऽन्यः? शोकस्थानसहस्राणि, हर्षस्थानशतानि च।

Verse 22

दिवसे दिवसे मूढमावशंति न पंडितम् । न हि ज्ञानविरुद्धेषु बह्वबपायेषु कर्मसु

दिवसे दिवसे मूढमावशन्ति, न पण्डितम्; न हि ज्ञानविरुद्धेषु बह्वपायेषु कर्मसु पण्डिताः प्रवर्तन्ते।

Verse 23

मूलघातिषु सज्जंते बुद्धिमंतो भवद्विधाः । अष्टांगां बुद्धिमाहुर्यां सर्वाश्रेयोविघातिनीम

मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः; अष्टाङ्गां बुद्धिमाहुर्यां सर्वाश्रेयोविघातिनीम्।

Verse 24

श्रुतिस्मृत्यविरुद्धा सा बुद्धिस्त्वय्यस्ति निर्मला । अथ कृच्छ्रेषु दुर्गेषु व्यापत्सु स्वजनस्य च

श्रुतिस्मृत्यविरुद्धा सा बुद्धिस्त्वय्यस्ति निर्मला; अथ कृच्छ्रेषु दुर्गेषु व्यापत्सु स्वजनस्य च।

Verse 25

शारीरमानसैर्दुःखैर्न सीदंति भवद्विधाः । नाप्राप्यमभिवांछंति नष्टं नेच्छंति शोचितुम्

शारीरमानसदुःखैः भवद्विधा न कदाचन सीदन्ति। अप्राप्यं नाभिवाञ्छन्ति, नष्टं च न शोचितुमिच्छन्ति॥

Verse 26

आपत्सु च न मुह्यंति नराः पंडितबुद्धयः । मनोदेहसमुत्थाभ्यां दुःखाब्यामर्पितं जगत्

आपत्सु पण्डितबुद्धयो नराः न मुह्यन्ति। मनोदेहसमुत्थाभ्यां दुःखाभ्यां जगदिदं पीड्यते॥

Verse 27

तयोर्व्याससमासाभ्यां शमोपायमिमं श्रृणु । व्याधेरनिष्टसंस्पर्शाच्छ्रमादिष्टविसर्जनात्

तयोर्दुःखयोर्व्याससमासाभ्यां शमोपायमिमं शृणु। व्याधेः अनिष्टसंस्पर्शवर्जनात्, श्रमादिष्टविसर्जनात्॥

Verse 28

चतुर्भिः कारणैर्दुःखं शीरिरं मानसं च यत् । मानसं चाप्यप्रियस्य संयोगः प्रियवर्जनम्

चतुर्भिः कारणैर्दुःखं द्विविधं—शारीरं मानसं च। मानसं तु अप्रियसंयोगात्, प्रियवियोगाच्च जायते॥

Verse 29

द्विप्रकारं महाकष्टं द्वयोरेतदुदाहृतम् । मानसेन हि दुःखैन शरीरमुपतप्यते

एतन्महाकष्टं द्विप्रकारमुदाहृतम्। मानसेन हि दुःखेन शरीरमपि सन्तप्यते॥

Verse 30

अयःपिंडेन तप्तेन कुंभसंस्थमिवोदकम् । तदाशु प्रति काराच्च सततं च विवर्जनात्

तप्तायःपिण्डेन कुंभस्थमिवोदकं यथा शीघ्रं शम्यते, तथा कारणस्य सततविवर्जनेनौषधोपचारेण च तदाशु प्रशाम्यति।

Verse 31

व्याधेराधेश्च प्रशमः क्रियायोगद्वयेन तु । मानसं शमयेत्तस्माज्ज्ञानेनाग्निमिवांबुना

व्याधेः आधेः च प्रशमो द्विविधेन क्रियायोगेन भवति; तस्मात् ज्ञानाम्बुना अग्निमिव मनः शमयेत्।

Verse 32

प्रशांते मानसे ह्यस्य शारीरमुपशाम्ति । मनसो दुःखमूलं तु स्नेह इत्युपलभ्यते

प्रशान्ते मानसे ह्यस्य शारीरदुःखमपि उपशाम्यति; मनसो दुःखमूलं तु स्नेहः इति निश्चीयते।

Verse 33

स्नेहाच्च सज्जनो नित्यं जन्तुर्दुःखमुपैति च । स्नेहमूलानि दुःखानि स्नेहजानि भायानि च

स्नेहात् सज्जनोऽपि नित्यं जन्तुः दुःखमुपैति; स्नेहमूलानि दुःखानि, स्नेहजानि भयानि च।

Verse 34

शोकहर्षौ तथायासः सर्वं स्नेहात्प्रवर्तते

शोकहर्षौ तथायासः सर्वं स्नेहात् प्रवर्तते।

Verse 35

स्नेहात्करणरागश्च प्रजज्ञे वैषयस्तथा । अश्रेयस्कावुभावतौ पूर्वस्तत्र गुरुः स्मृतः

स्नेहात् करणरागः प्रजायते, वैषयः कामोऽपि ततः समुत्पद्यते। उभौ ह्यश्रेयसहेतू; अत्र तु पूर्वः स्नेह एव गुरुः प्रवर्तकः स्मृतः॥

Verse 36

त्यागी तस्मान्न दुःखी स्यान्नर्वैरो निरवग्रहः । अत्यागी जन्ममरणे प्राप्नोतीह पुनःपुनः

तस्मात् त्यागी न दुःखी स्यात्, निर्वैरः निरवग्रहः। अत्यागी तु जन्ममरणे इह पुनःपुनः प्राप्नोति॥

Verse 37

तस्मात्स्नेहं न लिप्सेन मित्रेभ्यो धनसंचयात् । स्वशरीरसमुत्थं च ज्ञानेन विनिर्वतयेत्

तस्मात् स्नेहं न लिप्सेत मित्रेभ्यो धनसञ्चयात्। स्वशरीरसमुत्थं च बन्धदुःखं ज्ञानेन विनिर्वर्तयेत्॥

Verse 38

ज्ञानान्वितेषु सिद्धेषु शास्त्रूज्ञेषु कृतात्मसु । न तेषु सज्जते स्नेहः पद्मपत्रेष्विवोदकम्

ज्ञानान्वितेषु सिद्धेषु शास्त्रज्ञेषु कृतात्मसु। न तेषु सज्जते स्नेहः पद्मपत्रेष्विवोदकम्॥

Verse 39

रागाभिभूतः पुरुषः कामेन परिकृष्यते । इच्छा संजायते चास्य ततस्तृष्णा प्रवर्धते

रागाभिभूतः पुरुषः कामेन परिकृष्यते। इच्छा संजायते चास्य ततस्तृष्णा प्रवर्धते॥

Verse 40

तृष्णा हि सर्वपापिष्ठा नित्योद्वेगकरी मता । अधर्मबहुला चैव घोररूपानुबंधिनी

तृष्णा हि सर्वपापिष्ठा नित्योद्वेगकरी मता। अधर्मबहुला चैव घोररूपानुबंधिनी॥

Verse 41

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यतः । यासौ प्राणांतिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति। यासौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्॥

Verse 42

अनाद्यंता तु सा तृष्णा ह्यंतर्देहगता नृणाम् । विनाशयति संभूता लोहं लोहमलो यथा

अनाद्यन्ता तु सा तृष्णा ह्यन्तर्देहगता नृणाम्। विनाशयति सम्भूता लोहं लोहमलो यथा॥

Verse 43

यथैवैधः समुत्थेन वह्निना नाशमृच्छति । तथाऽकृतात्मा लोबेन स्वोत्पन्नेन विनश्यति

यथैवैधः समुत्थेन वह्निना नाशमृच्छति। तथाऽकृतात्मा लोभेन स्वोत्पन्नेन विनश्यति॥

Verse 44

तस्माल्लोभो न कर्तव्यः शरीरे चात्मबंधुषु । प्राप्तेषु व न हृष्येत नाशो वापि न शोचयेत्

तस्माल्लोभो न कर्तव्यः शरीरे चात्मबन्धुषु। प्राप्तेषु न हृष्येत नाशे वापि न शोचयेत्॥

Verse 45

नंदभद्र उवाच । अहो बाल न बालस्त्वं मतो मे त्वां नमाम्यहम् । त्वद्वाक्यैरतितृप्तोऽहं त्वां तु प्रक्ष्यामि किंचन

नन्दभद्र उवाच—अहो बाल! न बालस्त्वं मे मतः; त्वां नमाम्यहम्। त्वद्वाक्यैरतितृप्तोऽहं त्वां तु प्रक्ष्यामि किञ्चन॥

Verse 46

कामक्रोधावहंकारमिंद्रियाणि च मानवाः । निंदंति तत्र मे नित्यं विवक्षेयं प्रजायते

कामक्रोधावहङ्कारमिन्द्रियाणि च मानवाः निन्दन्ति; तत्र मे नित्यं विवक्षेयं प्रजायते॥

Verse 47

अहमेष ममेदं च कार्यमीदृशकस्त्वहम् । इत्यादि चात्मविज्ञानमहंकार इति स्मृतः

अहमेष ममेदं च कार्यमीदृशकस्त्वहम्—इत्यादि चात्मविज्ञानमहङ्कार इति स्मृतः॥

Verse 48

परिहार्यः य चेत्तं च विनोन्मत्तः प्रकीर्यते । कामोऽभिलाष इत्युक्तः सं चेत्पुंसा विवर्ज्यते

यश्चेतःप्रेरणः समुत्थितः सन् मनोऽतिविक्षिप्य विनोन्मत्तः प्रकीर्यते स परिहार्यः। कामोऽभिलाष इत्युक्तः; स चेत्पुंसा विवर्ज्यते॥

Verse 49

कथं स्वर्गो मुमुक्षा वा साध्यते दृषदा यथा । क्रोधो वा यदि संत्याज्यस्ततः शत्रुक्षयः कथम्

कथं स्वर्गो मुमुक्षा वा दृषदा यथा साध्यते? क्रोधो वा यदि सन्त्याज्यस्ततः शत्रुक्षयः कथम्॥

Verse 50

बाह्यानामांतराणां वा विना तं तृणवद्विदुः । इंद्रियाणि निगृह्यैव दुष्टानीति निपीडयेत्

तं तत्त्वं विना बाह्यान्तरवस्तूनि तृणवत् तुच्छानि विदुः। तस्मादिन्द्रियाणि निगृह्य दुष्टवृत्तीनि बलात् निपीडयेत्॥

Verse 51

कथं स्याद्धर्मश्रवणं कथं वा जीवनं भवेत् । एतस्मिन्मे मनो विद्धंखिद्यतेऽज्ञानसंकटे

कथं धर्मश्रवणं स्यात् कथं वा जीवनं भवेत्। एतस्मिन्नज्ञानसंकटे विद्धं मे मनः खिद्यते॥

Verse 52

तथा कस्मादिदं सृष्टं जडं विश्वं चिदात्मना । एवं यद्बहुधा क्लेशः पीड्यते हा कुतस्त्विदम्

कस्मादिदं जडं विश्वं चिदात्मना सृष्टम्? एवं बहुधा क्लेशैः पीड्यते—हा, कुतस्त्विदम्॥

Verse 53

बाल उवाच । सम्यगेतद्यथा पृष्टं यत्र मुह्यंति जंतवः । श्रृण्वेकाग्रमना भूत्वा ज्ञातं द्वैपायनान्मया

बाल उवाच—सम्यगेतत् पृष्टं यत्र जन्तवो मुह्यन्ति। एकाग्रमना भूत्वा शृणु; द्वैपायनात् मया ज्ञातम्॥

Verse 54

प्रकृतिः पुरुषश्चैव अनादी श्रृणुमः पुरा । साधर्म्येणावतिष्ठेते सृष्टेः प्रागजरामरौ

प्रकृतिः पुरुषश्चैव अनादीति पुरा श्रुतम्। सृष्टेः प्राक् साधर्म्येण तिष्ठतः अजरामरौ॥

Verse 55

ततः कालस्वबावाभ्यां प्रेरिता प्रकृतिः पुरा । पुंसः संयोगमैच्छत्सा तदभावात्प्रकुप्यत

ततः पुरा कालस्वभावाभ्यां प्रेरिता प्रकृतिः पुंसः संयोगं समैच्छत्; तदसंयोगाभावात् सा प्रकुपिता बभूव।

Verse 56

ततस्तमोमयी सा च लीलया देववीक्षिता । राजसी समभूद्दूष्टा सात्त्विकी समजायत

ततः सा तमोमयी लीलया देवेन वीक्षिता; राजसी दूष्टा समभूत्, सात्त्विकी च समजायत।

Verse 57

एवं त्रिगुणतां याता प्रकृतिर्देवदर्शनात् । तां समास्थाय परमस्त्रिमूर्तिः समजायत

एवं देवदर्शनात् प्रकृतिः त्रिगुणतां याता; तामाधारं कृत्वा परमस्त्रिमूर्तिः समजायत।

Verse 58

तस्याः प्रोच्चारणार्थं च प्रवृत्तः स्वांशतस्ततः । असूयत महत्तत्त्वं त्रिगुणं तद्विदुर्बुधाः

तस्याः प्रोच्चारणार्थं स स्वांशतः प्रवृत्तः; ततो महत्तत्त्वं त्रिगुणं समसूयत—इति बुधा विदुः।

Verse 59

अहंकार स्ततो जातः सत्त्वराजसतामसः । तमो रजस्त्वमापद्य रजः सत्त्वगुणं नयेत्

ततः सत्त्वराजसतामसस्वभावोऽहंकारो जातः; तमो रजस्त्वमापद्य, रजः सत्त्वगुणं नयेत्।

Verse 60

शुद्धसत्त्वे ततो मोक्षं प्रवदंति मनीषिणः । तमसो रजसस्त स्मात्संशुद्ध्यर्थं च सर्वशः

शुद्धसत्त्वे ततो मोक्षं प्रवदन्ति मनीषिणः। तस्मात् तमो रजश्चैव सर्वशः संशुद्ध्यर्थं परिशोधयेत्॥

Verse 61

जीवात्मसंज्ञान्स्वीयांशान्व्यभजत्परमेश्वरः । तावंतस्ते च क्षेत्र्ज्ञा देहा यावंत एव हि

जीवात्मसंज्ञाः स्वीयांशान् व्यभजत् परमेश्वरः। यावन्तस्ते च क्षेत्रज्ञा देहा यावन्त एव हि॥

Verse 62

निःसरंति यथा लोहात्तप्तल्लिंगात्स्फुलिंगकाः । तन्मात्रभूतसर्गोयमहंकारात्तु तामसात्

निःसरन्ति यथा लोहात् तप्तलिङ्गात् स्फुलिङ्गकाः। तथैव तन्मात्रभूतसर्गोऽयं तामसादहङ्कृतः॥

Verse 63

इंद्रियाणां सात्त्विकाच्च त्रिगुणानि च तान्यपि । एतैः संसिद्धयंत्रेण सच्चिदानन्दवीक्षणात्

इन्द्रियाणां च सात्त्विकात् प्रवृत्तिर्भवति ध्रुवम्। त्रिगुणानि च तान्येव संसिद्धयन्त्रेण सच्चिदानन्ददर्शनात्॥

Verse 64

रजस्तमश्च शोध्यंते सत्त्वेनैव मुमुक्षुभिः । तस्मात्कामं च क्रोधं च इंद्रियाणां प्रवर्तनम्

रजस्तमश्च शोध्येते सत्त्वेनैव मुमुक्षुभिः। तस्मात् कामं च क्रोधं च इन्द्रियाणां प्रवर्तनं निरोधयेत्॥

Verse 65

अहंकारं च संसेव्य सात्त्विकीं सिद्धिमश्नुते । राजसास्तामसाश्चैव त्याज्याः कामादयस्त्वमी

सात्त्विकमहम्कारं सम्यक् संसेवमानो जनः सात्त्विकीं सिद्धिमवाप्नोति। राजसतामसप्रवृत्तयः कामादयश्च त्वया सर्वथा त्याज्याः।

Verse 66

सात्त्विकाः सर्वदा सेव्याः संसारविजिगीषुभिः । गुणत्रयस्य वक्ष्यामि संक्षेपाल्लक्षणं तव

संसारं विजिगीषवः सर्वदा सात्त्विकान् भावान् सेवेयुः। इदानीं तव गुणत्रयस्य संक्षेपेण लक्षणं वक्ष्यामि।

Verse 67

सास्त्राभ्यासस्ततो ज्ञानं शौचमिंद्रियनिग्रहः । धर्मक्रियात्मचिंता च सात्त्विकं गुण लक्षणम्

शास्त्राभ्यासः ततः ज्ञानोत्पत्तिः शौचमिन्द्रियनिग्रहः। धर्मक्रिया आत्मचिन्ता च—एतत् सात्त्विकगुणलक्षणम्।

Verse 68

अन्यायेन धनादानं तंद्री नास्तिक्यमेव च । क्रौर्यं च याचकाद्यं च तामसं गुणलक्षणम्

अन्यायेन धनादानं तन्द्रा नास्तिक्यमेव च। क्रौर्यं याचकभावश्च—एतत्तामसगुणलक्षणम्।

Verse 69

तस्माद्बुद्धिमुकैस्त्वतैः सात्त्विकैर्देवतां भजेत् । राजसैर्मानवत्वं च तामसैः स्थाणुयोनिता

तस्माद्बुद्धिप्रबोधयुक्तैः सात्त्विकैर्भावैर्देवताभावं भजेत्। राजसैर्मानुषत्वं प्राप्नोति, तामसैः स्थाणुयोनितां पतति।

Verse 70

बुद्ध्याद्यैरेव मुक्तिः स्यादेतैरेव च यातना

बुद्ध्याद्यैरेव भावैर्मुक्तिः स्यादेव निश्चयात् । तैरेव च विपर्यस्तैर्यातना जायते ध्रुवम् ॥

Verse 71

अमीषां चाप्य भावे वै न किंचिदुपपद्यते । कलादो हि कलादीनां सुवर्णं शोधयेद्यथा

एषामभावे न खलु किञ्चिदुपपद्यते । यथा कलादिना स्वर्णं शोध्यते मिश्रधातुभिः ॥

Verse 72

तथा रजस्तमश्चैव संशोध्ये सात्त्विकैर्गुणैः । अस्मादेव गुणानां च समवायादनादिजात्

तथा रजस्तमसी शुद्ध्ये सात्त्विकैर्गुणैः सदा । अस्मादेव समवायादनादिजात् गुणसङ्करः ॥

Verse 73

सुखिनो दुःखिनश्चैव प्राणिनः शास्त्रदर्शिनः । अष्टाविंशतिलक्षैश्च गुणमेकैकमीश्वरः

सुखिनो दुःखिनश्चैव प्राणिनः शास्त्रदर्शिनः । अष्टाविंशतिलक्षैश्च गुणमेकैकमीश्वरः ॥

Verse 74

व्यभजच्चतुरा शीतिलक्षास्ता जीवयोनयः । सकाशान्मनसस्तद्वदात्मनः प्रभवंति हि

व्यभजच्चतुराशीतिलक्षास्ता जीवयोनयः । सकाशान्मनसस्तद्वदात्मनः प्रभवन्ति हि ॥

Verse 75

ईश्वरांशाश्च ते सर्वे मोहिताः प्राकृतैर्गुणैः । क्लेशानासादयंत्येव यथैवाधिकृता विभोः

ईश्वरांशा हि ते सर्वे, प्राकृतगुणमोहिताः। यथाधिकृतया शक्त्या विभोः, क्लेशान् अवश्यम् आप्नुवन्ति॥

Verse 76

अन्नानां पयसां चापि जीवानां चाथ श्रेयसे । मानुष्यमाहुस्तत्त्वज्ञाः शिवभावेन भावितम्

अन्नानां पयसां चैव जीवानां च हिताय वै। शिवभावेन भावितं मानुष्यं श्रेयसां परम् इति तत्त्वविदो वदन्ति॥

Verse 77

नंदभद्र उवाच । एवमेतत्किं तु भूयः प्रक्ष्याम्येतन्महामते । ईश्वराः सर्वदातारः पूज्यंते यैश्च देवताः

नन्दभद्र उवाच—एवमेतत्; किंतु भूयः पृच्छामि, महामते। ईश्वराः सर्वदातारः; कैः पूज्यन्ते देवताः॥

Verse 78

स्वभक्तांस्तान्न दुःखेभ्यः कस्माद्रक्षंति मानवान् । विशेषात्केपि दृश्यंते दुःखमग्नाः सुरान्रताः

स्वभक्तान् मानवान् दुःखेभ्यः कस्मान्न रक्षन्ति देवताः। विशेषात् केचिद् दृश्यन्ते, सुरव्रतपरायणाः, दुःखमग्नाः॥

Verse 79

इति मे मुह्यते बुद्धिस्त्वं वा किं बाल मन्यसे

इति मे बुद्धिर्मुह्यते; त्वं वा किं मन्यसे, बाल॥

Verse 80

बाल उवाच । अशुचिश्च शुचिश्चापि देवभक्तो द्विधा स्मृतः । कर्मणा मनसा वाचा तद्रतो भक्त उच्यते

बाल उवाच—देवभक्तो द्विविधः स्मृतः, अशुचिः शुचिश्च। यः कर्मणा मनसा वाचा च तस्मिन्नेव रतः, स एव भक्त इति कथ्यते।

Verse 81

अशुचिर्देवताश्चैव यदा पुजयते नरः । तदा भूतान्या विशंति स च मुह्यति तत्क्षणात्

यदा नरः अशुचिः सन् देवताः पूजयति, तदा भूतानि तं प्रविशन्ति; स च तत्क्षणादेव मुह्यति।

Verse 82

विमूढश्चाप्टयकार्याणि तानि तानि निषेवते । ततो विनश्यति क्षिप्रं नाशुचिः पूजयेत्ततः । शुचिर्वाभ्यर्चयेद्यश्च तस्य चेदशुभं भवेत्

विमूढः सन् स विविधान् अकार्याणि निषेवते; ततः स शीघ्रं विनश्यति। तस्मादशुचिः पूजां न कुर्यात्। शुचिर्वा यः सम्यगभ्यर्चयति, तस्यापि चेदशुभं भवेत्—

Verse 83

तस्य पूर्वकृतं व्यक्तं कर्मणां कोटि मुच्यते । महेश्वरो ब्रह्महत्याभयाद्यत्र ततस्ततः

तस्य पूर्वकृतकर्मणां व्यक्तफलानि कोटिशः क्षीयन्ते। महेश्वरश्च तत्रैव तत्क्षणं ब्रह्महत्यादिभयात् मोचयति।

Verse 84

सस्नौ तीर्थेषु कस्माच्च इतरो मुच्यते कथम् । अम्बरीषसुतां हृत्वा पर्वतान्नारदात्तथा

तीर्थेषु स्नानं कृत्वापि किमर्थं दुःखं न निवर्तते? इतरो वा कथं मुच्यते? अम्बरीषसुतां पर्वतात् हृत्वा, तथा नारदादपि यथाश्रुतम्—

Verse 85

सीतापहारमापेदे रामोऽन्यो मुच्यते कथम् । ब्रह्मापि शिरसश्छेदं कामयित्वा सुतामगात्

सीतापहारसम्बद्धं क्लेशं रामोऽप्यनुभूतवान्; तर्हि कथमन्यो मुक्तिं प्राप्नुयात्? ब्रह्मापि शिरश्छेदं कामयित्वा स्वसुतामन्वगात्।

Verse 86

इंद्रचंद्ररविविष्णुप्रमुखाः प्राप्नुयुः कृतम् । तस्मादवश्यं च कृतं भोज्यमेव नरैः सदा

इन्द्रचन्द्ररविविष्णुप्रमुखा अपि स्वकृतस्य फलमवाप्नुवन्ति; तस्मात् कृतं कर्मावश्यं नरैः सदा भोग्यमेव।

Verse 87

मुच्यते कोऽपि स्वकृतान्नैवेति श्रुतिनिर्णयः । किं तु देवप्रसादेन लभ्यमेकं सुरव्रतैः

स्वकृतकर्मणो न कश्चिदपि मुच्यते—इति श्रुतिनिर्णयः; किन्तु देवप्रसादेनैकं लभ्यते, सुरव्रतपरायणैः।

Verse 88

बहुभिर्जन्मभिर्भोज्यं भुज्येतैकेन जन्मना । तच्च भुक्त्वात तस्त्वर्थो भवेदिति विनिश्चयः

बहुजन्मभिर्भोग्यं यत्, तदेकजन्मना भुज्येत; तच्च भुक्त्वा क्षीणे कर्मफलभोगे, ततोऽर्थः स्फुटो भवतीति विनिश्चयः।

Verse 89

ये तप्यंते गतैः पापैः शुचयो देवताव्रताः । इह ते पुत्रपौत्रैश्च मोदंतेऽमुत्र चेह च

ये गतपापाः शुचयो देवताव्रतपरायणास्तप्यन्ते, ते इह पुत्रपौत्रैः सह मोदन्ते; अमुत्रापि च मोदन्ते—इह चामुत्र च।

Verse 90

तस्माद्देवाः सदा पूज्याः शुचिभिः श्रद्धयान्वितैः । प्रकृतिः शोधनीया च स्ववर्णोदितकर्मभिः

तस्मात् शुचिभिः श्रद्धायुक्तैः सदा देवाः पूजनीयाः। स्ववर्णोक्तकर्मभिः स्वप्रकृतिश्च शोधनीया॥

Verse 91

स्वनुष्ठितोऽपि धर्मः स्यात्क्लेशायैव विनाशिवम् । दुराचारस्य देवोपि प्राहेति भगवान्हरः

स्वनुष्ठितोऽपि धर्मोऽपि दुराचारिणः क्लेशहेतुरेव, न च शुभफलदः। इति भगवान् हरः देवोऽपि प्राह॥

Verse 92

भोक्तव्यं स्वकृतं तस्मात्पूजनीयः सदाशिवः । स्वाचारेण परित्याज्यौ रागद्वेषाविदं परम्

तस्मात् स्वकृतकर्मफलम् अवश्यं भोक्तव्यम्, सदाशिवश्च पूजनीयः। स्वाचारबलात् रागद्वेषौ परित्याज्यौ—एष परमोऽपदेशः॥

Verse 93

नन्दभद्र उवाच । शुद्धप्रज्ञ किमेतच्च पापिनोऽपि नरा यदा । मोदमानाः प्रदृश्यन्ते दारैरपि धनैरपि

नन्दभद्र उवाच—हे शुद्धप्रज्ञ! किमिदम्? यत् पापिनोऽपि नराः कदाचित् दारैर्धनैश्च सह मोदमानाः दृश्यन्ते॥

Verse 94

बाल उवाच । व्यक्तं तैस्तमसा दत्तं दानं पूर्वेषु जन्मसु । रजसा पूजितः शंभुस्तत्प्राप्तं स्वकृतं च तैः

बाल उवाच—व्यक्तं तैः पूर्वजन्मसु तमसा दानं दत्तम्; रजसा च शम्भुः पूजितः। तेन स्वकृतफलमेव तैः प्राप्तम्॥

Verse 95

किं तु यत्तमसा कर्म कृतं तस्य प्रभावतः । धर्माय न रतिर्भूयात्ततस्तेषां विदांवर

किंतु यत् तमसा प्रेरितं कर्म कृतं, तस्य प्रभावात् तेषां हृदये धर्मे रतिः पुनर्न जायते; अत एव, हे विदांवर।

Verse 96

भुक्त्वा पुण्यफलं याति नरकं संशयः । अस्मिंश्च संशये प्रोक्तं मार्कंडेयेन श्रूयते

पुण्यफलं भुक्त्वा नरकं याति—इति संशयः। अस्मिन्नेव संशये मार्कण्डेयेन यत् प्रोक्तं तद् श्रूयते।

Verse 97

इहैवैकस्य नामुत्र अमुत्रैकस्य नो इह । इह चामुत्र चैकस्य नामुत्रैकस्य नो इह

इहैवैकस्य फलम्, न अमुत्र; अमुत्रैकस्य फलम्, न इह। इह चामुत्र चैकस्य; न अमुत्रैकस्य, न इह।

Verse 98

पूर्वोपात्तं भवेत्पुण्यं भुक्तिर्नैवार्जयन्त्यपि । इह भोगः स वै प्रोक्तो दुर्भगस्याल्पमेधसः

पूर्वोपात्तमेव पुण्यं भवति भोग्यं; भुक्तिर्नैव नूतनं पुण्यमर्जयति। इह भोगः स एवोक्तो दुर्भगस्याल्पमेधसः।

Verse 99

पूर्वोपात्तं यस्य नास्ति तपोभिश्चार्जयत्यपि । परलोके तस्य भोगो धीमतः स क्रियात्स्फुटम्

यस्य पूर्वोपात्तं पुण्यं नास्ति, स तपोभिरपि यदर्जयति; तस्य धीमतः परलोके भोगः क्रियाफलरूपेण स्फुटं भवति।

Verse 100

पूर्वोपात्तं यस्य नास्ति पुण्यं चेहापि नार्जयेत् । ततश्चोहामुत्र वापि भो धिक्तं च नराधमम्

यस्य पूर्वोपात्तं पुण्यं नास्ति, यश्चेहापि पुण्यं न अर्जयति, स इह वा परत्र वा—भो—धिक्कृत्यो नराधमः।

Verse 101

इति ज्ञात्वा महाभागत्यक्त्वा शल्यानि कृत्स्नशः । भज रुद्रं वर्णधर्मं पालयास्मात्परं न हि

इति ज्ञात्वा महाभाग, कृत्स्नशः शल्यानि त्यक्त्वा; रुद्रं भज, वर्णधर्मं पालय—अस्मात्परं न हि।

Verse 102

योहि नष्टेष्वभीष्टेषु प्राप्तेष्वपि च शोचति । तृप्येत वा भवेद्बन्धो निश्चितं सोऽन्यजन्मनः

यो हि नष्टेष्वभीष्टेषु प्राप्तेष्वपि च शोचति; तृप्येत वा भवेद्बन्धो—निश्चितं सोऽन्यजन्मनः।

Verse 103

नन्दभद्र उवाच । नमस्तुभ्यमबालाय बालरूपाय धीमते । को भवांस्तत्त्वतो वेत्तुमिच्छामि त्वां शुचिस्मितम्

नन्दभद्र उवाच—नमस्तुभ्यमबालाय बालरूपाय धीमते। को भवान् तत्त्वतो वेत्तुमिच्छामि त्वां शुचिस्मितम्॥

Verse 104

बहवोऽपि मया वृद्धा दृष्टाश्चोपासिताः सदा । तेषामीदृशका बुद्धिर्न दृष्टा न श्रुतामया

बहवोऽपि मया वृद्धा दृष्टाश्चोपासिताः सदा; तेषामीदृशका बुद्धिर्न दृष्टा न श्रुता मया।

Verse 105

येन मे जन्मसंदेहा नाशिता लीलयैव च । तस्मात्सामान्यरूपस्त्वं निश्चितं न मतं मम

येन मे जन्मविषये संशया लीलयैव विनाशिताः, तस्मात् त्वं सामान्यस्वरूपो न; एष मम निश्चयो मतिः।

Verse 106

बाल उवाच । महदेतत्समाख्येयमेकाग्रः श्रृणु तत्त्वतः । इतः सप्ताधिके चापि सप्तमे जन्मनि त्वहम्

बाल उवाच—एतन्महदाख्येयम्; एकाग्रचित्तः तत्त्वतः शृणु। इतः सप्ताधिकेऽपि सप्तमे जन्मनि त्वहम्…

Verse 107

वैदिशे नगरे विप्रो नाम्नाऽसं धर्मजालिकः । वेदवेदांगतत्त्वत्रः स्मृतिशास्त्रार्थविद्वरः

वैदिशे नगरे विप्रो नाम्ना धर्मजालिकः अहम्। वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः स्मृतिशास्त्रार्थविद्वरः।

Verse 108

व्याख्याता धर्मशास्त्राणां यथा साक्षाद्बृहस्पतिः । किं त्वहं विविधान्धर्माल्लोंकानां वर्णये भृशम्

धर्मशास्त्राणां व्याख्याता अहं, यथा साक्षाद् बृहस्पतिरिव। किंतु लोकानां प्रति विविधान् धर्मान् भृशं घोषयामि।

Verse 109

स्वयं चातिदुराचारः पापिनामपि पापराट् । मंसाशी मद्यसेवी च परदाररतः सदा

स्वयं चाहम् अतिदुराचारः, पापिनामपि पापराट्। मांसाशी मद्यसेवी च, परदाररतः सदा।

Verse 110

असत्यभाषी दम्भीच सदा धर्मध्वजी खलः । लोभी दुरात्मा कथको न कर्ता कर्हिचित्क्वचित्

अहं असत्यभाषी दम्भी च, सदा धर्मध्वजी खलः। लोभी दुरात्मा केवलं कथकः, न कर्ता कर्हिचित्क्वचित्॥

Verse 111

यस्माज्जालिकवज्जालं लोकेभ्योऽहं क्षिपामि च । तत्त्वज्ञा मां ततः प्राहुर्धर्मजालिक इत्युत

यस्मात् जालिकवत् अहं लोकेभ्यः जालं क्षिपामि, तत्त्वज्ञाः ततो मां ‘धर्मजालिकः’ इति प्राहुः॥

Verse 112

सोऽहं तैर्बहुभिश्चीर्णैः पातकैरंत आगते । मृतो गतो यमस्थानं पातितः कूटशाल्मलीम्

एवं तैः बहुभिः चीर्णैः पातकैः अन्ते आगते, अहं मृतः यमस्थानं गतः, कूटशाल्मलीनरके पातितः॥

Verse 113

यमदुतैस्ततः कृष्टः स्मार्यमामः स्वचेष्टितम् । खड्गैश्च कृत्यमानोऽहं जीवामि प्रमियामि च

ततः यमदूतैः कृष्टः, स्वचेष्टितं स्मार्यमाणः; खड्गैः छिद्यमानोऽहं प्रमीयमानोऽपि पुनर्जीवामि च॥

Verse 114

आत्मानं बहुधा निंदञ्छाश्वतीर्न्यवसं समाः । नरके या मतिर्भूयाद्धर्मं प्रति प्रपीडतः

आत्मानं बहुधा निन्दन्, शाश्वतीः समाः नरके न्यवसम्; धर्मं प्रति प्रपीडतः मतिरेषा भूयाद् भूयः॥

Verse 115

सा चेन्मुहूर्तमात्रं स्यादपि धन्यस्ततः पुमान् । नमोनमः कर्मभूम्यै सुकृतं दुष्कृतं च वा

सा चेद् मुहूर्तमात्रं स्यादपि धर्माभिमुखता, ततो धन्यः स पुमान्। नमो नमः कर्मभूम्यै, यत्र सुकृतं दुष्कृतं च कर्तुं शक्यते॥

Verse 116

यस्यां मुहूर्तमात्रेण युगैरपि न नश्यति । ततो विपश्चिज्जनको मोक्षयामास नारकात्

यस्यां कर्मभूम्यां मुहूर्तमात्रेण कृतं कर्म युगैरपि न नश्यति। तस्मात् विपश्चित् जनकः नारकात् मोक्षयामास॥

Verse 117

तैः सहाहं प्रमुक्तश्च कथंचिदवपीडितः । स्थाणुत्वमनुभूयाथ क्लेशानासाद्य भूरिशः

तैः सहाहं प्रमुक्तोऽपि कथंचिदवपीडितः। अथ स्थाणुत्वमनुभूय क्लेशान् भूरिशोऽसादयम्॥

Verse 118

कीटोहमभवं पश्चात्तीरे सारस्वते शुभे । तत्र मार्गे सुखमिव संसुप्तोहं यदृच्छया

पश्चात् कीटोऽहमभवं सारस्वतस्य शुभे तीरे। तत्र मार्गे यदृच्छया सुखमिव संसुप्तोऽहमासम्॥

Verse 119

आगच्छतो रथस्यास्य शब्दमश्रौषमुन्नतम् । तं मेघनिनदं श्रुत्वा भीतोहं सहसा जवात्

आगच्छतोऽस्य रथस्योन्नतः शब्दो मया श्रुतः। तं मेघनिनदं श्रुत्वा सहसा भीतोऽहं जवात् अपसर्पम्॥

Verse 120

मार्गमुत्सृज्य दूरेण प्रपलायनमाचरम् । एतस्मिन्नंतरे व्यासस्तत्र प्राप्तो यदृच्छया

मार्गं परित्यज्य दूरं प्रधावितोऽहं पलायनमाचरम् । एतस्मिन्नन्तरे व्यासस्तत्र यदृच्छया समागतः ॥

Verse 121

स मामपश्यत्त्रस्तं च कृपया संयुतो मुनिः । यन्मया सर्वलोकानां नानाधर्माः प्रकीर्तिताः

स मुनिः कृपया युक्तो मां त्रस्तं समपश्यत् । येन सर्वलोकानां नानाधर्माः प्रकीर्तिताः ॥

Verse 122

विप्रजन्मनि तस्यैव प्रभावाद्व्याससंगमः । ततः सर्वरुतज्ञो मां प्राहार्च्यः कीटभाषया

विप्रजन्मनि तस्यैव प्रभावाद्व्याससङ्गमः । ततः सर्वरुतज्ञोऽर्च्यो मां प्राह कीटभाषया ॥

Verse 123

किमेवं नश्यसे कीट कस्मान्मृत्योर्बिभेषि च । अहो समुचिता भीतिर्मनुष्यस्य कुतस्तव

किमेवं नश्यसे कीट कस्मान्मृत्योर्बिभेषि च । अहो समुचिता भीतिर्मनुष्यस्य कुतस्तव ॥

Verse 124

इत्युक्तो मतिमान्पूर्वपुण्याद्व्यासं तदोचिवान् । न मे भयं जगद्वंद्य मृत्योरस्मात्कथंचन

इत्युक्तोऽहं मतिमान् पूर्वपुण्याद्व्यासं तदोचिवान् । न मे भयं जगद्वन्द्य मृत्योरस्मात्कथञ्चन ॥

Verse 125

एतदेव भयं मान्य गच्छेयमधमां गतिम् । अस्या अपि कुयोनेश्च संत्यन्याः कोटिशोऽधमाः

एतदेव मे भयं, मान्य, यदहं भूयः अधमां गतिं गच्छेयम्। अस्याः अपि कुयोनेः अधः कोटिशोऽन्याः अत्यन्ताधमाः योनयः सन्ति॥

Verse 126

तासु गर्भादिकक्लेशभीतस्त्रस्तोऽस्मि नान्यथा

तासु योनिषु गर्भादिकक्लेशैः भीतः त्रस्तोऽस्मि; नान्यथा कारणम्॥

Verse 127

व्यास उवाच । मा भयं कुरु सर्वाभ्यो योनिभ्यश्च चिरादिव । मोक्षयिष्यामि ब्राह्मण्यं प्रापयिष्यामि निश्चितम्

व्यास उवाच—मा भयं कुरु; सर्वाभ्यो योनिभ्यश्च चिरादिव। मोक्षयिष्यामि त्वां, ब्राह्मण्यं प्रापयिष्यामि निश्चितम्॥

Verse 128

इत्युक्तोहं कालियेन तं प्रणम्य जगद्गुरुम् । मार्गमागत्य चक्रेण पीडितो मृत्युमागमम्

इत्युक्तोऽहं कालियेन तं जगद्गुरुं प्रणम्य। मार्गमागत्य चक्रेण पीडितो मृत्युमागमम्॥

Verse 129

ततः काकश्रृगालादियोनिष्वस्मि यदाऽभवम् । तदातदा समागम्य व्यासो मां स्मारयच्च तत्

ततः काकशृगालादियोनिषु यदाऽहं समभवम्। तदा तदा समागम्य व्यासो मां तत्स्मारयच्च॥

Verse 130

ततो बहुविधा योनीः परिक्रम्यास्मि कर्षितः । ब्राह्मणस्य च गेहेस्यां योनौ जातोऽतिदुःखितः

ततः बहुविधासु योनिषु परिभ्रमन् दुःखैः कर्षितोऽहं, ब्राह्मणगृहेऽपि जातः सन् तस्मिन्नेव जन्मनि अतिदुःखितोऽभवम्।

Verse 131

ततो जन्मप्रभृत्यस्मि पितृभ्यां परिवर्जितः । गलत्कुष्ठी महापीडामेतां योऽनुभवामि च

ततो जन्मप्रभृत्यहं पितृभ्यां परित्यक्तः; गलितकुष्ठी सन् महतीं पीडामेतामनुभवामि।

Verse 132

ततो मां पंचमे वर्षे व्यास आगत्य जप्तवान् । कर्णे सारस्वतं मंत्रं तेनाहं संस्मरामि च

ततो मम पञ्चमे वर्षे व्यासोऽभ्यागत्य मम कर्णे सारस्वतं मन्त्रं जप्तवान्; तेनाहं स्मरणसमर्थोऽस्मि।

Verse 133

अनधीतानि शास्त्राणि वेदान्धर्मांश्च कृत्स्नशः । उक्तं व्यासेन चेदं मे गच्छ क्षेत्रं गुहस्य च । तत्र त्वं नंदभद्रं च आश्वासयमहामतिम्

अनधीतानि मे शास्त्राणि वेदधर्माश्च कृत्स्नशः; तथापि व्यासेन ममेदमुक्तम्— ‘गुहस्य क्षेत्रं गच्छ, तत्र नन्दभद्रं महामतिमाश्वासय।’

Verse 134

त्यत्क्वा बहूदके प्राणानस्थिक्षेपं महीजले । काराय्य त्वं ततो भावी मैत्रेय इति सन्मुनिः

‘बहूदके प्राणान् त्यक्त्वा, महीजलेऽस्थिक्षेपं कारयित्वा, ततः त्वं मैत्रेयः भविष्यसि’— इति सन्मुनिरब्रवीत्।

Verse 135

गमिष्यसि ततो मोक्षमिति मां व्यास उक्तवान् । आगतश्च ततश्चात्र वाहीकेभ्योऽयोऽतिक्लेशतः

“ततः मोक्षं गमिष्यसि” इति मां व्यासः प्रोवाच। ततोऽहं वाहीकैः कृतातिक्लेशः सन् अत्र समागतः।

Verse 136

इति ते कथितं सर्वमात्मनश्चरितं मया । पापमेवंविधं कष्टं नंदभद्र सदा त्यज

इति मया ते सर्वम् आत्मचरितं कथितम्। तस्मात् नन्दभद्र, एवंविधं कष्टं पापसमुद्भवं; पापं सदा परित्यज।

Verse 137

नंदभद्र उवाच । अहो महाद्भुतं तुभ्यं चरितं येन मे हृदि । भूयः शतगुणं जातं धर्मायदृढमानसम्

नन्दभद्र उवाच—अहो, तव चरितम् अतिमहदद्भुतम्। तदाकर्ण्य मम हृदि धर्माय शतगुणं दृढमानसं जातम्।

Verse 138

किं तु त्वयोक्तधर्मस्य कर्तुकामोस्मि निष्कृतिम् । धर्मं स्मर भवांस्तस्मात्किंचिदादिश निश्चितम्

किंतु त्वयोक्तधर्मस्य निष्कृतिं कर्तुकामोऽस्मि। तस्मात् धर्मं स्मरन् भवान् निश्चितं किंचिद् उपदिशतु—येनाहं पथं गच्छेयम्।

Verse 139

बाल उवाच । अत्र तीर्थे च सप्ताहं निराहारस्त्वहं स्थितः । सूर्यमंत्राञ्जमिष्यामि त्यक्ष्यामि च ततस्त्वसून्

बाल उवाच—अत्र तीर्थे सप्ताहं निराहारः स्थितोऽहं भविष्यामि। सूर्य-मन्त्रान् जपिष्यामि, ततः परं प्राणान् त्यक्ष्यामि।

Verse 140

ततो बर्करिकातीर्थे दग्धव्योहं त्वया तटे । अस्थीनि सागरे चापि मम क्षेप्याणि चात्र हि

ततः बर्करिकातीर्थतटे त्वया मम देहो दग्धव्यः। ममास्थीनि च सागरेऽपि निक्षेप्याणि—एष एव विधिः।

Verse 141

यदि सापह्नवं चित्तं मय्यतीव तवास्ति चेत् । ततस्त्वां गुरुकार्यार्थमादेक्ष्यामि श्रृणुष्व तत्

यदि मयि तव चित्तं नितरां श्रद्धाभक्तियुतं स्यात्, ततस्त्वां गुरुकार्याय नियोजयिष्यामि—तत् शृणु।

Verse 142

अस्मिन्बहूदके तीर्थे यत्र प्राणांस्त्यजाम्यहम् । तत्र मन्नामचिह्नस्ते संस्थाप्यो भास्करो विभुः

अस्मिन् बहूदके तीर्थे यत्राहं प्राणान् त्यक्ष्यामि, तत्र मन्नामाङ्कितचिह्नरूपेण विभुर्भास्करः संस्थाप्यः।

Verse 143

आरोग्यं धनधान्यं च पुत्रदारादिसंपदः । भास्करो भगवांस्तुष्टो दद्यादेतच्छ्रुतेर्वचः

आरोग्यं धनधान्यं च पुत्रदारादिसंपदः। भगवद्भास्करस्तुष्ट एतानि ददाति—इति श्रुतेर्वचः।

Verse 144

सविता परमो देवः सर्वस्वं वा द्विजन्मनाम् । वेदवेदांगगीतश्च त्वमप्येनं सदा भज

सविता परमो देवः, द्विजन्मनां सर्वस्वमेव। वेदवेदाङ्गगीतश्च; तस्मात् त्वमप्येनं सदा भज।

Verse 145

बहूदकमिदं कुंडं संसेव्यं च सदा त्वया । माहात्म्यमस्य वक्ष्यामि संक्षेपाद्व्यास सूचितम्

इदं बहूदकं कुण्डं नित्यं त्वया सेवनीयं; अस्य माहात्म्यं व्यासेन सूचितं संक्षेपतो वक्ष्यामि।

Verse 146

बहूदके कुंडवरे स्नाति यो विधिवन्नरः । आरोग्यं धनधान्याद्यं तस्य स्यात्सर्वजन्मसु

बहूदकस्य कुण्डवरे यो नरः विधिवत् स्नाति, तस्य सर्वजन्मसु आरोग्यं धनधान्यादि च भवति।

Verse 147

बहूदके च यः स्नात्वा सप्तम्यां माघमासके । दद्यात्पिंडं पितॄणां च तेऽक्ष्यां तृप्तिमाप्नुयुः

यो बहूदके माघमासस्य सप्तम्यां स्नात्वा पितॄणां पिण्डं ददाति, ते पितरः अक्षयां तृप्तिमाप्नुवन्ति।

Verse 148

बहूदकस्य तीरे यः शुचिर्यजति वै क्रतुम् । शतक्रतुफलं तस्य नास्ति काचिद्विचारणा

बहूदकस्य तीरे यः शुचिः क्रतुं यजति, तस्य शतक्रतुफलं निश्चयेन; अत्र न काचिद्विचारणा।

Verse 149

अत्र यस्त्यजति प्राणान्बहूदकतटे नरः । मोदते सूर्यलोकेऽसौ धर्मिणां च सुतो भवेत्

यो नरः बहूदकतटे अत्र प्राणान् त्यजति, स सूर्यलोके मोदते; पुनश्च धर्मिणां सुतो भवति।

Verse 150

बहूदकस्य तीरे च यः कुर्य्याज्जपसाधनम् । सर्वं लक्षगुणं प्रोक्तं जपो होमश्च पूजनम्

बहूदकस्य तीरे यः जपसाधनं कुर्यात्, तत्र कृतो जपः होमः पूजनं च सर्वं लक्षगुणफलप्रदं प्रोक्तम्।

Verse 151

बहूदकस्य तीरे च द्विजमेकं च भोजयेत् । यो मिष्टान्नेन तस्य स्याद्विप्रकोटिश्च भोजिता

बहूदकस्य तीरे यः द्विजमेकं भोजयेत्, मिष्टान्नेन तस्य भोजनेन तस्मै विप्रकोटिभोजनफलमिति स्मृतम्।

Verse 152

बहूदकस्य तीरे या नारी गौरिणिकाः शुभाः । संभोजयति तस्याश्च कुर्यात्सुस्वागतं ह्युमा

बहूदकस्य तीरे या नारी शुभा गौरिणिका, सा यदा संभोजयति सुस्वागतं च करोति, तदा उमैव तस्यै सुस्वागतं ददाति।

Verse 153

बहूदकस्य तीरे च यः कुर्याद्योगसाधनम् । षण्मासाभ्यन्तरे सिद्धिर्भवेत्तस्य न संशयः

बहूदकस्य तीरे यः योगसाधनं कुर्यात्, तस्य षण्मासाभ्यन्तरे सिद्धिर्भवति; अत्र संशयो नास्ति।

Verse 154

बहूदकस्य तीरे च प्रेतानुद्दिश्य दीयते । यत्किंचिदक्षयं तेषामुपतिष्ठेन्न चान्यथा

बहूदकस्य तीरे प्रेतानुद्दिश्य यत्किंचिद् दीयते, तत् तेषामक्षयमेव भवति; तेषामुपतिष्ठते नान्यथा।

Verse 155

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् । कृतं बहूदकतटे सर्वं स्यात्सुमहात्फलम्

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम्—बहूदकतटे यत्किञ्चित्कृतं तत्सर्वं सुमहाफलप्रदं भवति।

Verse 156

त्वयैतद्धृदि संधार्य फलं व्यासेन सूचितम् । बहूदकस्य कुंडस्य नंदभद्र महामते

महामते नन्दभद्र, एतत् हृदि संधारय; बहूदककुण्डस्य फलं व्यासेन सूचितम्।

Verse 157

इत्युक्त्वा सोऽभवन्मौनी स्नात्वा कुंडे ततः शुचिः । तीरे प्रस्तरमाश्रित्य स्वयं मंत्राञ्जाप ह

इत्युक्त्वा स मौनी अभवत्; ततः कुण्डे स्नात्वा शुचिर्भूत्वा, तीरे प्रस्तरमाश्रित्य स्वयमेव मन्त्रान् अजापयत्।

Verse 158

श्रीनारद उवाच । ततः स सप्तरात्रांते जहौ बालो निजानसून् । संस्कारितो यथोक्तं च नंदभद्रेण ब्राह्मणैः

श्रीनारद उवाच—ततः स बालः सप्तरात्रान्ते निजान् असून् जहौ; अनन्तरं नन्दभद्रेण ब्राह्मणैः सह यथोक्तं संस्कारः कृतः।

Verse 159

यत्र बालः स च प्राणाञ्जहौ जपपरायणः । बालादित्यमिति ख्यातं तत्रास्थापयत प्रभुम्

यत्र स बालो जपपरायणः प्राणान् जहौ, तत्रैव प्रभुं स्थापयामास; स च ‘बालादित्य’ इति ख्यातोऽभवत्।

Verse 160

बहूदके च यः स्नात्वा बालादित्यं प्रपूजयेत् । तस्य स्याद्भास्करस्तुष्टो मोक्षोपायं च विंदति

बहूदके तीर्थे स्नात्वा यः बालादित्यं समर्चयेत् । तस्मै भास्करः प्रसन्नो भवति, स च मोक्षस्योपायं लभते ॥

Verse 161

नंदभद्रो ऽप्यथान्यस्यां भार्यायामपरान्सुतान् । उत्पाद्यात्मसमन्धीमाञ्छिवसूर्यपरायणः

नन्दभद्रोऽपि चान्यस्यां भार्यायामपरान् सुतान् । उत्पाद्य स्वकुलसम्बन्धान् शिवसूर्यपरायणः ॥

Verse 162

रुद्रदेहं ययौ पार्थ पुनरावृत्तिदुर्लभम् । एवमेतन्महाकुंडं बहूदकमिति स्मृतम्

रुद्रदेहं ययौ पार्थ पुनरावृत्तिदुर्लभम् । एवमेतन्महाकुण्डं बहूदकमिति स्मृतम् ॥

Verse 163

अस्य तीरे स्वमंशं च वल्लीनाथः प्रमेक्ष्यति । दत्तात्रेयस्य यो योगी ह्यवतारो भविष्यति

अस्य तीरे स्वमंशं च वल्लीनाथः प्रकाशयेत् । दत्तात्रेयावतारोऽसौ योगी भूत्वा भविष्यति ॥

Verse 164

अर्चयित्वा च तं देवं योगसिद्धि मवाप्नुयात् । पशूनामृद्धिमाप्नोति गोशरण्यो ह्यसौ प्रभुः

अर्चयित्वा च तं देवं योगसिद्धिं समाप्नुयात् । पशूनामृद्धिमाप्नोति गोशरण्यो ह्यसौ प्रभुः ॥

Verse 165

पश्चिमायां बुधसुतस्तथा क्षेत्रं स भारत । पुरूरवादित्यमिति स्थापयामास पार्थिवः

पश्चिमदिशि बुधपुत्रः स पार्थिवः, हे भारत, तथैव क्षेत्रं प्रतिष्ठाप्य तत्र ‘पुरूरवादित्य’ इति देवं स्थापयामास।

Verse 166

सर्वकामप्रदश्चासौ भट्टदित्यसमो रिवः । बहूदकक्षेत्रसमं तस्य क्षेत्रं च भारत

स पुरूरवादित्यः सर्वकामप्रदः, भट्टादित्यसमो रिवः; तस्य क्षेत्रं च, हे भारत, बहूदकक्षेत्रसमं स्मृतम्।

Verse 167

अस्य तीर्थस्य माहात्म्यं जप्तव्यं कर्णमूलके । पुत्रस्य वापि शिष्यस्य न कथंचन नास्तिकः

अस्य तीर्थस्य माहात्म्यं कर्णमूलके जप्यं; पुत्राय वा शिष्याय वा कथ्यं, न तु कथंचन नास्तिकाय।

Verse 168

श्रृणोतीदं श्रद्धया यस्तस्य तुष्येश्च भास्करः । धारयन्हृदये मोक्षंमुच्यते भवसागरात्

इदं यः श्रद्धया शृणोति तस्मै भास्करः तुष्यति; हृदये मोक्षोपदेशं धारयन् भवसागरात् मुच्यते।