Adhyaya 9

Verse 1

उलूक उवाच । इतिदमुक्तमखिलं पूर्वजन्मसमुद्भवम् । स्वरूपमायुषो हेतुः कौशिकत्वस्य चेति मे

उलूक उवाच—एवं मया पूर्वजन्मसमुद्भवम् अखिलम् उक्तम्; मम स्वरूपं, आयुषो हेतुः, कौशिकत्वस्य च कारणं इति।

Verse 2

इत्युक्त्वा विरते तस्मिन्पुरूहूतसनामनि । नाडीजंघो बको मित्रमाह तं दुःखितो वचः

इत्युक्त्वा तस्मिन् पुरूहूतसनामनि विरते, तं दुःखितो नाडीजंघो बको मित्रं वचोऽब्रवीत्।

Verse 3

नाडीजंघ उवाच । यदर्थं वयमायातास्तन्न सिद्धं महामते । कार्यं तन्मरणं नूनं त्रयाणामप्युपागतम्

नाडीजंघ उवाच—यदर्थं वयमायाताः तन्न सिद्धं महामते। कार्यं तन्मरणं नूनं त्रयाणामप्युपागतम्।

Verse 4

इंद्रद्युम्नापरिज्ञाने भद्रकोऽयं मुमूर्षति । तस्यानु मित्रं मार्कंडस्तं चान्वहमपि स्फुटम्

इंद्रद्युम्नापरिज्ञाने भद्रकोऽयं मुमूर्षति। तस्यानु मित्रं मार्कण्डः तं चान्वहमपि स्फुटम्।

Verse 5

मित्रकार्ये विनिर्वृत्ते म्रियमाणं निरीक्षते । यो मित्रं जीवितं तस्य धिगस्निग्धं दुरात्मनः

मित्रकार्ये समापन्ने यः मित्रं म्रियमाणं केवलं पश्यति, तस्य निष्ठुरस्य दुरात्मनः स्नेहहीनस्य जीवितं धिक्।

Verse 6

तदेतावनुयास्यामि म्रियमाणावहं द्विज । आपृच्छे त्वां नमस्कार आश्लेषश्चाथपश्चिमः

तस्माद् अहं, हे द्विज, म्रियमाणं तम् अनुगमिष्यामि। त्वां नमस्कृत्य आपृच्छे; अथ च पश्चिमा आलिङ्गनं करिष्यामि।

Verse 7

प्रतिज्ञातमनिष्पाद्य मित्रस्याभ्यागतस्य च । कथंकारं न लज्जंते हताशा जीवितेप्सवः

मित्रस्याभ्यागतस्य च प्रतिज्ञातं यः कर्तुं न शक्नोति, स जीवितेप्सुः सन् हताशः कथं न लज्जते?

Verse 8

तस्माद्वह्निं प्रवेक्ष्यामि सार्धमाभ्यामसंशयम् । आपृष्टोऽस्यधुना स्नेहान्मम देहि जलांजलिम्

तस्माद् अहं निःसंशयं ताभ्यां सार्धं वह्निं प्रवेक्ष्यामि। अधुना स्नेहात् आपृष्टोऽस्मि; मम जलाञ्जलिं देहि, विदायार्घ्यम्।

Verse 9

इत्युक्तवत्युलूकोऽसौ नाडीजंघे सगद्गदम् । साश्रुनेत्रं स्थिरीभूय प्राह वाचं सुधासमुचम्

इत्युक्ते स उलूकः नाडीजङ्घः कम्पमानः, गद्गदस्वरः, अश्रुपूर्णनेत्रः स्थिरो भूत्वा सुधासमां वाचं प्राह।

Verse 10

उलूक उवाच । मयि जीवति मित्रे मे भवान्मरणमेति च । अद्यप्रभृति कस्तर्हि हृदा मम लभिष्यति

उलूक उवाच—मयि जीवति ते मित्रे भवान् मृत्युमुपैष्यति। अद्यप्रभृति कस्तर्हि मम हृदयस्य सखा भविष्यति॥

Verse 11

अस्त्युपायो महानत्र गन्धमादनपर्वते । मत्तश्चिरायुर्मित्रोस्ति गृध्रः प्राणसमः सुहृत्

अत्र महानुपायोऽस्ति गन्धमादनपर्वते। मम तत्र चिरायुः सखा गृध्रः प्राणसमः सुहृत्॥

Verse 12

स विज्ञास्यति वोऽभीष्टमिंद्रद्युम्नं महीपतिम् । इत्युक्त्वा पुरतस्तस्थावुलूकः स च भूपतिः

स विज्ञास्यति वः काम्यमिन्द्रद्युम्नं महीपतिम्। इत्युक्त्वा पुरतः तस्थावुलूकः स च भूपतिः॥

Verse 13

मार्कंडेयो बकश्चैव प्रययुर्गंधमादनम् । तमायांतमथालोक्य वयस्यं पुरतः स्थितम्

मार्कण्डेयो बकश्चैव प्रययुर्गन्धमादनम्। तमायान्तमथालोक्य वयस्यं पुरतः स्थितम्॥

Verse 14

स्वकुलायात्प्रहृष्टोऽसौ गृध्रः संमुखमाययौ । कृतसंविदसौ पूर्वं स्वागतासनभोजनैः

स्वकुलादागतः प्रहृष्टो गृध्रः संमुखमाययौ। पूर्वसंविदितौ तौ च स्वागतासनभोजनैः॥

Verse 15

उलूकं गृध्रराजश्च कार्यं पप्रच्छ तं तथा । म चाचख्यावयं मित्रं बको मेऽस्य मुनिः किल

गृध्रराजः उलूकं तस्यागमनकार्यं पप्रच्छ। ततः स उवाच—“अयं अस्माकं मित्रम्; अयं च बकः—श्रूयते—मुनिरिति।”

Verse 16

मुनेरपि तृतीयोऽयं मित्रं चार्थोयमुद्यतः । इंद्रद्युम्नपरिज्ञाने स्वयं जीवति नान्यथा

“अयं मुनिरपि तृतीयो मित्रम्; अयञ्च अस्माकं प्रयोजनम् उद्यतम्। इन्द्रद्युम्नपरिज्ञाने स एव जीवति, नान्यथा।”

Verse 17

वह्निं प्रवेक्ष्यते व्यक्तमयं तदनु वै वयम् । मया निषिद्धोऽयं ज्ञात्वा त्वां चिरंतनमात्मना

“अयं व्यक्तं वह्निं प्रवेक्ष्यते; तदनु वयमपि। त्वां चिरन्तनं शुद्धात्मानं ज्ञात्वा, मया एष निषिद्धः।”

Verse 18

तच्चेज्जानासि तं ब्रूहि चतुर्णां देहि जीवितम् । सरं क्ष्याप्नुहि सत्कीर्तिं क्षयं चाखिलपाप्मनः

“यदि तं सत्यं जानासि, तर्हि ब्रूहि। अस्माकं चतुर्णां जीवितं देहि; सरःप्राप्तिं सत्कीर्तिं च अखिलपाप्मनां क्षयञ्च आप्नुहि।”

Verse 19

गृध्र उवाच । षट्पंचाशद्व्यतीता मे कल्पा जातस्य कौशिक । न दृष्टो न श्रुतोऽस्माभिरिंद्रद्युम्नो महीपतिः

गृध्र उवाच—“कौशिक, मम जातस्य षट्पञ्चाशत् कल्पा व्यतीताः। इन्द्रद्युम्नो महीपतिः न दृष्टः, न श्रुतोऽस्माभिः।”

Verse 20

तच्छ्रुत्वा विस्मयाविष्ट इंद्रद्युम्नोऽपि दुःखितः । पप्रचछ जीविते हेतुमतिमात्रे विहंगमम्

तच्छ्रुत्वा विस्मयाक्रान्तो दुःखितश्चेन्द्रद्युम्नः । अतिमतिं विहङ्गमं दीर्घजीवनहेतुं पप्रच्छ ॥

Verse 21

गृध्र उवाच । श्रृणु भद्रै पुरा जातो मर्कटोऽहं च चापलः । आसं कदाचिदभवद्वसंतोऽथ ऋतुः क्रमात्

गृध्र उवाच—शृणु भद्र, पुरा चापलो मर्कटोऽहं जातः । कदाचित् क्रमात् वसन्तऋतुरभवत् ॥

Verse 22

तत्राग्रे देवदेवस्य वनमध्ये शिवालये । भवोद्भवस्य पुरतो जगद्योगेश्वराभिधे

तत्र वनमध्ये देवदेवस्य शिवालये । भवोद्भवस्य पुरतो जगद्योगेश्वरसंज्ञके ॥

Verse 23

चतुर्दशीदिने हस्तनक्षत्रे हर्षणाभिधे । योगे चैत्रे सिते पक्ष आसीद्दमनकोत्सवः

चतुर्दश्यां हस्तनक्षत्रे हर्षणाख्ये च योगके । चैत्रस्य शुक्लपक्षेऽभूद् दमनकोत्सवः ॥

Verse 24

अत्र सौवर्ण्यदोलायां लिंग आरोपिते जनैः । निशायामधिरूह्याऽहं दोलां तां च व्यचालयम्

अत्र सौवर्ण्यदोलायां लिङ्गे जनैः समारोपिते । निशायामधिरुह्याहं तां दोलां व्यचालयम् ॥

Verse 25

निसर्गाज्जतिचापल्याच्चिरकालं पुनःपुनः । अथ प्रभात आयाता जनाः पूजाकृते कपिम्

निसर्गाज्जातिचापल्याच्चिरकालं पुनःपुनः। अथ प्रभात आयाता जनाः पूजाकृते कपिम्॥

Verse 26

दोलाधिरूढमालोक्य लकुटैर्मां व्यताडयन् । दोलासंस्थित एवाहं प्रमीतः शिवमंदिरे

दोलाधिरूढमालोक्य लकुटैर्मां व्यताडयन्। दोलासंस्थित एवाहं प्रमीतः शिवमंदिरे॥

Verse 27

तेषां प्रहारैः सुदृढैर्बहुभिर्वज्रदुःसहैः । शिवांदोलनमाहात्म्याज्जातोऽहं नृपमंदिरे

तेषां प्रहारैः सुदृढैर्बहुभिर्वज्रदुःसहैः। शिवांदोलनमाहात्म्याज्जातोऽहं नृपमंदिरे॥

Verse 28

काशीश्वरस्य तनयः प्रतीतोऽस्मि कुशध्वजः । जाति स्मरस्ततो राज्ये क्रमात्प्राप्याहमैश्वरम्

काशीश्वरस्य तनयः प्रतीतोऽस्मि कुशध्वजः। जातिस्मरस्ततो राज्ये क्रमात्प्राप्याहमैश्वरम्॥

Verse 29

कारयामि धरापृष्ठे चैत्रे दमनकोत्सवम् । यता यथा दोलयति शिवं दोलास्थितं नरः

कारयामि धरापृष्ठे चैत्रे दमनकोत्सवम्। यथा यथा दोलयति शिवं दोलास्थितं नरः॥

Verse 30

तथा तथाऽशुभं याति पुण्यमायाति भद्रक । शिवदीक्षामुपागम्याखिलसंस्कारसंस्कृतः

तथा तथैवाशुभं नश्यति पुण्यं चोपजायते, भद्रक; शिवदीक्षामुपागम्याखिलसंस्कारैः संस्कृतः।

Verse 31

शिवाचार्यैर्विमुक्तोऽहं पशुपाशैस्तदागमात् । निर्वाहदीक्षापर्यंतान्संस्कारान्प्राप्य सर्वतः

शिवाचार्यैस्तदागमानुसारं पशुपाशैर्विमुक्तोऽहं; निर्वाहदीक्षापर्यन्तान् संस्कारान् सर्वतः प्राप्य।

Verse 32

आराधयामि देवेशं प्रत्यक्चित्तमुमापतिम् । समस्तक्लेशविच्छेदकारणं जगतां गुरुम्

आराधयामि देवेशं प्रत्यक्चित्ते प्रतीयमानम् उमापतिम्; समस्तक्लेशविच्छेदकारणं जगतां गुरुम्।

Verse 33

चित्तवृत्तिनिरोधेन वैराग्याभ्यासयोगतः । जपन्नुद्गीतमस्यार्थं भावयन्नष्टमं रसम्

चित्तवृत्तिनिरोधेन वैराग्याभ्यासयोगतः; जपन्नुद्गीतमस्यार्थं भावयन् अष्टमं रसम्।

Verse 34

ततो मां प्रणिधानेनाभ्यासेन दृढभूमिना । अन्तरायानुपहतं ज्ञात्वा तुष्टोऽब्रवीद्धरः

ततो मां प्रणिधानेनाभ्यासेन दृढभूमिना; अन्तरायानुपहतं ज्ञात्वा तुष्टोऽब्रवीद्धरः।

Verse 35

ईश्वर उवाच । कुशध्वजाहं तुष्टोद्य वरं वरय वांछितम् । न हीदृशमनुष्ठानं कस्याप्यस्ति महीतले

ईश्वर उवाच—हे कुशध्वज, अद्याहं तुष्टोऽस्मि; वाञ्छितं वरं वरय। महीतले कस्यापि नास्ति एतादृशमनुष्ठानम्।

Verse 36

श्रुत्वेत्युक्तो मया शम्भुर्भूयासं ते गंणो ह्यहम् । अनेनैव शरीरेण तथेत्येवाह गां प्रभुः

एतच्छ्रुत्वा मया शम्भुमुवाच—“भୂୟାସଂ ते गणोऽहम्।” प्रभुः प्रत्युवाच—“तथैव; अनेनैव शरीरेण।”

Verse 37

ततः कैलासमानीय विमानं मम चादिशत् । सर्वरत्नमयं दिव्यं दिव्याश्चर्यसमावृतम्

ततः स मां कैलासं नीत्वा मम विमानमादिशत्—सर्वरत्नमयं दिव्यं, दिव्याश्चर्यसमावृतम्।

Verse 38

विचरामि प्रतीतोऽहं तदारूढो यदृच्छया । अथ काले कियन्मात्रे व्यतीतेऽत्रैवं पर्वते

तदारूढोऽहं यदृच्छया प्रतीतो विचरामि। अथ काले कियन्मात्रे व्यतीतेऽत्रैव पर्वते, इदं बभूव।

Verse 39

गवाक्षाधिष्ठितोऽपश्यं वसंते मुनिकन्यकाम् । प्रवाति दक्षिणे वायौ मदनाग्निप्रदीपितः

गवाक्षाधिष्ठितोऽहं वसन्ते मुनिकन्यामपश्यम्। दक्षिणे वायौ प्रवाति मदनाग्निः प्रदीपितो मेऽभवत्।

Verse 40

अग्निवेश्यसुतां भद्र विवस्त्रां जलमध्यगाम् । उद्भिन्नयौवनां श्यामां मध्यक्षामां मृगेक्षणाम्

भद्र, सा अग्निवेश्यसुताऽभूत्—विवस्त्रा जलमध्यगता; उद्भिन्नयौवना श्यामा, मध्यक्षामा, मृगेक्षणा च।

Verse 41

विस्तीर्णजघनाभोगां रंभोरुं संहतस्तनीम् । तामंकुरितलावण्यां जलसेका दिवाग्रतः

विस्तीर्णजघनाभोगा रम्भोरुः संहतस्तनी; अंकुरितलावण्यां तां दिवाग्रतः जलसेकां कुर्वतीं ददर्श।

Verse 42

प्रोन्निद्रपंकजमुखीं वर्णनीयतमाकृतिम् । यथाप्रज्ञानयाथात्म्याद्विद्विद्भिरपि वर्णिनीम्

प्रोन्निद्रपङ्कजमुखीं वर्णनीयतमाकृतिम्; यथाप्रज्ञानयाथात्म्याद् विद्वद्भिरपि सा वर्णयितुं न शक्या।

Verse 43

प्रोद्यत्कटाक्षविक्षेपैः शरव्रातैरिव स्मरः । स्वयं तदंगमास्थाय ताडयामास मां दृढम्

प्रोद्यत्कटाक्षविक्षेपैः शरव्रातैरिव स्मरः; स्वयं तदङ्गमास्थाय मां दृढं ताडयामास।

Verse 44

वयस्यासंवृचामेवं खेलमानां यदृच्छया । अवतीर्याहमहरं विमानान्मदनातुरः

वयस्यासंवृचामेवं खेलमानां यदृच्छया; विमानादहमवतीर्य मदनातुरोऽहरं तदवसरम्।

Verse 45

सा गृहीता मया दीर्घं प्रकुर्वाणा महास्वनम् । तातेति च विमानस्था रुरोदातीव भद्रक

सा गृहीता मया दीर्घकालं महास्वनं प्रकुर्वाणा । ‘तात’ इति विमानस्था रुरोदातीव दीनवत्, हे भद्रक ॥

Verse 46

ततो वयस्यास्ता दीना मुनिमाहुः प्रधाविताः । वैमानिकेन केनापि ह्रियते तव पुत्रिका

ततः तस्या वयस्यास्ता दीना धावित्वा मुनिमब्रुवन् । ‘केनचित् वैमानिकेन तव पुत्रिका ह्रियते’ इति ॥

Verse 47

रुदन्तीं भगवन्नेतां त्राह्युत्तिष्ठेति सर्वतः । तासां तदाकर्ण्य वचो मुनिर्भद्रतपोनिधिः

‘भगवन्, एतां रुदन्तीं त्राहि; उत्तिष्ठ’ इति सर्वतः । तासां वचः श्रुत्वा मुनिर्भद्रतपोनिधिः ॥

Verse 48

अग्निवेश्योऽभ्यगात्तस्या व्योमन्युपपदं त्वरन् । तिष्ठतिष्ठेति मामुक्त्वा संस्तभ्य तपसा गतिम्

ततोऽग्निवेश्यः त्वरितं व्योम्नि तस्याः समीपमभ्यगात् । ‘तिष्ठ तिष्ठ’ इति मामुक्त्वा तपसा गतिं संस्तभ्य ॥

Verse 49

ततः प्रकुपितः प्राह मुनिमामति दुःसहम् । अग्निवेश्य उवाच । यस्मान्मदीया तनया मांसपेशीव ते हृता

ततः स प्रकुपितो मुनिर्मामत्यन्तं दुःसहं वचः प्राह । अग्निवेश्य उवाच—‘यस्मान्मदीया तनया मांसपेशीव त्वया हृता’ ॥

Verse 50

गृध्रेणेवाऽधुना व्योम्नि तस्माद्गध्रो भव द्रुतम् । अनिच्छंती मदीयेयं सुता बाला तपस्विनी

गृध्रेणेवाधुना व्योम्नि नीयतेऽसौ, तस्माद् गृध्रो भव द्रुतम्। अनिच्छन्ती मदीया सुता बाला तपस्विनी हृता॥

Verse 51

त्वया हृताधुनास्यैतत्फलमाप्नुहि दुर्मते । इत्याकर्ण्य भयाविष्टो लज्जयाधोमुखो मुनेः

त्वया हृताधुना अस्यैतत्कर्मणः फलमाप्नुहि, दुर्मते। इत्याकर्ण्य स भयाविष्टो लज्जयाधोमुखोऽभवन्मुनेः पुरः॥

Verse 52

पादौ प्रगृह्य न्यपतं रुदन्नतितरां तदा । न मयेयं परिज्ञाय हृता नाद्यापि धर्षिता

पादौ प्रगृह्य न्यपतं तदा अतितरां रुदन्। न मयेयं परिज्ञाय हृता; नाद्यापि धर्षिता॥

Verse 53

प्रसादं कुरु ते शापं व्यावर्तय तपोनिधे । प्रणतेषु क्षमावन्तो निसर्गेण तपोधनाः

प्रसादं कुरु, ते शापं व्यावर्तय, तपोनिधे। प्रणतेषु क्षमावन्तो निसर्गेण तपोधनाः॥

Verse 54

भवंति संतस्तद्गृध्रो मा भवेयं प्रसीद मे । इति प्रपन्नेन मया प्रणतोऽसौ महामुनिः

भवन्ति सन्तः करुणाः; तद् गृध्रो मा भवेयम्, प्रसीद मे। इति प्रपन्नेन मया प्रणतोऽसौ महामुनिः॥

Verse 55

प्रसन्नः प्राह नो मिथ्या मम वाक्यं भवेत्क्वचित् । किं त्विंद्रद्युम्नभूपालपरिज्ञाने सहायताम्

प्रसन्नः स उवाच—न कदाचिदपि मम वाक्यं मिथ्या भविष्यति। किंतु इन्द्रद्युम्नभूपालस्य परिज्ञाने त्वं सहायतां करिष्यसि।

Verse 56

यदा यास्यसि शापस्य तदा मुक्तिमवाप्स्यसि

यदा त्वं शापं भुङ्क्ष्यसि तदा मुक्तिमवाप्स्यसि।

Verse 57

इत्युक्त्वा स मुनिः प्रायाद्गृहीत्वा निजकन्यकाम् । अखण्डशीलां स्वावासमहं गृध्रोऽभवं तदा

इत्युक्त्वा स मुनिः स्वकन्यां अखण्डशीलां गृहीत्वा निजावासं प्रायात्; तदैवाहं गृध्रोऽभवम्।

Verse 58

एवं तदा दमनकोत्सव ईश्वरस्य आंदोलनेन नृपवेश्मनि मेऽवतारः । शम्भोर्गणत्वमभवच्च तथाग्निवेश्यशापेन गृध्र इह भद्र तवेदमुक्तम्

एवं तदा ईश्वरस्य दमनकोत्सवे नृपवेश्मनि आंदोलनेन ममावतारोऽभवत्। शम्भोर्गणत्वमपि प्राप्तम्; अग्निवेश्यशापेन च, भद्र, इह गृध्रोऽभवम्—एतत्ते कथितम्।