Adhyaya 24
अस्मिन्नध्याये नारदः हिमालयेन सह पूर्ववृत्तान्तं निवेदयति। भाविदेव्याः उत्तानदक्षिणहस्तः सर्वभूतेभ्यः नित्याभयप्रदर्शनरूप इति व्याख्यातः। ततः सः सूचयति यत् लोकहिताय महत् दैवं कार्यं शेषम्—हिमालयजा देव्या (पार्वत्याः) सह शिवस्य पुनर्मिलनम्। नारदप्रेरितः इन्द्रः कामं (मनमथं) समाह्वयति। कामः वैराग्यदृष्ट्या धर्मयुक्तं प्रतिवचनं करोति—वेदान्ते तपस्विवादेषु च कामः ज्ञानावरणं, धीराणां शत्रुः, नित्यं निन्द्यते इति। इन्द्रस्तु कार्यकारणभावेन कामस्य त्रिविधत्वं (तामस-राजस-सात्त्विक) निरूप्य, नियतकामना लोकसिद्धेः कारणं, तथा साध्यसिद्ध्यर्थं शुद्धकामोऽपि उपयुज्यते इति प्रतिपादयति। ततः कामः वसन्तेन रत्या च सह शिवाश्रमं गत्वा शिवं गाढसमाधौ स्थितं पश्यति। सूक्ष्मविघ्नेन (भ्रमरनादच्छलेन) प्रवेशं कर्तुं यतते। शिवः तदनुभूय तृतीयनेत्राग्निं विसृज्य कामं भस्मसात् करोति। तदग्न्यतिशयः जगद्दाहाय प्रवृत्त इव, शिवः तं चन्द्रे, पुष्पेषु, गीतवाद्येषु, भ्रमरेषु, कोकिलेषु, भोगेषु च विभज्य स्थापयति—ततः प्राणिषु विरहाग्निरिव कामज्वाला नित्यं दृश्यते। रति विलपति; शिवः तां सान्त्वयन् वदति—देहधर्मेषु कामस्य प्रभावो न नश्यति, केवलं रूपभेदः। भविष्ये विष्णौ वासुदेवस्य पुत्रत्वेन अवतीर्णे, कामः तस्य पुत्रत्वेन (प्रद्युम्नरूपेण) पुनरुद्भविष्यति, तदा तव दाम्पत्यं पुनः प्रतिष्ठास्यति इति भविष्यवाणीं करोति।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । एवं श्रुत्वा सभार्यः स प्रमोदप्लुतमानसः । प्रणम्य मामिति प्राह यद्येवं पुण्यवानहम्
नारद उवाच—एवं श्रुत्वा स सभार्यः प्रमोदप्लुतमानसः। मां प्रणम्य ‘मामिति’ प्राह—‘यद्येवं पुण्यवानहम्’॥
Verse 2
पुनः किंचित्प्रवक्ष्यामि पुत्र्या मे दक्षिणः करः । उत्तानः कारणं किं तच्छ्रोतुमिच्छामि नारद
पुनः किंचित् प्रवक्ष्यामि—पुत्र्याः मे दक्षिणः करः उत्तानः। तस्य कारणं किं? तच्छ्रोतुमिच्छामि, नारद॥
Verse 3
इति पृष्टोऽस्मि शैलेन प्रावोचं कारणं तदा । सर्वदैव करो ह्यस्याः सर्वेषां प्राणिनां प्रति
इति शैलेन पृष्टोऽहं तदा कारणमब्रुवम्। अस्याः करः सदा सर्वप्राणिषु प्रसृतो हि॥
Verse 4
अभयस्य प्रदाताऽसावुत्तानस्तु करस्ततः । एषा भार्या जगद्भर्तुर्वृषांकस्य महीधर
अभयप्रद एवायमुत्तानः कर उच्यते। जगद्भर्तुर्वृषाङ्कस्य भार्यैषा महीधर॥
Verse 5
जननी सर्वलोकस्य भाविनी भूतभाविनी । तद्यथा शीघ्रमेवैषा योगं यातु पिनाकिना
जननी सर्वलोकानां शिवदा भूतभाविनी। तस्मात् शीघ्रं पिनाकिन्या योगं यात्वियं शुभा॥
Verse 6
त्वया विधेयं विधिवत्तथा शैलेन्द्रसत्तम । अस्त्यत्र सुमहतकार्यं देवानां हिमभूधर
त्वया विधेयं विधिवत् शैलेन्द्रवरसत्तम। अत्र देवकृतं कार्यं सुमहत् हिमभूधर॥
Verse 7
इति प्रोच्य तमापृच्छ्य प्रावोचं वासवाय तत् । मम भूयस्तु कर्तव्यं तन्मया कृतमेव हि
इति प्रोच्य तमापृच्छ्य वासवाय न्यवेदयम्। मया यत् कर्तव्यमासीत्तत् सर्वं कृतमेव हि॥
Verse 8
किं तु पंचशरः प्रेर्यः कार्यशेषेऽत्र वासव । इत्यादिश्य गतश्चाहं तारकं प्रति फाल्गुन
किंतु वासव, कार्यस्य शेषभागे पञ्चशरः (कामदेवः) प्रेरणीयः। इत्येवं निर्देश्याहं फाल्गुन, तारकं प्रति गतवान्।
Verse 9
कलिप्रियत्वात्तस्यैनमर्थं कथयितुं स्फुटम् । हिमाद्रिरपि मे वाक्यप्रेरितः पार्वतीं प्रति
कलिप्रियत्वात् तस्य तदर्थं स्फुटं कथयितुं दुष्करम्। मम वाक्यप्रेरितो हिमाद्रिरपि पार्वतीं प्रति प्रवृत्तः।
Verse 10
भवस्याराधनां कर्तुं ससखीमादिशत्तदा । सा तं परिचचारेशं तस्या दृष्ट्वा सुशीलताम्
तदा भवस्याराधनां कर्तुं ससखीम् आदिशत्। सा ईशं परिचचार; तस्या सुशीलतां दृष्ट्वा (ईशः) प्रसन्नोऽभवत्।
Verse 11
पुष्पतोयफलाद्यानि नियुक्ता पार्वती व्यधात् । महेन्द्रोपि च मद्वाक्यात्स्मरं सस्मार भारत
पुष्पतोयफलादीनि कर्तुं नियुक्ता पार्वती व्यधात्। मद्वाक्यात् महेन्द्रोऽपि स्मरं सस्मार, हे भारत।
Verse 12
स च तत्स्मरणं ज्ञात्वा वसंतरतिसंयुतः । चूतांकुरास्त्रःऋ सहसा प्रादुरासीन्मनोभवः
स च तत्स्मरणं ज्ञात्वा वसन्तरतिसंयुतः। चूताङ्कुरास्त्रः सहसा प्रादुरासीन्मनोभवः॥
Verse 13
तमाह च वचो धीमान्स्मरन्निव च तं स्पृशन् । उपदेशेन बहुना किं त्वां प्रति रतिप्रिय
ततः स धीमान् तमाह वचः स्मरन्निव तं स्पृशन्— “उपदेशेन बहुना किं ते, रतिप्रिये?”
Verse 14
चित्ते वससि तेन त्वं वेत्सि भूतमनोगतम् । तथापि त्वां वदिष्यामि स्वकार्यपरतां स्मरन्
चित्ते वससि, तेन त्वं भूतं भावि च वेत्सि; तथापि स्वकार्यपरतां स्मरन् त्वां वदिष्यामि।
Verse 15
ममैकं सुमहत्कार्यं कर्तुमर्हसि मन्मथ । महेश्वरं कृपानाथं सतीभार्यावियोजितम्
ममैकं सुमहत्कार्यं कर्तुमर्हसि मन्मथ; महेश्वरः कृपानाथः सतीभार्यावियोजितः।
Verse 16
संयोजय पुनर्देव्या हिमाद्रिगृहजातया । देवी देवश्च तुष्टौ ते करिष्यत इहेप्सितम्
संयोजय पुनर्देव्या हिमाद्रिगृहजातया; देवी देवश्च तुष्टौ ते करिष्यत इहेप्सितम्।
Verse 17
मदन उवाच । अलीकमेतद्देवेन्द्र स हि देवस्य पोरतिः । नान्यासादयितव्यानि तेजांसि मुनरब्रवीत्
मदन उवाच— “अलीकमेतद् देवेन्द्र; स हि देवस्य पूर्वरतिः। नान्यासादयितव्यानि तेजांसि—इति मुनिरब्रवीत्।”
Verse 18
वेदान्तेषु च मां विप्रा गर्हसंयति पुनःपुनः । महाशनो महापाप्मा कामोऽयम नलो गहान्
वेदान्तेषु च मां विप्राः पुनःपुनः गर्हयन्ति—“अयं कामो महाशनः, महापाप्मा; नल इव गृहान् भस्मसात्करोति।”
Verse 19
आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनां नित्यवैरिणा । तस्मादयं सदा त्याज्यः कामऽहिरिव सत्तमैः
अनेन नित्यवैरिणा ज्ञानिनां ज्ञानमावृतं भवति; तस्मादयं कामः सत्तमैः सदा त्याज्यः—अहिरिव।
Verse 20
एवं शीलस्य मे कस्मात्प्रतुष्यति महेश्वरः । मद्यपस्येव पापस्य वासुदेवो जगद्गुरः
एवंशीलस्य मे कस्मात् प्रतुष्यति महेश्वरः? मद्यपस्येव पापस्य वासुदेवो जगद्गुरुः कथं प्रसीदेत्?
Verse 21
इंद्र उवाच । मैवं ब्रूहि महाभाग त्वां विनाकः पुमान्भुवि । धर्ममर्थं तथा कामं मोक्षं वा प्राप्तुमीश्वरः
इन्द्र उवाच—मैवं ब्रूहि महाभाग; त्वां विना कः पुमान् भुवि धर्ममर्थं तथा कामं मोक्षं वा प्राप्तुमीश्वरः?
Verse 22
यत्किंचित्साध्यते लोके मूलं तस्य च कामना । कथं कामं विनिंदति तस्मात्ते मोक्षसाधकाः
यत्किञ्चित् साध्यते लोके तस्य मूलं कामना; तर्हि कामं कथं निन्देत? तस्मात् मोक्षसाधका अपि तामेव (सूक्ष्मां) कामनाम् आश्रयन्ति।
Verse 23
सत्यं चापि श्रुतेर्वाक्यं तव रूपं त्रिधागतम् । तामसं राजसं चैव सात्त्विकं चापि मन्मथ
सत्यं खलु श्रुतेर्वाक्यं—तव रूपं त्रिधा स्थितम् । तामसं राजसं चैव सात्त्विकं च, हे मन्मथ ॥
Verse 24
अमुक्तितः कामनया रूपं तत्तामसं तव । सुखबुद्ध्या स्पृहा या च रूपं तद्राजसं तव
अमुक्तितः कामनया यद्रूपं तत्तामसं तव । सुखबुद्ध्या स्पृहा या च तद्रूपं राजसं तव ॥
Verse 25
केवलं यावदर्थार्थं तद्रूपं सात्त्विकं तव । तत्ते रूपत्रयमिदं ब्रूहि नोपासते हि के
केवलं यावदर्थार्थं तद्रूपं सात्त्विकं तव । तत्ते रूपत्रयमिदं ब्रूहि—नोपासते हि के ॥
Verse 26
त्वं साक्षात्परमः पूज्यः कुरु कार्यमिदं हि नः । अथ वा पीडितान्दृष्ट्वा सामान्यानपि पंडिताः । स्वप्राणैरपि त्रायांति परमेतन्महाफलम्
त्वं साक्षात्परमः पूज्यः—कुरु कार्यमिदं हि नः । पीडितान्दृष्ट्वा सामान्यानपि पण्डिताः स्वप्राणैरपि त्रायन्ति; परमेतन्महाफलम् ॥
Verse 27
इति संचिंत्य कार्यं त्वं सर्वथा कुरु तत्स्फुटम्
इति सञ्चिन्त्य कार्यं त्वं सर्वथा कुरु तत्स्फुटम् ॥
Verse 28
इत्या कर्ण्य तथेत्युक्त्वा वसंतरतिसंयुतः । पिकादिसैन्यसंपन्नो हिमाद्रिं प्रययौ स्मरः
इति श्रुत्वा स्मरस्तत्र तथेत्युक्त्वा मनोहरः । वसन्तरतिसंयुक्तः पिकादिसैन्यसंयुतः ॥ हिमाद्रिं प्रययौ कामः ॥
Verse 29
तत्रापश्यत शंभोः स पुण्यमाश्रममंडलम् । नानावृक्षसमाकीर्णं शांतसत्त्वसमाकुलम्
तत्रापश्यत स स्मरः शम्भोः पुण्यमाश्रममण्डलम् । नानावृक्षसमाकीर्णं शान्तसत्त्वसमाकुलम् ॥
Verse 30
तत्रापश्यत्त्रिनेत्रस्य वीरकंनाम द्वारपम् । यथा साक्षान्महेशानं गणआंश्चायुतशोऽस्य च
तत्रापश्यत्त्रिनेत्रस्य वीरकं नाम द्वारपम् । यथा साक्षान्महेशानं गणांश्चायुतशोऽस्य च ॥
Verse 31
ददर्श च महेशानं नासाग्रकृतलोचनम् । देवदारुद्रुमच्छायावेदिका मध्यमाश्रितम् । समाकायं सुखासीनं समाधिस्थं महेश्वरम्
ददर्श च महेशानं नासाग्रकृतलोचनम् । देवदारुद्रुमच्छायावेदिकामध्यमाश्रितम् ॥ समाकायं सुखासीनं समाधिस्थं महेश्वरम् ॥
Verse 32
निस्तरंगं विनिर्गृह्य स्थितमिंद्रियगोचरान् । आत्मानमात्मना देवं प्रविष्टं तपसो निधिम्
निस्तरङ्गं मनः कृत्वा विनिर्गृह्येन्द्रियगोचरान् । आत्मानमात्मना देवं प्रविष्टं तपसो निधिम् ॥
Verse 33
तं तथाविधमालोक्य सोंतर्भेदाय यत्नवान् । भ्रमरध्वनिव्याजेन विवेश मदनो मनः
तं तथाविधमालोक्य अन्तःसमाधिभेदाय यत्नवान् । भ्रमरध्वनिव्याजेन मनसि प्रविवेश मदनः ॥
Verse 34
एतस्मिन्नंतरे देवो विकासितविलोचनः । सस्मार नगराजस्य तनयां रक्तमानसः
एतस्मिन्नन्तरे देवो विकासितविलोचनः । रक्तमानसः सस्मार नगराजस्य तनयाम् ॥
Verse 35
निवेदिता वीरकेण विवेश च गिरेः सुता । तस्मिन्काले महाभागा सदा यद्वदुपैति सा
निवेदिता वीरकेण विवेश च गिरेः सुता । तस्मिन्काले महाभागा सदा यद्वदुपैति सा ॥
Verse 36
ततस्तस्यां मनः स्वीयमनुरक्तमवेक्ष्य च । निगृह्य लीलया देवः स्वकं पृष्ठमवैक्षत । तावदापूर्णधनुषमपश्यत रतिप्रियम्
ततस्तस्यां मनः स्वीयमनुरक्तमवेक्ष्य च । निगृह्य लीलया देवः स्वकं पृष्ठमवैक्षत । तावदापूर्णधनुषमपश्यत रतिप्रियम् ॥
Verse 37
तन्नाशकृपया देवो नानास्थानेषु सोऽगमत् । तावत्पस्यति पृष्ठस्तमाकृष्य धनुषः शरम्
तन्नाशकृपया देवो नानास्थानेषु सोऽगमत् । तावत्पश्यति पृष्ठस्थमाकृष्य धनुषः शरम् ॥
Verse 38
स नदीः पर्वताश्चैव आश्रमान्सरसीस्तथा । परिभ्रमन्महादेवः पृष्ठस्थं तमवैक्षत
स नदीः पर्वतांश्चैव आश्रमान् सरसीस्तथा । परिभ्रमन् महादेवः पृष्ठस्थं तमवैक्षत ॥
Verse 39
जगत्त्रयं परिभ्रम्य पुनरागात्स्वमाश्रमम् । पृष्ठस्थमेव तं वीक्ष्य निःश्वासं मुमुचे हरः
जगत्त्रयं परिभ्रम्य पुनरागात्स्वमाश्रमम् । पृष्ठस्थमेव तं वीक्ष्य निःश्वासं मुमुचे हरः ॥
Verse 40
ततस्तृतीयनेत्रोत्थवह्निना नाकवासिनाम् । क्रोशतां गमितः कामो भस्मत्वं पांडुनंदन
ततस्तृतीयनेत्रोत्थवह्निना नाकवासिनाम् । क्रोशतां गमितः कामो भस्मत्वं पाण्डुनन्दन ॥
Verse 41
सस तु तं भस्मसात्कृत्वा हरनेत्रोद्भवोऽनलः । व्यजृंभत जगद्दग्धुं ज्वालापूरितदिङ्मुखः
स तु तं भस्मसात्कृत्वा हरनेत्रोद्भवोऽनलः । व्यजृम्भत जगद्दग्धुं ज्वालापूरितदिङ्मुखः ॥
Verse 42
ततो भवो जगद्धेतोर्व्यभजज्जातवेदसम् । साहंकारे जने चंद्रे सुमनस्सु च गीतके
ततो भवो जगद्धेतोर्व्यभजज्जातवेदसम् । साहंकारे जने चन्द्रे सुमनस्सु च गीतके ॥
Verse 43
भृंगेषु कोकिलास्येषु विहारेषु स्मरानलम् । तत्प्राप्तौ स्नेहसंयुक्तं कामिनां हृदयं किल
भृङ्गेषु कोकिलकण्ठेषु विहारवनेषु च स्मरानलः प्रवर्तते। तं प्राप्य कामिनां हृदयं स्नेहबन्धेन नितरां बद्धं भवतीति किल॥
Verse 44
ज्वालयत्यनिशं सोऽग्निर्दुश्चिकित्स्योऽसुखावहः । विलोक्य हरनिःश्वासज्वालाभस्मीकृतं स्मरम्
स एवाग्निरनिशं ज्वलति, दुश्चिकित्स्यो दुःखावहश्च। विशेषतः हरनिःश्वासज्वालाभस्मीकृतं स्मरं विलोक्य॥
Verse 45
विललाप रतिर्द्दीना मधुना बंधुना सह । विलपंती सुबहुशो मधुना परिसांत्विता
रतिर्दीनातिदुःखिता मधुना बन्धुना सह विललाप। सा पुनः पुनर्विलपन्ती मधुना परिसान्त्विता॥
Verse 46
रत्याः प्रलापमाकर्ण्य देवदेवो वृषध्वजः । कृपया परया प्राह कामपत्नीं निरीक्ष्य च
रत्याः प्रलापमाकर्ण्य देवदेवो वृषध्वजः। कामपत्नीं निरीक्ष्य च परया कृपया प्राह॥
Verse 47
अमूर्तोऽपि ह्ययं भद्रे कार्यं सर्वं पतिस्तव । रतिकाले ध्रुवं बाले करिष्यति न संशयः
अमूर्तोऽपि ह्ययं भद्रे पतिस्तव सर्वं कार्यं करिष्यति। रतिकाले ध्रुवं बाले करिष्यति, न संशयः॥
Verse 48
यदा विष्णुश्च भविता वसुदेवात्मजो विभुः । तदै तस्य सुतो यः स्यात्सपतिस्ते भविष्यति
यदा वसुदेवात्मजो विभुर्विष्णुः प्रादुर्भविष्यति, तदा तस्य योऽपि सुतो जायते स एव ते पतिः भविष्यति।
Verse 49
सा प्रणम्य ततो रुद्रमिति प्रोक्ता रतिस्ततः । जगाम स्वेच्छया गत्या वसंतादिभिरन्विता
एवं प्रोक्ता रतिः ततः रुद्रं प्रणम्य, वसन्तादिभिरन्विता स्वेच्छया गत्या जगाम।