Adhyaya 14

Verse 1

अर्जुन उवाच । कुमारनाथमाहात्म्यं यत्त्वयोक्तं कथांतरे । तदहं श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण महामुने

अर्जुन उवाच—कुमारनाथस्य माहात्म्यं यत्त्वयोक्तं कथान्तरे। तदहं श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण महामुने॥

Verse 2

नारद उवाच । तारकं विनिहत्यैव वज्रांगतनयं प्रभुः । गुहः संस्थापयामास लिंगमेतच्च फाल्गुन

नारद उवाच—तारकं विनिहत्यैव वज्राङ्गतनयं प्रभुः। गुहः संस्थापयामास लिङ्गमेतच्च फाल्गुन॥

Verse 3

दर्शनाच्छ्रवणाद्ध्यानात्पूजया श्रुतिवंदनैः । सर्वपापापहः पार्थ कुमारेशो न संशयः

दर्शनाच्छ्रवणाद्ध्यानात्पूजया श्रुतिवन्दनैः। सर्वपापापहः पार्थ कुमारेशो न संशयः॥

Verse 4

अर्जुन उवाच । अत्याश्चर्यमयी रम्या कथेयं पापनाशिनी । विस्तरेण च मे ब्रूहि याथातथ्येन नारद

अर्जुन उवाच—अत्याश्चर्यमयी रम्या कथेयं पापनाशिनी। विस्तरेण च मे ब्रूहि याथातथ्येन नारद॥

Verse 5

वज्रांगः कोप्यसौ दैत्यः किंप्रभावश्च तारकः । कथं स निहतश्चैव जातश्चैव कथं गुहः

वज्राङ्गो नाम कोऽसौ दैत्यः किम्प्रभावश्च तारकः । कथं स निहतः केन, कथं च गुहः समजायत ॥

Verse 6

कथं संस्थापितं लिंगं कुमारेश्वरसंज्ञितम् । किं फलं चास्य लिंगस्य ब्रूहि तद्विस्तरान्मम

कथं संस्थापितं लिङ्गं कुमारेश्वरसंज्ञितम् । किं फलं चास्य लिङ्गस्य, ब्रूहि तद्विस्तरान्मम ॥

Verse 7

नारद उवाच । प्रणिपत्य कुमाराय सेनान्ये चेश्वराय च । श्रृणु चैकमनाः पार्थ कुमारचरितं महत्

नारद उवाच । प्रणिपत्य कुमाराय सेनान्ये चेश्वराय च । शृणु चैकमनाः पार्थ कुमारचरितं महत् ॥

Verse 8

मानसो ब्रह्मणः पुत्रो दक्षो नाम प्रजापतिः । षष्टिं सोऽजनयत्कन्या वीरिण्यां नाम फाल्गुन

मानसो ब्रह्मणः पुत्रो दक्षो नाम प्रजापतिः । षष्टिं सोऽजनयत्कन्याः वीरिण्यां नाम फाल्गुन ॥

Verse 9

ददो स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । सप्तविंशतिं सोमाय चतस्रोरिष्टनेमिने

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । सप्तविंशतिं सोमाय चतस्र आरिष्टनेमिने ॥

Verse 10

भूतांगिरः कृशाश्वेभ्यो द्वेद्वे चैव ददौ प्रभुः । नामधेयान्यमूषां च सपत्नीनां च मे श्रृणु

भूताङ्गिरः कृशाश्वेभ्यः प्रभुः द्वे द्वे एव ददौ। तासां सपत्नीनां नामधेयानि मत्तः शृणु॥

Verse 11

यासां प्रसूतिप्रभवा लोका आपूरितास्त्रयः । भानुर्लम्बा ककुद्भूमिर्विश्वा साध्या मरुत्वती

यासां प्रसूतिप्रभवाः त्रयो लोका आपूरिताः। भानुः लम्बा ककुद्भूमिः विश्वा साध्या मरुत्वती॥

Verse 12

वसुर्सुहूर्ता संकल्पा धर्मपत्न्यः सुताञ्छृणु । भानोस्तु देवऋषभ सुतोऽभवत्

वसुः सुहूर्ता संकल्पा धर्मपत्न्यः; सुतान् शृणु। भानोस्तु देवऋषभः सुतोऽभवत्॥

Verse 13

विद्योत आसील्लंबायां ततश्च स्तनयित्नवः । ककुदः शकटः पुत्रः कीकटस्तनयो यतः

लम्बायां विद्योत आसीत्, ततः स्तनयित्नवः। ककुदः शकटश्च पुत्रौ; यतः कीकटस्तनयः॥

Verse 14

भुवो दुर्गस्तथा स्वर्गो नंदश्चैव ततोऽभवत् । विश्वेदेवाश्च विश्वाया अप्रजांस्तान्प्रचक्षते

भुवो दुर्गस्तथा स्वर्गो नन्दश्चैव ततोऽभवत्। विश्वायाः विश्वदेवाश्च; तान् अप्रजान् प्रचक्षते॥

Verse 15

साध्या द्वादश साध्याया अर्थसिद्धिस्तु तत्सुतः । मरुत्वान्सुजयंतश्च मरुत्वत्या बभूवतुः

साध्यायाः साध्याः द्वादश समभवन्; तस्याः सुतोऽर्थसिद्धिरभवत्। मरुत्वत्या मरुत्वान् सुजयन्तश्च जातौ।

Verse 16

नरनारायणौ प्राहुर्यौ तौ ज्ञानविदो जनाः । वसोश्च वसवश्चाष्टौ मुहूर्तायां मुहूर्तकाः

यौ तौ नरनारायणौ इति तत्त्वविदो जनाः प्राहुः। वसोः वसवोऽष्टौ जाताः; मुहूर्तायां मुहूर्तकाः।

Verse 17

ये वै फलं प्रयच्छंति भूतानां स्वं स्वकालजम् । संकल्पायाश्च संकल्पः कामः संकल्पजः सुतः

ये भूतानां स्वस्वकालजं फलं प्रयच्छन्ति। संकल्पायाः संकल्पो जातः; संकल्पजः सुतः कामः।

Verse 18

सुरूपासूत तनयान्रुद्रानेकादशैव तु । कपाली पिंगलो भीमो विरुपाक्षो विलोहितः

सुरूपा तनयान् असूत—रुद्रान् एकादशैव तु। कपाली पिङ्गलो भीमो विरूपाक्षो विलोहितः।

Verse 19

अजकः शासनः शास्ता शंभुश्चांत्यो भवस्तथा । रुद्रस्य पार्षदाश्चान्ये विरूपायाः सुताः स्मृताः

अजकः शासनः शास्ता शम्भुश्चान्त्यो भवस्तथा। रुद्रस्य पार्षदाश्चान्ये विरूपायाः सुताः स्मृताः।

Verse 20

प्रजापतेरंगिरसः स्वधा पत्नी पितॄनथ । जज्ञे सनी तथा पुत्रमथर्वागिरसं प्रभुम्

प्रजापतेरङ्गिरसः पत्नी स्वधा पितॄणां सम्बन्धिनी । सा सनीं जज्ञे, अथ च प्रभुं पुत्रम् अथर्वाङ्गिरसं जनयामास ॥

Verse 21

कृशाश्वस्य च द्वे भार्ये अर्चिश्च दिषणा तथा । अस्त्रगामो ययोः पुत्रः ससंहारः प्रकीर्तितः

कृशाश्वस्य द्वे भार्ये—अर्चिश्च दिषणा च । तयोः पुत्रोऽस्त्रगामः, ससंहार इति प्रकीर्तितः ॥

Verse 22

पतंगी यामिनी ताम्रा तिमिश्चारिष्टनेमिनः । पतंग्यसूत पतगान्यामिनी शलभानथ

पतङ्गी यामिनी ताम्रा तिमिश्चारिष्टनेमिनः (भार्याः) । पतङ्ग्यसूत पतगान्, यामिनी शलभानथ ॥

Verse 23

ताम्रायाः श्येनगृध्राद्यास्तिमेर्यादोगणास्तथा । अथ कश्यपपत्नीनां यत्प्रसूदमिदं जगत्

ताम्रायाः श्येनगृध्राद्याः (पतगाः) समभवन्; तिमेर्यादोगणाश्च तथा । एवं कश्यपपत्नीनां प्रसूतिरिदं जगदिति प्रकीर्त्यते ॥

Verse 24

श्रृणु नामानि लोकानां मातॄणां शंकराणि च । अदितिर्दितिर्दनुः सिंही दनायुः सुरभिस्तथा

शृणु लोकानां मातॄणां नामानि, शङ्कराणि च शुभानि । अदितिर्दितिर्दनुः सिंही दनायुः सुरभिस्तथा ॥

Verse 25

अरिष्टा विनता ग्रावा दया क्रोधवशा इरा । कद्रुर्मुनिश्च ते चोभे मातरस्ताः प्रकीर्तिताः

अरिष्टा विनता ग्रावा दया क्रोधवशा इरा । कद्रुर्मुनिश्च ते चोभे मातरस्ताः प्रकीर्तिताः ॥

Verse 26

आदित्याश्चादितेः पुत्रा दितेर्दैत्याः प्रकीर्तिताः । दनोश्च दानवाः प्रोक्ता राहुः सिंहीसुतो ग्रहः

आदित्याश्चादितेः पुत्रा दितेर्दैत्याः प्रकीर्तिताः । दनोश्च दानवाः प्रोक्ता राहुः सिंहीसुतो ग्रहः ॥

Verse 27

दनायुषस्तथा जातो दनायुश्च गणो बली । गावश्च सुरभेर्जातारिष्टापुत्रा युगंधराः

दनायुषस्तथा जातो दनायुश्च गणो बली । गावश्च सुरभेर्जातारिष्टापुत्रा युगंधराः ॥

Verse 28

विनतासूत अरुणं गरुडं च महाबलम् । ग्रावायाः श्वापदाः पुत्रा गणः क्रोधवशस्तथा

विनतासूत अरुणं गरुडं च महाबलम् । ग्रावायाः श्वापदाः पुत्रा गणः क्रोधवशस्तथा ॥

Verse 29

जातः क्रोधवशायाश्च इराया भूरुहाः स्मृताः । कद्रूसुताः स्मृता नागा मुनेरप्सरसां गणाः

जातः क्रोधवशायाश्च इराया भूरुहाः स्मृताः । कद्रूसुताः स्मृता नागा मुनेरप्सरसां गणाः ॥

Verse 30

तत्र द्वौ तनयौ यौ च दितेस्तौ विष्णुना हतौ । हिरण्यकशिपुर्वीरो हिरण्याक्षस्तथाऽपरः

तत्र दितेर्द्वौ तनयौ विष्णुना निहतौ—वीरः हिरण्यकशिपुः, अपरश्च हिरण्याक्षः।

Verse 31

ततो निहतपुत्रा सा दितिराराध्य कश्यपम् । अयाचत वरं देवी पुत्रमन्यं महाबलम्

ततो निहतपुत्रा सा दितिः कश्यपं समाराध्य देवी वरमयाचत—महाबलं पुत्रमन्यम्।

Verse 32

समरे शक्रहंतारं स तस्या अददात्प्रभुः । नियमे चापि वर्तस्व वर्षाणां च सहस्रकम्

समरे शक्रहन्तारं तस्यै प्रभुरददात्; उवाच च—नियमे वर्तस्व वर्षाणां सहस्रकं।

Verse 33

इत्युक्ता सा तथा चक्रे पुष्करस्था समाहिता । वर्तंत्या नियमे तस्याः सहस्राक्षः समाहितः

इत्युक्ता सा तथा चक्रे पुष्करस्थाऽचलमानसा; नियमे वर्तमाने तस्याः सहस्राक्षोऽपि समाहितः।

Verse 34

उपासामाचरद्भक्त्या सा चैनमन्वमन्यत । दशवत्सरशेषस्य सहस्रस्य तदा दितिः

उपासामाचरद्भक्त्या सा चैनमन्वमन्यत; सहस्रस्य तदा दितेर्दशवत्सरशेषः।

Verse 35

उवाच शक्रं सुप्रीता भक्त्या शक्रस्य तोषिता । दितिरुवाच । अत्रोत्तीर्णव्रतप्रायां विद्धि देवसत्तम

शक्रं भक्त्या सुप्रीता तस्य तोषं समाप्य सा । दितिरुवाच—अत्रोत्तीर्णव्रतप्रायां मां विद्धि देवसत्तम ॥

Verse 36

भविष्यति तव भ्राता तेन सार्धमिमां श्रियम् । भोक्ष्यसे त्वं यथानयायं त्रैलोक्यं हतकंटकम्

भविष्यति तव भ्राता तेन सार्धमिमां श्रियम् । भोक्ष्यसे त्वं यथान्यायं त्रैलोक्यं हतकण्टकम् ॥

Verse 37

इत्युक्त्वा निद्रयाविष्टा चरणाक्रांतमूर्धजा । दिवा सुप्ता दितिर्देवी भाव्यर्थबलनोदिता

इत्युक्त्वा निद्रयाविष्टा चरणाक्रान्तमूर्धजा । दिवा सुप्ता दितिर्देवी भाव्यर्थबलनोदिता ॥

Verse 38

तत्तु रंध्रमवेक्ष्यैव योगमूर्तिस्तदाविशत् । जठरस्थं दितेर्गर्भं चक्रे वज्रेण सप्तधा

तत्तु रन्ध्रमवेक्ष्यैव योगमूर्तिस्तदाविशत् । जठरस्थं दितेर्गर्भं चक्रे वज्रेण सप्तधा ॥

Verse 39

एकैकं च पुनः खण्डं चकार मघवा ततः । सप्तधा सप्तधा कोपादुद्बुध्य च ततो दितिः

एकैकं च पुनः खण्डं चकार मघवा ततः । सप्तधा सप्तधा कोपादुद्बुध्य च ततो दितिः ॥

Verse 40

न हंतव्यो न हंतव्य इति सा शक्रमब्रवीत् । वज्रेण कृत्त्यमानानां बुद्धा सा रोदनेन च

न हंतव्यो न हंतव्य इति सा शक्रमब्रवीत् । वज्रेण कृत्त्यमानानां बुद्धा सा रोदनेन च

Verse 41

ततः शक्रश्च मा रोदीरिति तांस्तान्यथाऽवदत् । निर्गत्य जठरात्तस्मात्ततः प्रांजलिरग्रतः

ततः शक्रश्च मा रोदीरिति तांस्तान्यथाऽवदत् । निर्गत्य जठरात्तस्मात्ततः प्रांजलिरग्रतः

Verse 42

उवाच वाक्यं चात्रस्तो मातरं रिषपूरिताम् । दिवास्वापं कृथा मातः पादाक्रांतशिरोरुहा

उवाच वाक्यं चात्रस्तो मातरं रिषपूरिताम् । दिवास्वापं कृथा मातः पादाक्रांतशिरोरुहा

Verse 43

सुप्ताथ सुचिरं वाते धिन्नो गर्भो मया तव । कृता एकोनपंचाशद्भागा वज्रेण ते सुताः

सुप्ताथ सुचिरं वाते धिन्नो गर्भो मया तव । कृता एकोनपंचाशद्भागा वज्रेण ते सुताः

Verse 44

सत्यं भवतु ते वाक्यं सार्धं भोक्ष्यामि तैः श्रियम् । दास्यामि तेषां स्थानानि दिवि यावदहं दिते

सत्यं भवतु ते वाक्यं सार्धं भोक्ष्यामि तैः श्रियम् । दास्यामि तेषां स्थानानि दिवि यावदहं दिते

Verse 45

मा रोदीरिति मे प्रोक्ताः ख्याताश्च मरुतस्त्विति । इत्युक्ता सा च सव्रीडा दितिर्जाता निरुत्तरा

“मा रोदीः” इति मे प्रोक्ताः; तेन ते “मरुतः” इति ख्यातिं गताः। इत्युक्ता सा दितिः सव्रीडा निरुत्तरैवाभवत्।

Verse 46

सार्धं तैर्गतवानिंद्रो दिगंते वायवः स्मृताः । ततः पुनश्च भर्तारं दितिः प्रोवाच दुःखिता

तैः सार्धं शक्रोऽपि गतवान्; ते दिगन्तेषु सञ्चरन्तो वायव इति स्मृताः। ततः पुनर्दुःखिता दितिर्भर्तारं प्रोवाच।

Verse 47

पुत्रं मे भगवन्देहि शक्रहंतारमूर्जितम् । यो नास्त्रशस्त्रैर्वध्यत्वं गच्छेत्त्रिदिववासिनाम्

पुत्रं मे भगवन् देहि शक्रहन्तारमूर्जितम्। यो नास्त्रशस्त्रैर्वध्यत्वं गच्छेत् त्रिदिववासिनाम्॥

Verse 48

न ददास्युत्तरं विद्धि मृतामेव प्रजापते । इत्युक्तः स तदोवाच तां पत्नीमतिदुःखिताम्

“न ददास्युत्तरं; विद्धि मृतामेव, प्रजापते” इति। इत्युक्तः स तदा तामतिदुःखितां पत्नीमुवाच।

Verse 49

दशवर्षसहस्राणि तपोनिष्ठा तु तप्स्यसे । वज्रसारमयैरंगैरच्छेद्यैरायसैर्दृढैः

दशवर्षसहस्राणि तपोनिष्ठा त्वं तपस्यसे। वज्रसारमयैरङ्गैरच्छेद्यैरायसैर्दृढैः॥

Verse 50

वज्रांगोनाम पुत्रस्ते भविता धर्मवत्सलः । सा तु लब्धवरा देवी जगाम तपसे वनम्

तव पुत्रो वज्राङ्ग इति नाम्ना भविष्यति धर्मवत्सलः। लब्धवराऽसौ देवी तपसे वनं जगाम॥

Verse 51

दशवर्षसहस्राणि तपो घोरं समाचरत् । तपसोंऽते भगवती जनयामास दुर्जयम्

दशवर्षसहस्राणि घोरं तपः समाचरत्। तपसः अन्ते भगवती दुर्जयं जनयामास॥

Verse 52

पुत्रमप्रतिकर्माणमजेयं वज्रदुश्छिदम् । स जातामात्र एवाभूत्सर्वशा स्त्रार्थपारगः

पुत्रमप्रतिकर्माणमजेयं वज्रदुश्छिदम्। स जातमात्र एवाभूत् सर्वशस्त्रार्थपारगः॥

Verse 53

उवाच मातरं भक्त्या मातः किं करवाण्यहम् । तमुवाच ततो हृष्टा दितिर्दैत्याधिपं सुतम्

स भक्त्या मातरं प्राह—मातः किं करवाण्यहम्। ततः हृष्टा दितिः सुतं दैत्याधिपं तमुवाच॥

Verse 54

बहवो मे हताः पुत्राः सहस्राक्षेण पुत्रक । तेषआमपचितिं कर्तुमिच्छे शक्रवधादहम्

बहवो मे हताः पुत्राः सहस्राक्षेण पुत्रक। तेषामपचितिं कर्तुमिच्छे शक्रवधादहम्॥

Verse 55

बाढमित्येव सं प्रोच्य जगाम त्रिदिवं बली । ससैन्यं समरे शक्रं स च बाह्वायुधोऽजयत्

“बाढम्” इत्येव स बलवान् उक्त्वा त्रिदिवं जगाम। समरे ससैन्यं शक्रं जित्वा बाह्वायुधोऽजयत्।

Verse 56

पादेनाकृष्य देवेंद्रं सिंहः क्षुद्रमृगं यथा । मातुरंतिकमागच्छद्याचमानं भयातुरम्

पादेनाकृष्य देवेन्द्रं सिंहः क्षुद्रमृगं यथा। भयातुरं याचमानं मातुरन्तिकमागच्छत्॥

Verse 57

एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मा कश्यपश्च महातपाः । आगता तत्र संत्रस्तावथो ब्रह्मा जगाद तम्

एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा कश्यपश्च महातपाः। संत्रस्तौ तत्रागत्य ब्रह्मा तं प्रत्यभाषत॥

Verse 58

मुंचामुं पुत्र याचंतं किमनेन प्रयोजनम् । अवमानो वधः प्रोक्तो वीरसंभावितस्य च

“मुञ्चामुं पुत्र, याचन्तं; किमनेन प्रयोजनम्। वीरसंभावितस्य च अवमानो वध उच्यते।”

Verse 59

अस्मद्वाक्येन यो मुक्तो जीवन्नपि मृतो हि सः । शत्रुं ये घ्नंति समरे न ते वीराः प्रकीर्तिताः

“अस्मद्वाक्येन यो मुक्तो जीवन्नपि मृतो हि सः। शत्रुं ये घ्नन्ति समरे न ते वीराः प्रकीर्तिताः।”

Verse 60

कृत्वा मानपरिग्लनिं ये मुंचंति वरा हि ते । यतामान्यतमं मत्वा त्वया मातुर्वचः कृतम्

ये मानपरिग्लानिं कृत्वापि शत्रुं मुञ्चन्ति, ते खलु वराः। त्वया तु मातुर्वचः परममान्यतमं मत्वा तत्कृतम्।

Verse 61

तथा पितुर्वचः कार्यं मुंचामुं पुत्र वासवम् । एतच्छ्रुत्वा तु वज्रांगः प्रणतो वाक्यमब्रवीत्

तथैव पितुर्वचः कार्यम्—पुत्र, वासवं मुञ्च। इति श्रुत्वा वज्राङ्गः प्रणम्य वाक्यमब्रवीत्।

Verse 62

न मे कृत्यमनेनास्ति मातुराज्ञा कृता मया । त्वं सुरासुरनाथो वै मम च प्रपितामहः

न मेऽनेन कृत्यमस्ति; मातुराज्ञा मया कृता। त्वं तु सुरासुरनाथो वै, मम च प्रपितामहः।

Verse 63

करिष्ये त्वद्वचो देव एष मुक्तः शतक्रतुः । न च कांक्षे शक्रभुक्तामिमां त्रैलोक्यराजताम्

करिष्ये त्वद्वचो देव; एष मुक्तः शतक्रतुः। न च काङ्क्षे शक्रभुक्तामिमां त्रैलोक्यराजताम्।

Verse 64

परभुक्ता यथा नारी परभुक्तामिवस्रजम् । यच्च त्रिभुवनेष्वस्ति सारं तन्मम कथ्यताम्

परभुक्ता यथा नारी, परभुक्तेव स्रक् तथा। यच्च त्रिभुवनेष्वस्ति सारं, तन्मम कथ्यताम्।

Verse 65

ब्रह्मोवाच । तपसो न परं किंचित्तपो हि महतां धनम् । तपसा प्राप्यते सर्वं तपोयोग्योऽसि पुत्रक

ब्रह्मोवाच—तपसः परं न किञ्चिदस्ति; तप एव महात्मनां धनम्। तपसा सर्वं प्राप्यते; हे पुत्रक, त्वं तपोयोग्योऽसि।

Verse 66

वज्रांग उवाच । तपसे मे रतिर्देव न विघ्नं तत्र मे भवेत् । त्वत्प्रसादेन भगवन्नित्युक्त्वा विरराम सः

वज्राङ्ग उवाच—देव, तपसि मे रतिः; तत्र मे विघ्नो न भवेत्। भगवन्, त्वत्प्रसादेन—इत्युक्त्वा स विरराम।

Verse 67

ब्रह्मोवाच । क्रूरभावं परित्यज्य यदीच्छसि तपः सुत । अनया चित्तबुद्ध्या तत्त्वयाप्तं जन्मनः फलम्

ब्रह्मोवाच—हे सुत, यदि तप इच्छसि, क्रूरभावं परित्यज। अनया चित्तबुद्ध्या तत्त्वयाप्तं जन्मनः फलम्।

Verse 68

इत्युक्त्वा पद्मजः कन्यां ससर्ज्जयतलोचनाम् । तामस्मै प्रददौ देवः पत्न्यर्थं पद्मसंभवः

इत्युक्त्वा पद्मजः कन्यां ससर्ज लज्जयतलोचनाम्। तामस्मै प्रददौ देवः पत्न्यर्थं पद्मसम्भवः।

Verse 69

वरांगीति च नामास्याः कृतवांश्च पितामहः । जगाम च ततो ब्रह्मा कश्यपेन समं दिवम्

पितामहः तस्याः ‘वराङ्गी’ इति नाम चकार। ततः ब्रह्मा कश्यपेन समं दिवं जगाम।

Verse 70

वज्रांगोऽपि तया सार्धं जगाम तपसे वनम् । ऊर्द्धूबाहुः स दैत्येंद्रोऽतिष्ठदब्दसहस्रकम्

वज्राङ्गोऽपि तया सह तपसे वनं जगाम। स दैत्येन्द्र ऊर्ध्वबाहुः स्थित्वा वर्षसहस्रं तपश्चर्यां चकार॥

Verse 71

कालं कमलपत्राक्षः शुद्धबुद्धिर्महातपाः । तावानधोमुखः कालं तावत्पंचाग्निसाधकः

कमलपत्राक्षः शुद्धबुद्धिर्महातपाः किञ्चित्कालं अधोमुखः स्थितः। तावता कालेन स पञ्चाग्निसाधनं चकार॥

Verse 72

निराहारो घोरतपास्तपोराशिरजायत । ततः सोंऽतर्जले चक्रे कालं वर्षसहस्रकम्

निराहारः स घोरतपाः तपोराशिरिवाभवत्। ततः स अन्तर्जले वर्षसहस्रं कालं न्यवसत्॥

Verse 73

जलांतरप्रविष्टस्य तस्य पत्नी महाव्रता । तस्यैव तीरे सरसस्तत्परा मौनमाश्रिता

तस्य जले प्रविष्टस्य पत्नी महाव्रता। तस्यैव सरसस्तीरे तत्परा मौनव्रतमाश्रिता॥

Verse 74

निराहारं पतिं मत्वा तपस्तेपे पतिव्रता । तस्यास्तपसि वर्तंत्या इंद्रश्चक्रे विभीषिकाम्

निराहारं पतिं मत्वा सा पतिव्रता तपस्तेपे। तस्यास्तपसि प्रवृत्तायामिन्द्रः विभीषिकां चकार॥

Verse 75

भूत्वा तु मर्कटाकारस्तस्याअभ्याशमागतः । अपविध्य दृशं तस्या मूत्रविष्ठे चकार सः

भूत्वा तु मर्कटाकारस्तस्याअभ्याशमागतः । अपविध्य दृशं तस्या मूत्रविष्ठे चकार सः

Verse 76

तथा विलोलवसनां विलोलवदनां तथा । विलोलकेशां तां चक्रे विधित्सुस्तपसः क्षतिम्

तथा विलोलवसनां विलोलवदनां तथा । विलोलकेशां तां चक्रे विधित्सुस्तपसः क्षतिम्

Verse 77

ततश्च मेषरूपेण क्लेशं तस्याश्चकार सः । ततो भुजंगरूपेण बद्धा चरणयोर्द्वयोः

ततश्च मेषरूपेण क्लेशं तस्याश्चकार सः । ततो भुजंगरूपेण बद्धा चरणयोर्द्वयोः

Verse 78

अपाकर्षत दूरं स तस्माद्देवभृतस्तथा । तपोबालाच्च सा तस्य न वध्यत्वं जगाम ह

अपाकर्षत दूरं स तस्माद्देवभृतस्तथा । तपोबालाच्च सा तस्य न वध्यत्वं जगाम ह

Verse 79

क्षमया च महाभागा क्रोधमण्वपि नाकरोत् । ततो गोमायुरूपेण तमदूषयदाश्रमम्

क्षमया च महाभागा क्रोधमण्वपि नाकरोत् । ततो गोमायुरूपेण तमदूषयदाश्रमम्

Verse 80

अग्निरूपेण तस्याश्च स ददाह महाश्रमम् । चकर्ष वायुरूपेण महोग्रेण च तां शुभाम् । एवं सिहवृकाद्याभिर्भीषिकाभिः पुनःपुनः

अग्निरूपेण स तस्याः महाश्रमं ददाह; वायुरूपेण महोग्रेण तां शुभां चाकर्ष। एवं सिंहवृकाद्याभिर्भीषिकाभिः पुनःपुनः तस्याः धैर्यं विचालयितुं प्रयत्नं चकार।

Verse 81

विरराम यदा नैव वज्रांगमहिषी तदा । शैलस्य दुष्टतां मत्वा शापं दातुं व्यवस्यत

यदा वज्राङ्गमहिषी नैव विरराम, तदा शैलस्य दुष्टतां मत्वा शापं दातुं व्यवस्यत।

Verse 82

तां शापाभिमुखीं दृष्ट्वा शैलः पुरुषाविग्रहः । उवाच तां वरारोहां त्वरयाथ सुलोचनाम्

तां शापाभिमुखीं दृष्ट्वा शैलः पुरुषाविग्रहः, तां वरारोहां सुलोचनां त्वरयाथ इत्युवाच।

Verse 83

शैल उवाच । नाहं महाव्रते दुष्टः सेव्योऽहं सर्वदेहिनाम् । अतिखेदं करोत्येष ततः क्रुद्धस्तु वृत्रहा

शैल उवाच—नाहं महाव्रते दुष्टः; सेव्योऽहं सर्वदेहिनाम्। अतिखेदं करोत्येष; ततः क्रुद्धस्तु वृत्रहा।

Verse 84

एतस्मिन्नंतरे जातः कालो वर्षसहस्रिकः । तस्मिन्याते स भगवान्काले कमलसंभवः

एतस्मिन्नन्तरे वर्षसहस्रिको कालो जातः। तस्मिन्याते काले स भगवान् कमलसम्भवो ब्रह्मा प्रादुरभवत्।

Verse 85

तुष्टः प्रोवाच वज्रांगं तमागम्य जलाशये

तुष्टः स तत्र जलाशयतीरे वज्राङ्गं समागम्य तमुवाच।

Verse 86

ब्रह्मोवाच । ददामि सर्वकामांस्ते उत्तिष्ठ दितिनन्दन । एवमुक्तस्तदोत्थाय दैत्येंद्रस्तपसो निधिः । उवाच प्रांजलिर्वाक्यं सर्वलोकपितामहम्

ब्रह्मोवाच— ददामि ते सर्वकामान्; उत्तिष्ठ दितिनन्दन। एवमुक्तः स दैत्येन्द्रः तपोनिधिः समुत्थाय प्राञ्जलिर्वाक्यमुवाच सर्वलोकपितामहम्।

Verse 87

वज्रांग उवाच । आसुरो मेऽस्तु मा भावः शक्रराज्ये च मा रतिः । तपोधर्मरतिश्चास्तु वृणोम्येतत्पितामह

वज्राङ्ग उवाच— आसुरो मेऽस्तु मा भावः, शक्रराज्ये च मा रतिः। तपोधर्मरतिश्चास्तु; वृणोम्येतत् पितामह॥

Verse 88

एवमस्त्विति तं ब्रह्मा प्राह विस्मितमानसः । उपेक्षते च शक्रं स भाव्यर्थं कोऽतिवर्तते

एवमस्त्विति तं ब्रह्मा प्राह विस्मितमानसः। उपेक्षते च शक्रं स; भाव्यर्थं कोऽतिवर्तते॥

Verse 89

ऋषयो मनुजा देवाः शिवब्रह्ममुखा अपि । भाव्यर्थं नाति वर्तंते वेलामिव महोदधिः

ऋषयो मनुजा देवाः शिवब्रह्ममुखा अपि। भाव्यर्थं नातिवर्तन्ते वेलामिव महोदधिः॥

Verse 90

इति चिंत्य विरिंचोऽपि तत्रैवांतरधीयत । वज्रांगोऽपि समाप्ते तु तपसि स्थिरसंयमः

इति चिन्तयित्वा विरिञ्चोऽपि तत्रैवाऽन्तर्धीयत। वज्राङ्गस्य तपः समाप्ते स स्थिरसंयमोऽभवत्॥

Verse 91

आहारमिच्छन्स्वां भार्यां न ददर्शाश्रमे स्वके । भार्याहीनोऽफलश्चेति स संचिंत्य इतस्ततः

आहारमिच्छन् स्वां भार्यां न ददर्श स्वक आश्रमे। भार्याहीनोऽफलश्चेति स सञ्चिन्त्य इतस्ततः॥

Verse 92

विलोकयन्स्वकां भार्यां विधित्सुः कर्म नैत्यकम् । विलोकयन्ददर्शाथ इहामुत्र सहयिनीम्

स्वकां भार्यां विलोकयन् विधित्सुः कर्म नैत्यकम्। विलोकयन् ददर्शाथ इहामुत्र सहयिनीम्॥

Verse 93

रुदन्तीं स्वां प्रियां दीनां तरुप्रच्छादिताननाम् । तां विलोक्य ततो दैत्यः प्रोवाच परिसांत्वयन्

रुदन्तीं स्वां प्रियां दीनां तरुप्रच्छादिताननाम्। तां विलोक्य ततो दैत्यः प्रोवाच परिसान्त्वयन्॥

Verse 94

वज्रांग उवाच । केन तेऽपकृतं भीरु वर्तंत्यास्तपसि स्वके । कथं रोदिषि वा बाले मयि जीवति भर्तरि । कं वा कामं प्रयच्छामि शीघ्रं प्रब्रूहि भामिनि

वज्राङ्ग उवाच—केन तेऽपकृतं भीरु वर्तन्त्यास्तपसि स्वके। कथं रोदिषि वा बाले मयि जीवति भर्तरि। कं वा कामं प्रयच्छामि शीघ्रं प्रब्रूहि भामिनि॥

Verse 95

गृहेश्वरीं सद्गुणभूषितां शुभां पंग्वंधयोगेन पतिं समेताम् । न लालयेत्पूरयेन्नैव कामं स किं पुमान्न पुमान्मे मतोस्ति

गृहेश्वरीं सद्गुणभूषितां शुभां पंग्वंधयोगेन पतिं समेताम् । न लालयेत्पूरयेन्नैव कामं स किं पुमान्न पुमान्मे मतोस्ति