Adhyaya 23

Verse 1

नारद उवाच । ततश्च शैलजा देवी चिक्रीड सुभगा तदा । देवगंधर्वकन्याभिर्नगकिंनरसंभवाः । मुनीनां चापि याः कन्यास्ताभिः सार्धं च शोभना

नारद उवाच । ततश्च शैलजा देवी चिक्रीड सुभगा तदा । देवगन्धर्वकन्याभिर्नगकिंनरसम्भवाः । मुनीनां चापि याः कन्यास्ताभिः सार्धं च शोभना ॥

Verse 2

कदाचिदथ मेरुस्थो वासवः पांडुनंदन । सस्मारा मां ययौ चाहं संस्मृतो वासवं तदा

कदाचित् मेरुशिखरे स्थितो वासवः, हे पाण्डुनन्दन, मां स्मृतवान्; तदा तेन संस्मृतोऽहं वासवं प्रति ययौ।

Verse 3

मां दृष्ट्वा च सहस्राक्षः समुत्थायातिहर्षितः । पूजयामास तां पूजां प्रतिगृह्याहमब्रुवम्

मां दृष्ट्वा सहस्राक्षः समुत्थायातिहर्षितः; स मां पूजयामास, तां पूजां प्रतिगृह्याहमब्रुवम्।

Verse 4

महासुर महोन्मादकालानल दिवस्पते । कुशलं विद्यते कच्चिच्च नंदसि

हे दिवस्पते, महासुरविनिग्रहक, रणकाले कालानलसदृश, कुशलं कच्चिद् विद्यते? च नन्दसि वा?

Verse 5

पृष्टस्त्वेवं मया शक्रः प्रोवाच वचनं स्मयन् । कुशलस्यांकुरस्तावत्संभूतो भुवनत्रये

एवं मया पृष्टः शक्रः स्मयन् वचनं प्रोवाच—कुशलस्याङ्कुरस्तावत् भुवनत्रये सम्भूतः।

Verse 6

तत्फलोदयसंपत्तौ तद्भवान्संस्मृतो मुने । वेत्सि सर्वमतं त्वं वै तथापि परिनोदकः

तस्य फलोदयसम्पत्तौ, मुने, त्वां संस्मृतवानहम्। त्वं सर्वमतं वेत्सि, तथापि परिनोदकः।

Verse 7

निर्वृतिं परमां याति निवेद्यार्थं सुहृज्जने

सुहृज्जनसमूहे स्वप्रयोजनं निवेद्य नरः परमानिर्वृतिं प्राप्नोति।

Verse 8

तद्भवाञ्छैलजां देवीं शैलंद्रं शैलवल्लभाम् । हरं संभावय वरं यन्नान्यं रोचयंति ते

अतः त्वं शैलजां देवीं शैलेंद्रवल्लभां संभावय; सा वरं हरमेव वरणीयं मन्यते, नान्यः कश्चित् तस्यै रोचते।

Verse 9

ततस्तद्वाक्यमाकर्ण्य गतोऽहं शैलसत्तमम् । ओषधिप्रस्थनिलयं साक्षादिव दिवस्पतिम्

तस्य वाक्यं निशम्याहं शैलसत्तमं गतः—ओषधिप्रस्थनिलयं, साक्षादिव दिवस्पतिं यत्र पश्येयम्।

Verse 10

तत्र हैमे स्वयं तेन महाभक्त्या निवेदिते । महासने पूजितोहमुपविष्टो महासुखम्

तत्र तेन महाभक्त्या निवेदिते हैमे महासने पूजितोऽहं महासुखमुपविष्टः।

Verse 11

गृहीतार्घ्यं ततो मां च पप्रच्छ श्लक्ष्णया गिरा । कुशलं तपसः शैलः शनैः फुल्लाननांबुजः

गृहीतार्घ्यं ततः स मां श्लक्ष्णया गिरा पप्रच्छ; तपसि धृतिमान् शैलः शनैः फुल्लाननांबुजः अभवत्।

Verse 12

अहमप्यस्य तत्प्रोच्य प्रत्यवोचं गिरीश्वरम् । त्वया शैलेंद्र पूर्वां वाप्यपरां च दिशं तथा

अहमपि तस्य वचनं प्रत्युक्त्वा गिरीश्वरं प्रत्यवोचम्—हे शैलेन्द्र, त्वया पूर्वा दिशापि तथा पश्चिमापि यथावत् सेविता धारिता च।

Verse 13

अवगाह्य स्थितवता क्रियते प्राणिपालना । अहो धन्योसि विप्रेंद्राः साहाय्येन तवाचल

त्वामवगाह्य तवाश्रये स्थितैः प्राणिनां पालना सिद्ध्यति। अहो, हे विप्रेन्द्राः, अचल! तव साहाय्येन धन्योऽसि; त्वदाधारेण विप्रश्रेष्ठा अपि धार्यन्ते।

Verse 14

तपोजपव्रतस्नानौः साध्यंत्यात्मनः परम् । यज्ञांगसाधनैः कांश्चित्कंदादिफलदानतः

तपो-जप-व्रत-स्नानैः आत्मनः परमं हितं साध्यते। यज्ञाङ्गसाधनैः कांश्चित् कन्दादि-फलदानतः अपि पुण्यं प्राप्यते।

Verse 15

त्वं समुद्धरसि विप्रान्किमतः प्रोच्यते तव । अन्येऽपि जीव बहुधात्वामुपाश्रित्य भूधर

त्वं विप्रान् समुद्धरसि—तव स्तुतौ किमतः परं प्रोच्यते? हे भूधर, अन्येऽपि बहुधा जीवाः त्वामुपाश्रित्य जीवन्ति।

Verse 16

मुदिताः प्रतिवर्तंते गृहस्थमिव प्राणिनः । शीतमातपवर्षांश्च क्लेशान्नानाविधान्सहन्

शीतमातपवर्षादि-नानाक्लेशान् सहन्तः प्राणिनो गृहस्थमिव गृहं प्रति मुदिताः प्रतिवर्तन्ते।

Verse 17

उपाकरोषि जंतूनामेवंरूपा हि साधवः । किमतः प्रोच्यते तुभ्यं धन्यस्त्वं पृथिवीधर

उपकारं करोषि भूतानां, एष एव साधूनां स्वभावः। अतः किं तेऽधिकं वक्ष्यामि? धन्योऽसि त्वं, हे पृथिवीधर।

Verse 18

कंदरं यस्य चाध्यास्ते स्वयं तव महेश्वरः । इत्युक्तवति वाक्यं च यथार्थं मयिफाल्गुन

यस्य कन्दरे स्वयं महेश्वरः अधितिष्ठति, तत् तव स्वकीयमेव पवित्रं धाम। इत्युक्तवत्याः वाक्यं मयि यथार्थं जातम्, हे फाल्गुन।

Verse 19

हिमशैलस्य महिषी मेना आगाद्दिदृक्षया । अनुयाता दुहित्रा च स्वल्पाश्च परिचारिकाः

हिमशैलस्य महिषी मेना दिदृक्षया समागता। दुहित्रा सहानुयाता, स्वल्पाभिश्च परिचारिकाभिः।

Verse 20

लज्जयानतसर्वांगी प्रविवेश सदो महत् । ततो मां शैलमहिषी ववंदे प्रणिपत्य सा

लज्जया नतसर्वाङ्गी सा महत्सदः प्रविवेश। ततः शैलमहिषी मां प्रणिपत्य ववन्दे।

Verse 21

वस्त्रनिर्गूढवदना पाणिपद्मकृतांजलिः । तामहं सत्यरूपाभिराशीर्भिः समवर्धयम्

वस्त्रेण निर्गूढवदना, पाणिपद्मकृताञ्जलिः। तामहं सत्यरूपाभिराशीर्भिः समवर्धयम्।

Verse 22

पतिव्रता शुभाचारा सुबगा वीरसूः शुभे । सदा वीरवती चापि भव वंशोन्नतिप्रद

शुभे! पतिव्रता शुभाचाराऽसि, सुबगा वीरसूश्च भव। सदा वीरवती च भव, वंशोन्नतिप्रदा च।

Verse 23

ततोऽहं विस्मिताक्षीं च हिमवद्गिरिपुत्रिकाम् । मृदुवाण्या प्रत्यवोचमेहि बाले ममांतिकम्

ततोऽहं विस्मितविलोचनां हिमवद्गिरिपुत्रिकाम्। मृदुवाण्या प्रत्यवोचम्—एहि बाले ममान्तिकम्॥

Verse 24

ततो देवी जगन्माता बालबावं स्वकं मयि । दर्शयंती स्वपितरं कंठे गृह्यांकमावि शत्

ततो देवी जगन्माता बालभावं स्वकं मयि दर्शयन्ती। स्वपितरं कण्ठे गृहीत्वा अङ्कमाविशत्॥

Verse 25

उवाच वाचं तां मंदं मुनिं वंदय पुत्रिके । मुनेः प्रसादतोऽवश्यं पतिमाप्स्यसि संमतम्

उवाच तां वाचं मन्दं—मुनिं वन्दय पुत्रिके। मुनेः प्रसादतोऽवश्यं पतिमाप्स्यसि संमतम्॥

Verse 26

इत्युक्ता सा ततो बाला वस्त्रांतपि हितानना । किंचित्सहुंकृतोत्कंपं प्रोच्य नोवाच किंचन

इत्युक्ता सा ततो बाला वस्त्रान्तपिहितानना। किंचित्सहुङ्कृतोत्कम्पं प्रोच्य नोवाच किञ्चन॥

Verse 27

ततो विस्मितचित्तोहमुपचारविदांवरः । प्रत्यवोचं पुनर्देवीमेहि दास्यामि ते शुभे

ततोऽहं विस्मितचित्तः, उपचारविदां वरः, पुनर्देवीं प्रत्यवोचम्— “एहि शुभे, तेऽहं दास्यामि।”

Verse 28

रत्नक्रीडनकं रम्यं स्तापितं सुचिरं मया । इत्युक्ता सा तदोत्थाय पितुरंकात्सवेगतः

“रत्नक्रीडनकं रम्यं सुचिरं मया स्थापिता” इत्युक्ता सा तदा पितुरङ्कात् सवेगत उत्थाय।

Verse 29

वंदमाना च मे पादौ मया नीतांक मात्मनः । मन्यता तां जगत्पूज्यामुक्तं बाले तवोचितम्

सा मे पादौ वन्दमाना; मया स्वाङ्के नीताऽऽत्मनः। जगत्पूज्यां मन्ये ताम्; उक्तं— “बाले, तवोचितम्।”

Verse 30

न तत्पश्यामि यत्तुभ्यं दद्म्याशीः का तवोचिता । इत्युक्ते मातृवात्सल्याच्छैलेन्द्र महिषी तदा

“न तत्पश्यामि यत्तुभ्यं दद्म्याशीः का तवोचिता” इत्युक्ते, मातृवात्सल्यात् शैलेन्द्रमहिषी तदा प्रत्युवाच।

Verse 31

नोदयामास मां मंदमानशीःशंकिता तदा । भगवन्वेत्सि सर्वं त्वमतीतानागतं प्रभो

तदा सा मन्दमानशी शङ्किता च, मां नोदयामास— “भगवन्, त्वं सर्वं वेत्सि, अतीतानागतं प्रभो।”

Verse 32

तदहं ज्ञातुमिच्छामि कीदृशोऽस्याः पतिर्भवेत् । श्रुत्वेति सस्मितमुखः प्रावोचं नर्मवल्लभः

तदहं ज्ञातुमिच्छामि—कीदृशोऽस्याः पतिर्भवेत् इति। इति श्रुत्वा सस्मितवदनः अहं नर्मप्रियः सौम्यया गिरा प्रत्यवोचम्॥

Verse 33

न जातोऽस्याः पतिर्भद्रे वर्तते च कुलक्षणः । नग्नोऽतिनिर्धनः क्रोधीवृतः क्रूरैश्च सर्वदा

भद्रे, न जातोऽस्याः पतिरेव; तथापि कुललक्षणं प्रवर्तते। नग्नोऽतिनिर्धनः क्रोधी, क्रूरैः सह सर्वदा परिवृतो भविष्यति॥

Verse 34

श्रुत्वेति संभ्रमाविष्टो ध्वस्तवीर्यो हिमाचलः । मां तदा प्रत्युवाचेदं साश्रुकण्ठो महागिरिः

इति श्रुत्वा संभ्रमाविष्टो ध्वस्तवीर्य इव हिमाचलः। तदा साश्रुकण्ठो महागिरिर्मां प्रत्युवाचेदम्॥

Verse 35

अहो विचित्रः सं सारो दुर्वेद्यो महतामपि । प्रवरस्त्वपि शक्त्या यो नरेषु न कृपायते

अहो विचित्रः संसारो दुर्वेद्यो महतामपि। प्रवरः शक्तिमानपि यो नरेषु न कृपायते॥

Verse 36

यत्नेन महता तावत्पुण्यैर्बहुविधैरपि । साधयत्यात्मनो लोको मानुष्य मतिदुर्लभम्

यत्नेन महता तावत् पुण्यैर्बहुविधैरपि। साधयत्यात्मनो लोको मानुष्यं मतिदुर्लभम्॥

Verse 37

अध्रुवं तद्ध्रवत्वे च कथंचित्परिकल्प्यते । तत्रापि दुर्लभानाम समानव्रतचारिणी

अध्रुवं तु ध्रुवत्वेन कथञ्चित् परिकल्प्यते। तत्रापि दुर्लभेष्वेव समानव्रतचारिणी न लभ्यते॥

Verse 38

साध्वी महाकुलोत्पन्ना भार्याया स्यात्पतिव्रता । तत्रापि दुर्लभं यच्च तया धर्मनिषेवणम्

साध्वी महाकुलोत्पन्ना भार्या स्यात् पतिव्रता। तत्रापि दुर्लभं यत्तु तया धर्मनिषेवणम्॥

Verse 39

सह वेदपुराणोक्तं जगत्त्रयहितावहम् । एतत्सुदुर्लभं यच्च तस्यां चैव प्रजायते

सह वेदपुराणोक्तं जगत्त्रयहितावहम्। एतत् सुदुर्लभं यच्च तस्यां चैव प्रजायते॥

Verse 40

तदपत्यमपत्यार्थं संसारे किल नारद । एतेषां दुर्लभानां हि किंचित्प्राप्नोति पुण्यवान्

तदपत्यं अपत्यार्थं संसारे किल नारद। एतेषां दुर्लभानां हि किञ्चित् प्राप्नोति पुण्यवान्॥

Verse 41

सर्वमेतदवाप्नोति स कोपि यदिवा न वा । किंचित्केनापि हि न्यूनं संसारः कुरुते नरम्

सर्वमेतदवाप्नोति स कोऽपि यदि वा न वा। किञ्चित् केनापि हि न्यूनं संसारः कुरुते नरम्॥

Verse 42

अथ संसारिको दोषः स्वकृतं यत्र भुज्यते । गार्हस्थ्यं च प्रशंसंति वेदाः सर्वेऽपि नारद

अथ संसारिणो दोषोऽयं यत्र स्वकृतकर्मणाम् । फलमेवावशं भुङ्क्ते; तथापि नारद, सर्वे वेदा गार्हस्थ्याश्रमं प्रशंसन्ति ॥

Verse 43

नेति केचित्तत्र पुनः कथं ते यदि नो गृही । अतो धात्रा च शास्त्रेषु सुतलाभः प्रशंसितः

नेति केचित् वदन्त्यत्र; कथं तद् यदि न गृही? । अतः शास्त्रेषु धात्रा सुतलाभः प्रशंसितः शुभः ॥

Verse 44

पुनश्चसृष्टिवृद्ध्यर्थं नरकत्राणनाय च । तत्र स्त्रीणां समुत्पत्तिं विना सृष्टिर्न जायते

पुनश्च सृष्टिवृद्ध्यर्थं नरकत्राणहेतवे । तत्र स्त्रीणां समुत्पत्तिं विना सृष्टिर्न जायते ॥

Verse 45

सा च जातिप्रकृत्यैव कृपणा दैन्यभागिनी । तासामुपरि मावज्ञा भवेदिति च वेधसा । शास्त्रेषूक्तमसंदिग्धं वाक्यमेतन्महात्फलम्

सा च जातिप्रकृत्यैव कृपणा दैन्यभागिनी । तासामुपरि मावज्ञा भवेदिति च वेधसा । शास्त्रेषूक्तमसंदिग्धं वाक्यमेतन्महाफलम् ॥

Verse 46

दशपुत्रसमा कन्या दशपुत्रान्प्रवर्द्धयन् । यत्फलं लभते मर्त्यस्तल्लभ्यं कन्ययैकया

दशपुत्रसमा कन्या; दशपुत्रान् प्रवर्धयन् । यत्फलं लभते मर्त्यस्तल्लभ्यं कन्ययैकया ॥

Verse 47

तस्मात्कन्या पितुः शोच्या सदा दुःखविवर्धिनी

तस्मात् कन्या पितुः शोच्या, सदा दुःखविवर्धिनी।

Verse 48

यापि स्यात्पूर्णसर्वार्था पतिपुत्रधनान्विता । त्वयोक्तं च कृते ह्यस्यास्तद्वाक्यं मम शोकदम्

यापि स्यात् पूर्णसर्वार्था पतिपुत्रधनान्विता। त्वयोक्तं च कृते ह्यस्याः तद्वाक्यं मम शोकदम्॥

Verse 49

केन दोषेण मे पुत्री न योग्या आशिषामता । न जातोऽस्याः पतिः कस्माद्वर्तते वा कुलक्षणः

केन दोषेण मे पुत्री न योग्या आशिषामता। न जातोऽस्याः पतिः कस्मात् वर्तते वा कुलक्षणः॥

Verse 50

निर्धनश्च मुने कस्मात्सर्वेषां सर्वदः कुतः । इति दुर्घटवाक्यं ते मनो मोहयतीव मे

निर्धनश्च मुने कस्मात् सर्वेषां सर्वदः कुतः। इति दुर्घटवाक्यं ते मनो मोहयतीव मे॥

Verse 51

इति तं पुत्रवात्सल्यात्सभार्यं शोकसंप्लुतम् । अहमाश्वासयं वाग्भिः सत्याभिः पांडुनंदन

इति तं पुत्रवात्सल्यात् सभार्यं शोकसंप्लुतम्। अहमाश्वासयं वाग्भिः सत्याभिः पाण्डुनन्दन॥

Verse 52

मा शुचः शैलराज त्वं हर्षस्थानेऽतिपुण्यभाक् । श्रृणु तद्वचनं मह्यं यन्मयोक्तं च ह्यर्थवत्

मा शुचः शैलराज त्वं हर्षस्थानेऽतिपुण्यभाक् । शृणु मे वचनं सारं यन्मयोक्तं ह्यर्थवत् ॥

Verse 53

जगन्माता त्वियं बाला पुत्री ते सर्वसिद्धिदा । पुरा भवेऽभवद्भार्या सतीनाम्ना भवस्य या

जगन्माता त्वियं बाला पुत्री ते सर्वसिद्धिदा । पुरा भवस्य भार्या सा सतीनाम्ना प्रकीर्तिता ॥

Verse 54

तदस्याः किमहं दद्मि रवेर्दीपमिवाल्पकः । संचिंत्येति महादेव्या नाशिषं दत्तवानहम्

तदस्याः किमहं दद्यां रवेर्दीपमिवाल्पकः । इति सञ्चिन्त्य महादेव्यै नाशिषं दत्तवानहम् ॥

Verse 55

न जातोऽभवद्भार्या पतिश्चेति वर्तते च भवो हि सः । न स जातो महादेवो भूतभव्यभवोद्भवः

न जातोऽसौ तथाप्युक्तो भार्या-पतिरिति प्रभुः । भवो हि सः महादेवो भूतभव्यभवोद्भवः ॥

Verse 56

शरण्यः शाश्वतः शास्ता शंकरः परमेश्वरः

शरण्यः शाश्वतः शास्ता शंकरः परमेश्वरः ॥

Verse 57

सर्वे देवा यत्पदमामनंति वेदैश्च सर्वैरपि यो न लभ्यः । ब्रह्मादिविश्वं ननु यस्य शैल बालस्य वा क्रीडनकं वदंति

सर्वे देवाः यस्य परं पदं वेदैरपि नित्यमामनन्ति, यं च सर्वैर्वेदैरपि सम्यगवाप्तुं न शक्यते। ब्रह्माद्यखिलं जगदपि तस्य शैलतनयस्य बालस्य क्रीडनकमेव इति वदन्ति॥

Verse 58

स चामंगल्यशीलोऽपि मंगलां यतनो हरः । निर्धनः सर्वदश्चासौ वेद स्वं स्वयमेव सः

स च अमङ्गल्यशीलोऽपि हरः स्वयमेव मङ्गलस्य हेतुः। निर्धनोऽपि स सर्वदः; स्वस्वरूपं च स एव स्वयमेव वेद॥

Verse 59

स च देवोऽचलः स्थाणुर्महादेवोऽजरो हरः । भविष्यति पतिः सोऽस्यास्तत्किमर्थं तु शोचसि

स च देवोऽचलः स्थाणुर्महादेवोऽजरो हरः। स एवास्याः पतिः भविष्यति; तत्किमर्थं त्वं शोचसि॥