Adhyaya 29

Verse 1

। नारद उवाच । व्रजंती गिरिजाऽपश्यत्सखीं मातुर्महाप्रभाम् । कुसुमामोदिनींनाम तस्य शैलस्य देवताम्

नारद उवाच— व्रजन्ती गिरिजाऽपश्यत् मातुः सखीं महाप्रभाम्। कुसुमामोदिनीं नाम तस्य शैलस्य देवताम्॥

Verse 2

सापि दृष्ट्वा गिरिसुतां स्नेहविक्लवमानसा । क्वपुनर्गच्छसीत्युच्चैरालिंग्योवाच देवता

सा अपि दृष्ट्वा गिरिसुतां स्नेहविक्लवमानसा। उच्चैरालिङ्ग्य देवता उवाच— क्व पुनर्गच्छसि इति॥

Verse 3

सा चास्यै सर्वमाचख्यौ शंकरात्कोपकारणम् । पुनश्चोवाच गिरिजा देवतां मातृसंमताम्

सा चास्यै सर्वमाचख्यौ शङ्करात् कोपकारणम्। पुनश्चोवाच गिरिजा देवतां मातृसंमताम्॥

Verse 4

नित्यं शैलाधिराजस्य देवता त्वमनिंदिते । सर्वं च सन्निधानं च मयि चातीव वत्सला

हेऽनिन्दिते, त्वं नित्यं शैलाधिराजस्य देवता; सर्वथा तस्य सन्निधौ स्थितासि, मयि चात्यन्तं वत्सला।

Verse 5

तदहं संप्रवक्ष्यामि यद्विधेयं तवाधुना । अथान्य स्त्रीप्रवेशे तु समीपे तु पिनाकिनः

तदहं सम्प्रवक्ष्यामि यदधुना तव विधेयम्; पिनाकिनः समीपे तु अन्यस्त्रीप्रवेशे (कथ्यते)।

Verse 6

त्वयाख्येयं मम शुभे युक्तं पश्चात्करोम्यहम् । तथेत्युक्ते तया देव्या ययौ देवी गिरिं प्रति

हे मम शुभे, यत् युक्तं तदाख्येहि; पश्चात् तदनुसारं करिष्याम्यहम्। ‘तथेत्य’ उक्ते तया देव्या, देवी गिरिं प्रति ययौ।

Verse 7

रम्ये तत्र महाशृंगे नानाश्चर्योपशोभिते । विभूषणादि संन्यस्य वृक्षवल्कलधारिणी

तत्र रम्ये महाशृङ्गे नानाश्चर्योपशोभिते, सा विभूषणादि संन्यस्य वृक्षवल्कलधारिणी बभूव।

Verse 8

तपस्तेपे गिरिसुता पुत्रेण परिपालिता । ग्रीष्मे पंचाग्निसंतप्ता वर्षासु च जलोषिता

गिरिसुता पुत्रेण परिपालिता तपस्तेपे; ग्रीष्मे पञ्चाग्निसन्तप्ता, वर्षासु च जलोषिता।

Verse 9

स्थंडिलस्था च हेमंते निराहारा तताप सा । एतस्मिन्नंतरे दैत्यो ह्यंधकस्य सुतो बली

हेमन्ते सा स्थण्डिलस्थाऽभवत्, निराहारा तपोऽतपत्। अथान्तरे बली दैत्योऽन्धकस्य सुतोऽभ्यागात्॥

Verse 10

ज्ञात्वा गतां गिरिसुतां पितुर्वैरमनुस्मरन् । आडिर्नाम बकभ्राता रहस्यांतरप्रेक्षकः

गिरिसुतां गतां ज्ञात्वा पितुर्वैरमनुस्मरन्। आडिर्नाम बकभ्राता रहस्यान्तरप्रेक्षकः॥

Verse 11

जिते किलांधके दैत्ये गिरिशेनामरद्विषि । आडिश्चकार विपुलं तपो हरजिगीषया

जिते किलान्धके दैत्ये गिरिशेनामरद्विषि। आडिश्चकार विपुलं तपो हरजिगीषया॥

Verse 12

तमागत्याब्रवीद्ब्रह्मा तपसा परितोषितः । ब्रूहि किं वासुरश्रेष्ठ तपसा प्राप्तुमिच्छसि

तमागत्याब्रवीद्ब्रह्मा तपसा परितोषितः। ब्रूहि किं वासुरश्रेष्ठ तपसा प्राप्तुमिच्छसि॥

Verse 13

ब्रह्माणमाह दैत्यस्तु निर्मृत्युत्वमहं वृणे । ब्रह्मोवाच । न कश्चिच्च विना मृत्युं जंतुरासुर विद्यते

ब्रह्माणमाह दैत्यस्तु—निर्मृत्युत्वमहं वृणे। ब्रह्मोवाच—न कश्चिद्विना मृत्युं जन्तुरासुर विद्यते॥

Verse 14

यतस्ततोऽपि दैत्येंद्र मृत्युः प्राप्यः शरीरिणा । इत्युक्तस्तं तथेत्याह तुष्टः कमलसंभवम्

यतस्ततोऽपि, हे दैत्येन्द्र, शरीरिणां मृत्युः अवश्यंभावी। इत्युक्तः स तुष्टः कमलसम्भवं प्रति “तथास्तु” इत्याह।

Verse 15

रूपस्य परिवर्तो मे यदा स्यात्पद्मसंभव । तदा मृत्युर्मम भवेदन्यथा त्वमरो ह्यहम्

हे पद्मसम्भव, मम रूपस्य परिवर्तनं यदा भविष्यति तदा एव मम मृत्युः; अन्यथा अहं हि अमरः।

Verse 16

इत्युक्तस्तं तथेत्याह तुष्टः कमलसंभवः । इत्युक्तोऽमरतां मेने दैत्यराज्यस्थितोऽसुरः

इत्युक्तः स तुष्टः कमलसम्भवः “तथास्तु” इत्याह। ततः दैत्यराज्ये स्थितोऽसुरः ताम् अमरतां प्राप्य इव मेने।

Verse 17

आजगाम स च स्थानं तदा त्रिपुरघातिनः । आगतो ददृशे तं च वीरकं द्वार्यवस्थितम्

तदा स त्रिपुरघातिनः स्थानम् आजगाम। आगत्य च द्वारि अवस्थितं वीरकं तं ददर्श।

Verse 18

तं चासौ वंचयित्वा च आडिः सर्पशरीरभृत् । अवारितो वीरकेण प्रविवेश हरांतिकम्

स तं वञ्चयित्वा, आडिः सर्पशरीरभृत्, वीरकेण अनिवारितः, हरान्तिकं प्रविवेश।

Verse 19

भुजंगरूपं संत्यज्य बभूवाथ महासुरः । उमारूपी छलयितुं गिरिशं मूढचेतनः

भुजङ्गरूपं परित्यज्य स महासुरोऽथान्यवेषं जगाम। उमारूपेण गिरिशं छलयितुं मूढचित्तः समभवत्॥

Verse 20

कृत्वोमायास्ततो रूपमप्रतर्क्यमनोहरम् । सर्वावयवसंपूर्णं सर्वाभिज्ञानसंवृतम्

ततो मायया स रूपमकरोदप्रतर्क्यं मनोहरम्। सर्वावयवसम्पूर्णं सर्वलक्षणसंवृतम्॥

Verse 21

चक्रे भगांतरे दैत्यो दंतान्वज्रोपमान्दृढान् । तीक्ष्णाग्रान्बुद्धिमोहेन गिरिशं हंतुमुद्यतः

दैत्यो भगान्तरे चक्रे दन्तान् वज्रोपमान् दृढान्। तीक्ष्णाग्रान् बुद्धिमोहेन गिरिशं हन्तुमुद्यतः॥

Verse 22

कृत्वोमारूपमेवं स स्थितो दैत्यो हरांतिके । तां दृष्ट्वा गिरिशस्तुषुटः समालिंग्य महासुरम्

एवं कृत्वोमारूपं स दैत्यो हरान्तिके स्थितः। तां दृष्ट्वा गिरिशस्तुष्टः समालिङ्ग्य महासुरम्॥

Verse 23

मन्यमानो गिरिसुतां सर्वै रवयवांतरैः । अपृच्छत्साधु ते भावो गिरिपुत्री ह्यकृत्रिमा

सर्वैरवयवैरन्तरैर्गिरिसुतां मन्यमानो महेश्वरः। अपृच्छत्—साधु ते भावो गिरिपुत्रि ह्यकृत्रिमः॥

Verse 24

या त्वं मदशयं ज्ञात्वा प्राप्तेह वरवर्णिनि । त्वया विरहितः शून्यं मन्योस्मिन्भुवनत्रये

या त्वं मदाशयं ज्ञात्वा प्राप्तासि वरवर्णिनि । त्वया विरहितोऽहं शून्यं मन्ये भुवनत्रयम् ॥

Verse 25

प्राप्ता प्रसन्ना या त्वं मां युक्तमेवंविधं त्वयि । इत्युक्ते गूहयंश्चेष्टामुमारूप्यसुरोऽब्रवीत्

प्राप्ता प्रसन्ना या त्वं मां युक्तमेवंविधं त्वयि । इत्युक्ते गूहयन् चेष्टाम् उमामूर्त्यसुरोऽब्रवीत् ॥

Verse 26

यातास्मि तपसश्चर्तुं कालीवाक्यात्तवातुलम् । रतिश्च तत्र मे नाभूत्ततः प्राप्ता तवांतिकम्

यातास्मि तपसश्चर्तुं कालीवाक्यात्तवातुलम् । रतिश्च तत्र मे नाभूत् ततोऽहं प्राप्ता तवान्तिकम् ॥

Verse 27

इत्युक्तः शंकरः शंकां किंचित्प्राप्यवधारयत् । कुपिता मयि तन्वंगी प्रत्यक्षा च दृढव्रता

इत्युक्तः शंकरः शङ्कां किंचित्प्राप्यावधारयत् । कुपिता मयि तन्वङ्गी प्रत्यक्षा च दृढव्रता ॥

Verse 28

अप्राप्तकामा संप्राप्ता किमेतत्संशयो मम । रहसीति विचिंत्याथ अभिज्ञानाद्विचारयन्

अप्राप्तकामा संप्राप्ता किमेतत्संशयो मम । रहसीति विचिन्त्याथाभिज्ञानाद्विचारयन् ॥

Verse 29

नापश्यद्वामपार्श्वे तु तस्यांकं पद्मलक्षणम् । लोम्नामावर्तचरितं ततो देवः पिनाकधृक्

सा वामपार्श्वे तस्याः पद्मलक्षणाङ्कं नापश्यत्, लोम्नामपि आवर्तविशेषं न ददर्श; तस्मात् पिनाकधृक् देवः तत्त्वं समबुध्यत।

Verse 30

बुद्धा तां दानवीं मायां किंचित्प्रहसिताननः । मेढ्रे रौद्रास्त्रमाधाय चक्रे दैत्यमनोरथम्

तां दानवीं मायां बुद्ध्वा स किंचित् प्रहसिताननः; मेढ्रे रौद्रास्त्रमाधाय दैत्यस्य मनोरथं चकारान्तम्।

Verse 31

स रुदन्भैरवाज्रावानवसादं गतोऽसुरः । अबुध्यद्वीरको नैतदसुरेंद्रनिषूदनम्

भैरवाज्रावान् रुदन् स असुरोऽवसादं गतः; एतद् असुरेन्द्रनिषूदनं शक्तिं वीरको नाबुध्यत।

Verse 32

हते च मारुतेनाशुगामिना नगदेवता । अपरिच्छिन्नतत्त्वार्था शैलपुत्र्यां न्यवेदयत्

आଶୁगामिना मारुतेन हते सति नगदेवता; अपरिच्छिन्नतत्त्वार्था शैलपुत्र्यै वृत्तान्तं न्यवेदयत्।

Verse 33

श्रुत्वा वायुमुखाद्देवी क्रोधरक्तातिलोचना । अपस्यद्वीरकं पुत्रं हृदयेन विदूयता

वायुमुखाद् वृत्तान्तं श्रुत्वा देवी क्रोधरक्तातिलोचना; हृदयेन विदूयता पुत्रं वीरकमपश्यत्।

Verse 34

मातरं मां परित्यज्य यस्मात्त्वं स्नेहविह्वलाम् । विहितावसरः स्त्रीणां शंकरस्य रहोविधौ

मातरं मां परित्यज्य स्नेहविह्वलामपि, स्त्रीणां विधिविहिते शंकरस्य रहोविधौ त्वया अनवसरे प्रवेशः कृतः।

Verse 35

तस्मात्ते परुषा रूक्षा जडा हृदय वर्जिता । गणेशाक्षरसदृशा शिला माता भविष्यति

तस्मात् तव माता परुषा रूक्षा जडा हृदयवर्जिता, गणेशाक्षरसदृशी शिला भविष्यति।

Verse 36

एवमुत्सृष्टशापाया गिरिपुत्र्यास्त्वनंतरम् । निर्जगाम मुखात्क्रोधः सिंहरूपी महाबलः

एवमुत्सृष्टशापाया गिरिपुत्र्याः तदनन्तरं मुखात् क्रोधः सिंहरूपी महाबलः निर्जगाम।

Verse 37

पश्चात्तापं समश्रित्य तया देव्या विसर्जितः । स तु सिंहः करालास्यो महाकेसरकंधरः

पश्चात्तापं समाश्रित्य तया देव्या विसर्जितः; स तु सिंहः करालास्यो महाकेसरकन्धरः।

Verse 38

प्रोद्धूतबललांगूलदंष्ट्रोत्कट गुहामुखः । व्यावृतास्यो ललज्जिह्वः क्षामकुक्षिश्चिखादिषुः

प्रोद्धूतबललाङ्गूलः दंष्ट्रोत्कटगुहामुखः, व्यावृतास्यो ललज्जिह्वः क्षामकुक्षिः शिखादिषुः।

Verse 39

तस्यास्ये वर्तितुं देवी व्यवस्यत सती तदा । ज्ञात्वा मनोगतं तस्या भगवांश्चतुराननः

तदा सती देवी तस्यास्ये प्रवेष्टुं व्यवस्यत्। तस्या मनोगतं ज्ञात्वा भगवांश्चतुराननः…

Verse 40

आजगामाश्रमपंद संपदामाश्रयं ततः । आगम्योवाच तां ब्रह्मा गिरिजां मृष्टया गिरा

ततः स संपदामाश्रयं तं आश्रमपदं आजगाम। आगम्य ब्रह्मा गिरिजां मृष्टया गिरा उवाच।

Verse 41

किं देवी प्राप्तुकामासि किमलभ्यं ददामि ते । तच्छ्रुत्वोवाच गिरिजा गुरुगौरवगर्भितम्

“किं देवी प्राप्तुकामासि? किमलभ्यं ददामि ते।” इति श्रुत्वा गिरिजा गुरुगौरवगर्भितं वचः प्रत्युवाच।

Verse 42

तपसा दुष्करेणाप्तः पतित्वे शंकरो मया । स मां श्यामलवर्णेति बहुशः प्रोक्तवान्भवः

“तपसा दुष्करेण मया पतित्वे शंकरोऽाप्तः। स तु मां ‘श्यामलवर्णा’ इति बहुशः प्रोक्तवान् भवः।”

Verse 43

स्यामहं कांचनाकारा वाल्लभ्येन च संयुता । भर्तुर्भूतपतेरंगे ह्येकतो निर्विशंकिता

“श्यामाहं कांचनाकारा वल्लभ्येन च संयुता। भर्तुर्भूतपतेरङ्गे ह्येकतो निर्विशङ्किता।”

Verse 44

तस्यास्तद्भाषितं श्रुत्वा प्रोवाच जलजासनः । एवं भवतु भूयस्त्वं भर्तुर्देहार्धधारिणी

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा जलजासन उवाच—एवं भवतु; भूयस्त्वं भर्तुः देहार्धधारिणी भव।

Verse 45

ततस्तस्याः शरीरात्तु स्त्री सुनीलांबुजत्विषा । निर्गता साभवद्भीमा घंटाहस्ता त्रिलोचना

ततः तस्याः शरीरात् सुनीलाम्बुजत्विषा स्त्री निर्गता; सा भीमा त्रिलोचना घण्टाहस्ता बभूव।

Verse 46

नानाभरणपूर्णांगी पीतकौशेयवासिनी । तामब्रवीत्ततो ब्रह्मा देवीं नीलांबुजत्विषम्

नानाभरणपूर्णाङ्गी पीतकौशेयवासिनी; तां नीलाम्बुजत्विषं देवीं ततो ब्रह्मा अब्रवीत्।

Verse 47

अस्माद्भूधरजा रदेहसंपर्कात्त्वं ममाज्ञया । संप्राप्ता कृतकृत्यत्वमेकानंशा पुराकृतिः

अस्माद् भूधरजदेहसंपर्कात् त्वं ममाज्ञया संप्राप्ता; कृतकृत्यत्वं प्राप्ता, एकांशा पुराकृतिः पुनः प्रकटिता।

Verse 48

य एष सिंहः प्रोद्भूतो देव्याः क्रोधाद्वरानने । स तेस्तु वाहनो देवी केतौ चास्तु महाबलः

य एष सिंहः देव्याः क्रोधात् प्रोद्भूतः वरानने, स ते वाहनोऽस्तु देवी; केतुः चास्तु महाबलः।

Verse 49

गच्छ विंध्याचले तत्र सुरकार्यं करिष्यति । अत्र शुंभनिशुंभौ च हत्वा तारकसैन्यपौ

गच्छ विंध्याचलं देवि, तत्र सुरकार्यं करिष्यसि। अत्र शुम्भनिशुम्भौ हत्वा, तारकसैन्यपौ सेनापती च निहनिष्यसि॥

Verse 50

पांचालोनाम यक्षोऽयं यक्षलक्षपदानुगः । दत्तस्ते किंकरो देवी महामायाशतैर्युतः

पाञ्चालो नाम यक्षोऽयं यक्षलक्षपदानुगः। दत्तस्ते किंकरो देवि, महामायाशतैर्युतः॥

Verse 51

इत्युक्ता कौशिकी देवी ततेत्याह पितामहम् । निर्गतायां च कौशिक्यां जाता स्वैराश्रिता गुणैः

इत्युक्ता कौशिकी देवी ‘तथेति’ प्राह पितामहम्। निर्गतायां च कौशिक्यां, जाता स्वैराश्रिता गुणैः॥

Verse 52

सर्वैः पूर्वभवोपात्तैस्तदा स्वयमुपस्तितैः । उमापि प्राप्तसंकल्पा पश्चात्तापपरायणा

सर्वैः पूर्वभवोपात्तैः कर्मफलैस्तदा स्वयमुपस्थितैः। उमापि प्राप्तसंकल्पा, पश्चात्तापपरायणा॥

Verse 53

मुहुः स्वं परिनिंदंती जगाम गिरिशांतिकम् । संप्रयांतीं च तां द्वारी अपवार्य समाहितः

मुहुः स्वं परिनिन्दन्ती जगाम गिरिशान्तिकम्। संप्रयान्तीं च तां द्वारि, अपवार्य समाहितः॥

Verse 54

रुरोध वीरको देवीं हेमवेत्रलताधरः । तामुवाच च कोपेन तिष्ठ तिष्ठ क्व यासि च

हेमवेत्रलताधरो वीरको देवीं रुरोध । तामुवाच च कोपेन—तिष्ठ तिष्ठ, क्व यासि च ॥

Verse 55

प्रयोजनं न तेऽस्तीह गच्छ यावन्न भर्त्स्यसे । देव्या रूपधरो दैत्यो देवं वंचयितुं त्विह

प्रयोजनं न तेऽस्तीह, गच्छ यावन्न भर्त्स्यसे । देव्या रूपधरो दैत्यो देवं वञ्चयितुं त्विह ॥

Verse 56

प्रविष्टो न च दृष्टोऽसौ स च देवेन घातितः । घातिते चाहमाक्षिप्तो नीलकण्ठेन धीमता

प्रविष्टो न च दृष्टोऽसौ, स च देवेन घातितः । घातिते चाहमाक्षिप्तो नीलकण्ठेन धीमता ॥

Verse 57

कापि स्त्री नापि मोक्तव्या त्वया पुत्रेति सादरम् । तस्मात्त्वमत्र द्वारिस्था वर्षपूगान्यनेकशः

कापि स्त्री नापि मोक्तव्या त्वया पुत्रेति सादरम् । तस्मात्त्वमत्र द्वारिस्था वर्षपूगान्यनेकशः ॥

Verse 58

भविष्यसि न चाप्यत्र प्रवेशं लप्स्यसे व्रज । एका मे प्रविशेदत्र माता या स्नेहवत्सला

भविष्यसि न चाप्यत्र प्रवेशं लप्स्यसे, व्रज । एका मे प्रविशेदत्र माता या स्नेहवत्सला ॥

Verse 59

नगाधिराजतनया पार्वती रुद्रवल्लभा । इत्युक्ता तु ततो देवी चिंतयामास चेतसा

नगाधिराजतनया पार्वती रुद्रवल्लभा—इत्येवं संबोधिते तदा देवी स्वहृदि चेतसा चिन्तयामास।

Verse 60

न सा नारी तु दैत्योऽसौ वायोर्नैवावबासत । वृथैव वीरकः शप्तो मया क्रोधपरीतया

सा न नारी; असौ दैत्य एव—वायोरपि नैवावबासत। क्रोधपरीतया मया वृथैव वीरकः शप्तः।

Verse 61

अकार्यं क्रियते मूढैः प्रायः क्रोधसमन्वितैः । क्रोधेन नश्यते कीर्तिः क्रोधो हंति स्थिरां श्रियम्

अकार्यं क्रियते मूढैः प्रायः क्रोधसमन्वितैः। क्रोधेन नश्यते कीर्तिः, क्रोधो हन्ति स्थिरां श्रियम्।

Verse 62

अपरिच्छिन्नसर्वार्था पुत्रं शापितवत्यहम् । विपरीतार्थबोद्धॄणां सुलभा विपदो यतः

अपरिच्छिन्नसर्वार्था हे पुत्र, त्वां शापितवत्यहम्। विपरीतार्थबोद्धॄणां यतः सुलभा विपदो भवेत्।

Verse 63

संचिंत्यैवमुवाचेदं वीरकं प्रति शैलजा । अधो लज्जाविकारेण वदनेनांबुजत्विषा

एवं संचिन्त्य शैलजा वीरकं प्रत्यिदं उवाच। अधो नतं लज्जाविकारेण वदनं तस्या अम्बुजत्विषा।

Verse 64

अहं वीरक ते माता मा तेऽस्तु मनसो भ्रमः । शंकरस्यास्मि दयिता सुता तु हिमभूभृतः

अहं ते माता, हे वीरक; मा ते मनसि भ्रमोऽस्तु। अहं शंकरस्य प्रिया, हिमभूभृतः सुता चास्मि॥

Verse 65

मम गात्रस्थितिभ्रांत्या मा शंकां पुत्र भावय । तुष्टेन गौरता दत्ता ममेयं पद्मयोनिना

मम गात्रस्थितिभ्रान्त्या, हे पुत्र, मा शङ्कां भावय। तुष्टेन पद्मयोनिना ममेयं गौरता दत्ता॥

Verse 66

मया शप्तोऽस्यविदिते वृत्तांते दैत्यनिर्मिते । ज्ञात्वा नारीप्रवेशं तु शंकरे रहसि स्तिते

दैत्यनिर्मितेऽस्मिन् वृत्तान्तेऽविदिते सति तं मया शप्तः। नारीप्रवेशं ज्ञात्वा तु, शंकरस्य रहसि स्थिते॥

Verse 67

न निवर्तयितुं शक्यः शापः किं तु ब्रवीमि ते । मानुष्यां तु शिलायां त्वं शिलादात्संभविष्यसि

शापो न निवर्तयितुं शक्यः; किं तु ते ब्रवीमि। मानुष्यां शिलायां त्वं शिलादात् सम्भविष्यसि॥

Verse 68

पुण्ये चाप्यर्बुदारण्ये स्वर्गमोक्षप्रदे नृणाम् । अचलेश्वरलिंगं तु वर्तते यत्र वीरक

पुण्येऽर्बुदारण्ये च, स्वर्गमोक्षप्रदे नृणाम्। अचलेश्वरलिङ्गं यत्र वर्तते, हे वीरक॥

Verse 69

वाराणस्यां विश्वनाथसमं तत्फलदं नृणाम् । प्रभासस्य च यात्राभिर्दशभिर्यत्फलं नृणाम्

वाराणस्यां विश्वनाथार्चनतुल्यं नृणां तत्फलप्रदम् । प्रभासयात्रादशकृत्यसमं पुण्यं जनानां भवति ॥

Verse 70

तदेकयात्रया प्रोक्तमर्बुदस्य महागिरेः । यत्र तप्त्वा तपो मर्त्या देहधातून्विहाय च

तदेव पुण्यं तु महागिरेरर्बुदस्यैकयात्रया प्रोक्तम् । यत्र तप्त्वा तपो मर्त्या देहधातून् विहाय च ॥

Verse 71

संसारी न पुनर्भूयान्महेश्वरवचो यथा । अर्बुदो यदि लभ्येत सेवितुं जन्मदुःखितैः

यथा महेश्वरवचः—संसारी न पुनर्भूयात् । अर्बुदो यदि लभ्येत जन्मदुःखितसेवितुम् ॥

Verse 72

वाराणसीं च केदारं किं स्मरंति वृथैव ते । तत्राराध्य भवं देवं भवान्नन्दीति नामभृत्

वाराणसीं च केदारं किं स्मरन्ति वृथैव ते । तत्राराध्य भवं देवं भवान्नन्दीति नामभृत् ॥

Verse 73

शीघ्रमेष्यसि चात्रैव प्रतीहारत्वमाप्स्यसि । एवमुक्ते हृष्टरोमा वीरकः प्रणिपत्य ताम्

शीघ्रमेष्यसि चात्रैव प्रतीहारत्वमाप्स्यसि । एवमुक्ते हृष्टरोमा वीरकः प्रणिपत्य ताम् ॥

Verse 74

संस्तूय विविधैर्वाक्यैर्मातरं समभाषत । धन्योऽहं देवि यो लप्स्ये मानुष्यमतिदुर्लभम्

स विविधैर्वाक्यैर्मातरं संस्तूय समभाषत— “धन्योऽहं देवि, यतोऽहं मानुष्यमतिदुर्लभं जन्म लप्स्ये।”

Verse 75

शापोऽनुग्रहरूपोऽयं विशेषादर्बुदाचले । समीपे यस्य पुण्योऽस्ति महीसागरसंगमः

अयं शापोऽप्यनुग्रहरूप एव, विशेषादर्बुदाचले; यस्य समीपे महीसागरसंगमः पुण्यः सन्निहितः।

Verse 76

ऊधः पृथिव्या देशोऽयं यो गिरेश्चार्णवांतरे । तत्र गत्वा महत्पुण्यमवाप्य भवभक्तितः

अयं देशः पृथिव्या ऊध इव, गिरेश्चार्णवस्य चान्तरे स्थितः; तत्र गत्वा भवभक्तितो महत्पुण्यमवाप्नुयात्।

Verse 77

पुनरेष्यामि भो मातरित्युक्त्वाभूच्छिलासुतः । देवी च प्रविवेशाथ भवनं शशिमौलिनः

“पुनरेष्यामि भो मातः” इत्युक्त्वा शिलासुतो निर्गतः; देवी च ततः शशिमौलिनो भवनं प्रविवेश।

Verse 78

इत्यार्बुदाख्यानम् । ततो दृष्ट्वा च तां प्राह धिग्नार्य इति त्र्यंबकः

इत्यार्बुदाख्यानम्। ततः स तां दृष्ट्वा त्र्यम्बकः प्राह— “धिग् नारि!” इति।

Verse 79

सा च प्रण्म्य तं प्राह सत्यमेतन्न मिथ्यया । जडः प्रकृतिभागोयं नार्यश्चार्हंति निन्दनाम्

सा च प्रणम्य तं प्राह—सत्यमेतन्न मिथ्यया। जडत्वं प्रकृतेर्भागो, नारीणां निन्दनं चोचितम्॥

Verse 80

पुरुषाणां प्रसादेन मुच्यंते भवसागरात् । ततः प्रहृष्टस्तामाह हरो योग्याऽधुना शुभे

पुरुषप्रसादेनैव मुच्यन्ते भवसागरात्। ततः प्रहृष्टो हरस्तामाह—योग्याऽधुना शुभे॥

Verse 81

पुत्रं दास्यामि येन त्वं ख्यातिमाप्स्यसि शोभने । ततो रेम हि देव्या स नानाश्चर्यालयो हरः

पुत्रं दास्यामि येन त्वं ख्यातिमाप्स्यसि शोभने। ततो हरो नानाश्चर्यालयो देव्या सह रेमे॥

Verse 82

ततो वर्षसहस्रेषु देवास्त्वरितमानसाः । ज्वलनं नोदयामासुर्ज्ञातुं शंकरचेष्टितम्

ततो वर्षसहस्रेषु गतेषु देवास्त्वरितमानसाः। ज्वलनं नोदयामासुर्ज्ञातुं शंकरचेष्टितम्॥

Verse 83

द्वारि स्थितं प्रतिहारं वंचयित्वा च पावकः । पारावतस्य रूपेण प्रविवेश हरांतिकम्

द्वारि स्थितं प्रतिहारं वञ्चयित्वा च पावकः। पारावतस्य रूपेण प्रविवेश हरान्तिकम्॥

Verse 84

ददृशे तं च देवेशो विनतां प्रेक्ष्य पार्वतीम् । ततस्तां ज्वलनं प्राह नैतद्योग्यं त्वया कृतम्

तं ददर्श देवेशः; विनतां पार्वतीं प्रेक्ष्य ततः ज्वलनं प्राह—“नैतद्योग्यं त्वया कृतम्।”

Verse 85

यदिदं भुक्षुतं स्थानान्मम तेजो ह्यनुत्तमम् । गृहाण त्वं सुदुर्बुद्धे नो वा धक्ष्यामि त्वां रुषा

“यदिदं स्थानाद् भुक्तं मम तेजोऽनुत्तमम्; गृहाण त्वं सुदुर्बुद्धे, नो वा रुषा त्वां धक्ष्यामि।”

Verse 86

भीतस्ततोऽसौ जग्राह सर्वदेवमुखं च सः । तेन ते वह्निसहिता विह्वलाश्च सुराः कृताः

ततः भीतः स सर्वदेवमुखानि जग्राह; तेन वह्निसहिताः सुरा विह्वलाश्च कृताः।

Verse 87

विपाट्य जठराण्येषां वीर्यं माहेश्वरं ततः । निष्क्रांतं तत्सरो जातं पारदं शतयोजनम्

एषां जठराणि विपाट्य ततः माहेश्वरं वीर्यं निष्क्रान्तम्; ततो जातं पारदसरः शतयोजनविस्तृतम्।

Verse 88

वह्निश्च व्याकुलीभूतो गंगायां मुमुचे सकृत् । दह्यमाना च सा देवी तरंगैर्वहिरुत्सृजत्

वह्निश्च व्याकुलीभूतो गङ्गायां तत् सकृन्मुमोच; दह्यमाना सा देवी तरङ्गैर्वहिरुत्सृजत्।

Verse 89

जातस्त्रिभुवनक्यातस्तेन च श्वेतपर्वतः । एतस्मिन्नंतरे वह्निराहूतश्च हिमालये

तस्मात् त्रिभुवनख्यातः श्वेतपर्वतः समभवत्। एतस्मिन्नन्तरे वह्निरपि हिमालये समाहूतः॥

Verse 90

सप्तर्षिभिर्वह्निहोमं कुर्वद्भिर्मंत्रवीर्यतः । आगत्य तत्र जग्राह वह्निर्भागं च तं हुतम्

सप्तर्षयः मन्त्रवीर्येण वह्नौ होमं कुर्वन्तः। तत्रागत्य वह्निर्भागं जग्राह तं च हुतम्॥

Verse 91

गतेऽह्न्यत्वस्मिंश्च तत्रस्थः पत्नी स्तेषामपश्यत । सुवर्णकदलीस्तंभनिभास्ताश्चंद्रलेखया

गतेऽह्नि तस्मिंस्तत्रस्थाः पत्न्यस्तेषामपश्यन्। सुवर्णकदलीस्तम्भनिभाः चन्द्रलेखाङ्किताः॥

Verse 92

पश्यमानः प्रफुल्लाक्षो वह्निः कामवशं गतः । स भूयश्चिंतयामास न न्याय्यं क्षुभितोऽस्मि यत्

पश्यन् प्रफुल्लाक्षो वह्निः कामवशं जगाम ह। स भूयः पुनरचिन्तयत्—न न्याय्यं यत् क्षुभितोऽस्म्यहम्॥

Verse 93

साध्वीः पत्नीर्द्विजेंद्राणामकामाः कामयाम्यहम् । पापमेतत्कर्म चोग्रं नश्यामि तृमवत्स्फुटम्

साध्वीः पत्नीर्द्विजेन्द्राणामकामाः कामयेऽहम्। पापमेतत् कर्म चोग्रं नश्यामि तृणवत् स्फुटम्॥

Verse 94

कृत्वैतन्नश्यते कीर्तिर्यावदाचंद्रतारकम् । एवं संचिंत्य बहुधा गत्वा चैव वनांतरम्

यदि कृत्वैतत् नश्येत् कीर्तिर्मम चन्द्रतारकयावद् ध्रुवा; इति बहुधा सञ्चिन्त्य स वनान्तरं गत्वा गहनं प्रविवेश।

Verse 95

संयन्तुं नाभवच्छक्त उपायैर्बहुभिर्मनः । ततः स कामसंतप्तो मूर्छितः समपद्यत

बहुभिरुपायैरपि मनः संयन्तुं नाशकत्; ततः स कामतप्तो मूर्छितः समपद्यत।

Verse 96

ततः स्वाहा च भार्यास्य बुबुधे तद्विचेष्टितम् । ज्ञात्वा च चिंतयामास प्रहृष्टा मनसि स्वयम्

ततः स्वाहा भार्या तस्य तद्विचेष्टितं बुबुधे; ज्ञात्वा च मनसि स्वयमेव प्रहृष्टा सती चिन्तयामास।

Verse 97

स्वां भार्यामथ मां त्यक्त्वा बहुवासादवज्ञया । भार्याः कामयते नूनं सप्तर्षीणां महात्मनाम्

बहुवासादवज्ञया मां स्वां भार्यां त्यक्त्वा, नूनं स महात्मनां सप्तर्षीणां भार्याः कामयते।

Verse 98

तदासां रूपमाश्रित्य रमिष्ये तेन चाप्यहम् । ततस्त्वंगिरसो भार्या शिवानामेति शोभना

तदासां रूपमाश्रित्य तेन सहाहमपि रमिष्ये; ततस्त्वङ्गिरसो भार्या शिवानाम्नी शोभना प्रादुरभवत्।

Verse 99

तस्या रूपं समाधाय पावकं प्राप्य साब्रवीत् । मामग्ने कामसंतप्तां त्वं कामयितुमर्हसि

तस्या एव रूपं समालम्ब्य स्वाहा पावकसमीपं गत्वा उवाच— “हे अग्ने, कामदाहेन संतप्ता अहं; त्वं मां कामयितुमर्हसि।”

Verse 100

न चेत्करिष्यसे देव मृतां मामुपधारय । अहमंगिरसो भार्या शिवानाम हुताशन

“यदि त्वं न करिष्यसि, हे देव, तर्हि मां मृतामिव उपधारय। अहं अङ्गिरसः भार्या ‘शिवा’ नाम, हे हुताशन।”

Verse 101

सर्वाभिः सहिता प्राप्ता ताश्च यास्यंत्यनुक्रमात् । अस्माकं त्वं प्रियो नित्यं त्वच्चित्ताश्च वयं तथा

“सर्वाभिः सहिता अहं प्राप्ता; ताश्च अनुक्रमात् आगमिष्यन्ति। त्वं अस्माकं नित्यं प्रियः, वयं च तथा त्वच्चित्ताः।”

Verse 102

ततः स कामसंतप्तः संबभूव तया सह । प्रीते प्रीता च सा देवी निर्जगाम वनांतरात्

ततः सः कामसंतप्तः तया सह संगतः। स तृप्ते, सा देवी अपि प्रीता सती वनान्तरात् निर्जगाम।

Verse 103

चिंतयंती ममेदं चेद्रूपं द्रक्ष्यंति कानने । ते ब्राह्मणीनामनृतं दोषं वक्ष्यंति पावकात्

सा अचिन्तयत्— “यदि कानने मम एतद्रूपं द्रक्ष्यन्ति, तर्हि ब्राह्मणीनिमित्तं पावकात् अनृतदोषं वक्ष्यन्ति।”

Verse 104

तस्मादेतद्रक्षमाणा गरुडी संभवाम्यहम् । सुपर्णा सा ततो भूत्वा ददृशे श्वेतपर्वतम्

तस्मादेतद् रक्षितुमहं गरुडी भवामि इति। ततः सुपर्णा भूत्वा सा श्वेतपर्वतं ददर्श।

Verse 105

शरस्तंबैः सुसंपृक्तं रक्षोभिश्च पिशाचकैः । सा तत्र सहसा गत्वा शैलपूष्ठं सुदुर्गमम्

शरस्तम्बैः सुसंपृक्तं रक्षोभिः पिशाचकैश्च दूषितम्। सा तत्र सहसा गत्वा शैलपृष्ठं सुदुर्गमम्।

Verse 106

प्राक्षिपत्कांचने कुंडे शुक्रं तद्धारणेऽक्षमा । शिष्टानामपि देवीनां सप्तर्षीणां महात्मनाम्

तद्धारणेऽक्षमाऽसौ शुक्रं काञ्चने कुण्डे प्राक्षिपत्। यद् धर्तुं शिष्टा देव्योऽपि सप्तर्षयश्च महात्मानः क्लेशेनैव शक्नुवन्ति।

Verse 107

पत्नीसरूपतां कृत्वा कामयामास पावकम् । दिव्यं रूपमरूंधत्याः कर्तुं न शकितं तया

पत्नीसरूपतां कृत्वा पावकं कामयामास सा। अरुन्धत्याः दिव्यं रूपं कर्तुं तया न शकितम्।

Verse 108

तस्यास्तपःप्रभावेण भर्तुः शुश्रूषणेन च । षट्कृत्वस्तत्तु निक्षिप्तमग्निरेतः कुरुद्वह

तस्यास्तपःप्रभावेण भर्तुः शुश्रूषणेन च। षट्कृत्वस्तत्तु निक्षिप्तम् अग्निरेतः, कुरुद्वह।

Verse 109

कुंडेऽस्मिंश्चैत्रबहुले प्रतिपद्येव स्वाहया । ततश्च पावको दुःखाच्छुशोच च मुमोह च

कुंडेऽस्मिन् चैत्रमासस्य शुक्लप्रतिपदि स्वाहया । ततः पावकः शोकपीडितः शुशोच मुमोह च ॥

Verse 110

आः पापं कृतमित्येव देहन्यासेऽकरोन्मतिम् । ततस्तं खेचरी वाणी प्राह मा मरणं कुरु

आः पापं कृतमित्येव देहन्यासेऽकरोन्मतिम् । ततस्तं खेचरी वाणी प्राह—मा मरणं कुरु ॥

Verse 111

भाव्यमेतच्च भाव्यर्थात्को हि पावक मुच्यते । भाव्यर्थेनापि यत्ते च परदारोप सेवनम्

भाव्यमेतच्च भाव्यर्थात् को हि पावक मुच्यते । भाव्यर्थेनापि यत्ते च परदारोपसेवनम् ॥

Verse 112

कृतं तच्चेतसा तेन त्वामजीर्णं प्रवेक्ष्यति । श्वेतकेतोर्महायज्ञे घृतधाराभितर्पितम्

कृतं तच्चेतसा तेन त्वामजीर्णं प्रवेक्ष्यति । श्वेतकेतोर्महायज्ञे घृतधाराभितर्पितम् ॥

Verse 113

शोकं च त्यज नैतास्ताः स्वाहै वेयं तव प्रिया । श्वेतपर्वतकुंडस्थं पुत्रं त्वं द्रष्टुमर्हसि । ततो वह्निस्तत्र गत्वा ददृशे तनयं प्रभुम्

शोकं च त्यज नैतास्ताः स्वाहैवेयं तव प्रिया । श्वेतपर्वतकुंडस्थं पुत्रं त्वं द्रष्टुमर्हसि । ततो वह्निस्तत्र गत्वा ददृशे तनयं प्रभुम् ॥

Verse 114

अर्जुन उवाच । कस्मात्स्वाहा करोद्रूपं षण्णां तासां महामुने

अर्जुन उवाच—हे महामुने, किमर्थं स्वाहा षण्णां तासां पत्नीनां रूपाणि धारयामास?

Verse 115

यत्ता भर्तृपराः साध्व्यस्तपस्विन्योग्निसंनिभाः । न बिभेति च किं ताभ्यः षड्भ्यः स्वाहाऽपराधिनी । भर्तृभक्त्या जगद्दग्धुं यतः शक्ताश्च ता मुने

ताः साध्व्यः भर्तृपराः तपस्विन्यः अग्निसंनिभाः। हे मुने, जगद्दग्धुं भर्तृभक्त्या शक्ताः षड्भ्यः ताभ्यः स्वाहा अपराधिनी किमर्थं न बिभेति?

Verse 116

नारद उवाच । सत्यमेतत्कुरुश्रेष्ठ श्रृणु तच्चापि कारणम् । येन तासां कृतं रूपं न वा शापं ददुश्च ताः

नारद उवाच—सत्यमेतत् कुरुश्रेष्ठ; शृणु च कारणमपि। येन स्वाहा तासां रूपं कृतवती, तथा ताः शापं न ददुः।

Verse 117

यत्र तद्वह्निना क्षिप्तं रुद्रतेजः सकृत्पुरा । गंगायां तत्र सस्नुस्ताः षटत्न्योऽज्ञनाभावतः

यत्र वह्निना पुरा सकृद् रुद्रतेजः क्षिप्तम्, तत्र गङ्गायां षट् पत्न्यः अज्ञानाभावतः सस्नुः।

Verse 118

ततस्ता विह्वलीभूतास्तेजसा तेन मोहिताः । लज्जया च स्वभर्तॄणां गंगातीरस्थिता रहः

ततः ताः तेन तेजसा मोहिताः विह्वलीभूताः। स्वभर्तॄणां लज्जया गङ्गातीरस्थिता रहः।

Verse 119

एतदंतमालोक्य चिकीर्षंती मनीषितम् । स्वाहा शरीरमाविश्यतासां तेजो जहार तत्

एतदन्तं समालोक्य स्वाहा स्वमनीषितम् । साधयितुं शरीराणि प्रविश्य तासां तेजोऽहरत् ॥

Verse 120

चिक्रीड वह्निजायापि यथा ते कथितं मया

एवं वह्निजाया स्वाहा क्रीडां चक्रे यथोदितम् । मया युष्मान् प्रति पूर्वं कथितं तत् तथैव हि ॥

Verse 121

उपकारमिमं ताभिः स्मरंतीभिश्च भारत । न शप्ता सा यतः शापो न देयश्चोपकारिणि

उपकारमिमं स्मृत्वा ताभिः, हे भारत, तदा । न शप्ता सा, यतो शापो न देयः स्यादुपकारिणि ॥

Verse 122

ततः सप्तर्षयो ज्ञात्वा ज्ञानेनासुचितां गताः । तत्यजुः षट् तदा पत्नीर्विना देवीमरुंधतीम्

ततः सप्तर्षयः सर्वे ज्ञानेनैवावबुध्य तत् । असुचितां गताः सन्तो जह्रुः षट् पत्नीः, अरुन्धतीं विना ॥

Verse 123

विश्वामित्रस्तु भगवान्कुमारं शरणं गतः । स्तवं दिव्यं संप्रचक्रे महासेनस्य चापि सः

विश्वामित्रो महाभागः कुमारं शरणं गतः । महासेनस्य देवस्य स्तवं दिव्यं समाचरन् ॥

Verse 124

अष्टोत्तरशतं नाम्नां श्रृणु त्वं तानि फाल्गुन । जपेन येषां पापानि यांति ज्ञानमवाप्नुयात्

अष्टोत्तरशतनामानि तानि त्वं फाल्गुन शृणु । येषां जपेन पापानि नश्यन्ति ज्ञानमवाप्यते ॥

Verse 125

त्वं ब्रह्मवादी त्वं ब्रह्मा ब्राह्मणवत्सलः । ब्रह्मण्यो ब्रह्मदेवश्च ब्रह्मदो ब्रह्मसंग्रहः

त्वं ब्रह्मवादी त्वं ब्रह्मा ब्राह्मणवत्सलः । ब्रह्मण्यो ब्रह्मदेवश्च ब्रह्मदो ब्रह्मसंग्रहः ॥

Verse 126

त्वं परं परमं तेजो मंगलानां च मंगलम् । अप्रमेयगुणश्चैव मंत्राणां मंत्रगो भवान्

त्वं परं परमं तेजो मंगलानां च मंगलम् । अप्रमेयगुणश्चैव मंत्राणां मंत्रगो भवान् ॥

Verse 127

त्वं सावित्रीमयो देव सर्वत्रैवापराजितः । मंत्र शर्वात्मको देवः षडक्षरवतां वरः

त्वं सावित्रीमयो देव सर्वत्रैवापराजितः । मन्त्रः शर्वात्मको देवः षडक्षरवतां वरः ॥

Verse 128

माली मौली पताकी च जटी मुंडी शिखंड्यपि । कुण्डली लांगली बालः कुमारः प्रवरो वरः

त्वं माली मौली पताकी च जटी मुंडी शिखण्ड्यपि । कुण्डली लाङ्गली बालः कुमारः प्रवरो वरः ॥

Verse 129

गवांपुत्रः सुरारिघ्नः संभवो भवभावनः । पिनाकी शत्रुहा श्वेतो गूढः स्कन्दः कराग्रणीः

त्वं गवांपुत्रः सुरारिघ्नः स्वयंसंभवो भवभावनः। पिनाकी शत्रुहा श्वेतो गूढः स्कन्दः कराग्रणीः॥

Verse 130

द्वादशो भूर्भुवो भावी भुवः पुत्रो नमस्कृतः । नागराजः सुधर्मात्मा नाकपृष्ठः सनातनः

त्वं द्वादशात्मा भूर्भुवो भावी भुवःपुत्रो नमस्कृतः। नागराजः सुधर्मात्मा नाकपृष्ठः सनातनः॥

Verse 131

त्वं भर्ता सर्वभूतात्मा त्वं त्राता त्वं सुखावहः । शरदक्षः शिखी जेता षड्वक्त्रो भयनाशनः

त्वं भर्ता सर्वभूतात्मा त्वं त्राता त्वं सुखावहः। शरदक्षः शिखी जेता षड्वक्त्रो भयनाशनः॥

Verse 132

हेमगर्भो महागर्भो जयश्च विजयेश्वरः । त्वं कर्ता त्वं विधाता च नित्यो नित्यारिमर्दनः

त्वं हेमगर्भो महागर्भो जयश्च विजयेश्वरः। त्वं कर्ता त्वं विधाता च नित्यो नित्यारिमर्दनः॥

Verse 133

महासेनो महातेज वीरसेनश्च भूपतिः । सिद्धासनः सुराध्यक्षो भीमसेनो निरामयः

त्वं महासेनो महातेजा वीरसेनो भूपतिः। सिद्धासनः सुराध्यक्षो भीमसेनो निरामयः॥

Verse 134

शौरिर्यदुर्महातेजा वीर्यवान्सत्यविक्रमः । तेजोगर्भोऽसुररिपुः सुरमूर्तिः सुरोर्ज्जितः

त्वं शौरिर्यदुर्महातेजा वीर्यवान् सत्यविक्रमः। तेजोगर्भोऽसुररिपुः सुरमूर्तिः सुरोर्ज्जितः॥

Verse 135

कृतज्ञो वरदः सत्यः शरण्यः साधुवत्सलः । सुव्रतः सूर्यसंकाशो वह्निगर्भः कणो भुवः

त्वं कृतज्ञो वरदः सत्यः शरण्यः साधुवत्सलः। सुव्रतः सूर्यसंकाशो वह्निगर्भः कणो भुवः॥

Verse 136

पिप्पली शीघ्रगो रौद्री गांगेयो रिपुदारणः । कार्त्तिकेयः प्रभुः क्षंता नीलदंष्ट्रो महामनाः

त्वं पिप्पली शीघ्रगो रौद्री गांगेयो रिपुदारणः। कार्त्तिकेयः प्रभुः क्षंता नीलदंष्ट्रो महामनाः॥

Verse 137

निग्रहो निग्रहाणां च नेता त्वं सुरनंदनः । प्रग्रहः परमानंदः क्रोधघ्नस्तार उच्छ्रितः

त्वं निग्रहो निग्रहाणां च नेता त्वं सुरनंदनः। प्रग्रहः परमानंदः क्रोधघ्नस्तार उच्छ्रितः॥

Verse 138

कुक्कुटी बहुली दिव्यः कामदो भूरिवर्धनः । अमोघोऽमृतदो ह्यग्निः शत्रुघ्नः सर्वमोदनः

त्वं कुक्कुटी बहुली दिव्यः कामदो भूरिवर्धनः। अमोघोऽमृतदो ह्यग्निः शत्रुघ्नः सर्वमोदनः॥

Verse 139

अव्ययो ह्यमरः श्रीमानुन्नतो ह्यग्निसंभवः । पिशाचराजः सूर्याभः शिवात्मा शिवनंदनः

त्वम् अव्ययोऽमरः श्रीमान् उन्नतोऽग्निसंभवः। पिशाचराजः सूर्याभः शिवात्मा शिवनन्दनः॥

Verse 140

अपारपारो दुर्ज्ञेयः सर्वभूतहिते रतः । अग्राह्यः कारणं कर्ता परमेष्ठी परं पदम्

त्वम् अपारपारो दुर्ज्ञेयः सर्वभूतहिते रतः। अग्राह्यः कारणं कर्ता परमेष्ठी परं पदम्॥

Verse 141

अचिंत्यः सर्वभूतात्मा सर्वात्मा त्वं सनातनः । एवं स सर्वभूतानां संस्तुतः परमेश्वरः

त्वम् अचिन्त्यः सर्वभूतात्मा सर्वात्मा सनातनः। एवं स सर्वभूतानां संस्तुतः परमेश्वरः॥

Verse 142

नाम्नामष्टशतेनायं विश्वामित्रमहर्षिणा । प्रसन्नमूर्तिराहेदं मुनींद्रं व्रियतामिति

नाम्नामष्टशतेनायं विश्वामित्रमहर्षिणा। प्रसन्नमूर्तिराहेदं मुनीन्द्रं व्रियतामिति॥

Verse 143

मम त्वया द्विजश्रेष्ठ स्तुतिरेषा निरूपिता । भविष्यति मनोऽभीष्टप्राप्तये प्राणिनां भुवि

मम त्वया द्विजश्रेष्ठ स्तुतिरेषा निरूपिता। भविष्यति मनोऽभीष्टप्राप्तये प्राणिनां भुवि॥

Verse 144

विवर्धते कुले लक्ष्मीस्तस्य यः प्रपठेदिमम् । न राक्षसाः पिशाचा वा न भूतानि न चापदः

इमं स्तवं यः प्रपठति तस्य कुले लक्ष्मीर्विवर्धते; न तं राक्षसाः पिशाचाश्च, न भूतानि न चापदः पीडयन्ति।

Verse 145

विघ्नकारीणि तद्गेहे यत्रैव संस्तुवंति माम् । दुःस्वप्नं च न पश्येत्स बद्धो मुच्यते बंधनात्

यत्र गृहे मां संस्तुवन्ति तत्र विघ्नकारीणि न जायन्ते; स दुःस्वप्नं न पश्यति, बद्धश्च बन्धनात् मुच्यते।

Verse 146

स्तवस्यास्य प्रभावेण दिव्यभावः पुमान्भवेत् । त्वं च मां श्रुतिसंस्कारैः सर्वैः संस्कर्तुमर्हसि

अस्य स्तवस्य प्रभावेण पुमान् दिव्यभावो भवेत्; त्वं च मां श्रुतिसंस्कारैः सर्वैः संस्कर्तुमर्हसि।

Verse 147

संस्काररहितं जन्म यतश्च पशुवत्स्मृतम् । त्वं च मद्वरदानेन ब्रह्मर्षिश्च भविष्यसि

संस्काररहितं जन्म यतः पशुवत् स्मृतम्; त्वं च मद्वरदानेन ब्रह्मर्षिर्भविष्यसि।

Verse 148

ततो मुनिस्तस्य चक्रे जातकर्मादिकाः क्रियाः । पौरोहित्यं तथा भेजे स्कंदस्यैवाज्ञया प्रभुः

ततो मुनिस्तस्य जातकर्मादिकाः क्रियाः चक्रे; प्रभुः स्कन्दस्यैवाज्ञया पौरोहित्यं तथा भेजे।

Verse 149

ततस्तं वह्निरभ्यागाद्ददर्श च सुतं गुहम् । षट्छीर्षं द्विगुणश्रोत्रं द्वादशाक्षिभुजक्रमम्

ततः पावकोऽभ्यागत्य तं ददर्श स्वसुतं गुहम् । षट्शिरस्कं द्विगुणश्रोत्रं द्वादशाक्षिभुजक्रमम् ॥

Verse 150

एकग्रीवं चैककायं कुमारं स व्यलोकयत् । कलिलं प्रथमे चाह्नि द्वितीये व्यक्तितां गतम्

एकग्रीवं चैककायं कुमारं स व्यलोकयत् । कलिलं प्रथमेऽह्नि स द्वितीये व्यक्तितां गतः ॥

Verse 151

दृतीयायां शिशुर्जातश्चतुर्थ्यां पूर्ण एवच । पंचम्यां संस्कृतः सोऽभूत्पावकं चाप्यपश्यत

तृतीयायां शिशुर्जातश्चतुर्थ्यां पूर्ण एव च । पञ्चम्यां संस्कृतः सोऽभूत् पावकं चाप्यपश्यत् ॥

Verse 152

ततस्तं पावकः पार्थ आलिलिंग चुचुंब च । पुत्रेति चोक्त्वा तस्मै स शक्त्यस्त्रम ददात्स्वयम्

ततः पावकः पार्थ तमालिलिङ्ग चुचुम्ब च । ‘पुत्र’ इत्युक्त्वा तस्मै शक्त्यस्त्रं ददौ स्वयम् ॥

Verse 153

स च शक्तिं समादाय नमस्कृत्य च पावकम् । श्वेतश्रृंगं समारूढो मुखैः पश्यन्दिशो दश

स च शक्तिं समादाय नमस्कृत्य च पावकम् । श्वेतशृङ्गं समारूढो मुखैः पश्यन् दिशो दश ॥

Verse 154

व्यनदद्भैरवं नादं त्रास यन्सासुरं जगत् । ततः श्वेतगिरेः श्रृंगं रक्षः पद्मदशावृतम्

स भैरवं नादं व्यनदत्, येन सासुरं जगत् त्रस्तम्। ततः श्वेतगिरेः शृङ्गं ददर्श—दशपद्माकारपरिवृतं, राक्षसैः परितः स्थितैः।

Verse 155

बिभेद तरसा शक्त्या शतयोजनविस्तृतम् । तदेकेन प्रहारेण खंडशः पतितं भुवि

स शक्त्या तरसा बिभेद तद् द्रव्यं शतयोजनविस्तृतम्। एकेनैव प्रहारेण तत् खण्डशः भुवि पपात।

Verse 156

चूर्णीकृता राक्षसास्ते सततं धर्मशत्रवः । ततः प्रव्यथिता भूमिर्व्यशीर्यत समंततः

ते राक्षसाः सततं धर्मशत्रवः चूर्णीकृताः। ततः भूमिः प्रव्यथिता समन्ततो व्यशीर्यत।

Verse 157

भीताश्च पर्वताः सर्वे चुक्रुशुः प्रलयाद्यथा । भूतानि तत्र सुभृशं त्राहित्राहीति चोज्जगुः

भीताः सर्वे पर्वताः प्रलयाद्यथा चुक्रुशुः। तत्र भूतानि सुभृशं ‘त्राहि त्राहि’ इति चोज्जगुः।

Verse 158

एवं श्रुत्वा ततो देवा वासवं सह तेऽब्रुवन् । येनैकेन प्रहारेण त्रैलोक्यं व्याकुली कृतम्

एवं श्रुत्वा देवाः ततः वासवं सहाब्रुवन्—येनैकेन प्रहारेण त्रैलोक्यं व्याकुलीकृतम्।

Verse 159

स संक्रुद्धः क्षणाद्विश्वं संहरिष्यति वासव । वयं च पालनार्थाय सृष्टा देवेन वेधसा

स संक्रुद्धः क्षणादेव विश्वं संहरितुं क्षमः, हे वासव। वयं च वेधसा देवेन पालनार्थमेव सृष्टाः।

Verse 160

तच्च त्राणं सदा कार्यं प्राणैः कंठगतैरपि । अस्माकं पश्यतामेवं यदि संक्षोभ्यते जगत्

तस्मात् तच्च त्राणं नित्यं कर्तव्यम्, प्राणैः कण्ठगतैरपि। अस्माकं पश्यतामेव यदि एवं जगत् संक्षोभ्यते।

Verse 161

धिक्ततो जन्म वीराणां श्लाघ्यं हि मरणं क्षणात् । तदस्माभिः सहैनं त्वं क्षतुमर्हसि वासव

धिक् तादृशं वीरजन्म यत् कर्तव्ये निवर्तते; क्षणात् मरणं हि श्लाघ्यम्। तस्मात् अस्माभिः सह त्वं तम् अवरोद्धुमर्हसि, हे वासव।

Verse 162

एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा देवैः सार्धं तमभ्ययात् । विधित्सुस्तस्य वीर्यं स शक्रस्तूर्णतरं तदा

एवमुक्तः शक्रः ‘तथेति’ प्रतिवच्य, देवैः सार्धं तमभ्ययात्। तदा स तस्य वीर्यं परीक्षितुमिच्छन् तूर्णतरं जगाम।

Verse 163

उग्रं तच्च महावेगं देवानीकं दुरासदम् । नर्दमानं गुहऋ प्रेक्ष्य ननाद जलधिर्यथा

उग्रं महावेगं च देवानीकं दुरासदं नर्दमानं निरीक्ष्य, गुहः प्रत्यननाद—यथा जलधिः स्वयम्।

Verse 164

तस्य नादेन महता समुद्धूतोदधिप्रभम् । बभ्राम तत्रतत्रैव देव सैन्यमचेतनम्

तस्य महता नादेनोदधिप्रभं समुद्धूतं यथा, देवसैन्यमचेतनं तत्रतत्रैव बभ्राम।

Verse 165

जिघांसूनुपसंप्राप्तान्देवान्दृष्ट्वा स पावकिः । विससर्ज्ज मुखात्तत्र प्रवृद्धाः पावकार्चिषः

जिघांसूनुपसंप्राप्तान् देवान् दृष्ट्वा स पावकिः, तत्र मुखात् प्रवृद्धाः पावकार्चिषो विससर्ज।

Verse 166

अदहद्देवसैन्यानि चेष्ट मानानि भूतले । ते प्रदीप्तशिरोदेहाः प्रदीप्तायुधवाहनाः

भूतले चेष्टमानानि देवसैन्यानि स अदहत्; ते प्रदीप्तशिरोदेहाः प्रदीप्तायुधवाहनाः।

Verse 167

प्रच्युताः सहसा भांति दिवस्तारागणा इव । दह्यमानाः प्रपन्नास्ते शरणं पावकात्मजम्

सहसा प्रच्युताः ते दिवस्तारागणा इव भान्ति; दह्यमानाः प्रपन्नास्ते शरणं पावकात्मजम्।

Verse 168

देवा वज्रधरं प्रोचुस्त्यज वज्रं शतक्रतो । उक्तो देवैस्तदा शक्रः स्कंदे वज्रवासृजत्

देवा वज्रधरं प्रोचुः—‘त्यज वज्रं शतक्रतो’; देवैरुक्तस्तदा शक्रः स्कन्दे वज्रमवासृजत्।

Verse 169

तद्विसृष्टं जघानाशु पार्श्व स्कंदस्य दक्षिणम् । बिभेद च कुरुश्रेष्ठ तदा तस्य महात्मनः

तद्विसृष्टं वज्रं शीघ्रं स्कन्दस्य दक्षिणपार्श्वेऽपतत् । ततः कुरुश्रेष्ठ तस्य महात्मनः पार्श्वं बिभेद च ॥

Verse 170

वज्रप्रहारात्स्कंदस्य संजातः पुरुषोऽपरः । युवा कांचनसन्नाहः शक्तिधृग्दिव्य कुंडलः

वज्रप्रहारात् स्कन्दस्य पुरुषोऽपरः समजायत । स युवा काञ्चनसन्नाहः शक्तिधृक् दिव्यकुण्डलः ॥

Verse 171

शाख इत्यभिविख्यातः सोपि व्यनददद्भुतम् । ततश्चेंद्रः पुनः क्रुद्धो हृदि स्कंदं व्यदारयत्

शाख इत्यभिविख्यातः सोऽपि व्यनददद्भुतम् । ततश्चेन्द्रः पुनः क्रुद्धो हृदि स्कन्दं व्यदारयत् ॥

Verse 172

तत्रापि तादृशो जज्ञे नैगमेय इति श्रुतः । ततो विनद्य स्कंदाद्याश्चत्वारस्तं तदाभ्ययुः

तत्रापि तादृशो जज्ञे नैगमेय इति श्रुतः । ततो विनद्य स्कन्दाद्याश्चत्वारस्तं तदाभ्ययुः ॥

Verse 173

तदेंद्रो वज्रमुत्सृज्य प्रांजलिः शरणं ययौ । तस्याभयं ददौ स्कंदः सहसैन्यस्य सत्तमः

ततोऽिन्द्रो वज्रमुत्सृज्य प्राञ्जलिः शरणं ययौ । तस्याभयं ददौ स्कन्दः सहसैन्यस्य सत्तमः ॥

Verse 174

ततः प्रहृष्टास्त्रभिदशा वादित्राण्यभ्यवादयन् । वज्रप्रहारात्कन्याश्च जज्ञिरेऽस्य महाबलाः

ततः प्रहृष्टाः शस्त्रभृतो देवाः वादित्राण्यभ्यवादयन्। वज्रप्रहारात् तस्मादेव महाबलाः कन्याश्च जज्ञिरे॥

Verse 175

या हरं ति शिशूञ्जातान्गर्भस्थांश्चैव दारुणाः । काकी च हिलिमा चैव रुद्रा च वृषभा तथा

या नवजातान् शिशून् गर्भस्थान् चापि दारुणाः हरन्ति। काकी च हिलिमा चैव रुद्रा च वृषभा तथा॥

Verse 176

आया पलाला मित्रा च सप्तैताः शिशुमातरः । एतासांवीर्यसंपन्नः शिशुश्चाभूत्सुदारुणः

आया पलाला मित्रा च सप्तैताः शिशुमातरः। एतासां वीर्यसंपन्नः शिशुश्चाभूत् सुदारुणः॥

Verse 177

स्कंदप्रसादजः पुत्रो लोहिताक्षो भयंकरः । एष वीराष्टकः प्रोक्तः स्कंदमातृगणोऽद्भुतः

स्कन्दप्रसादजः पुत्रो लोहिताक्षो भयंकरः। एष वीराष्टकः प्रोक्तः स्कन्दमातृगणोऽद्भुतः॥

Verse 178

पूजनीयः सदा भक्त्या सर्वापस्मारशांतिदः । उपातिष्ठत्ततः स्कंदं हिरण्यकवचस्रजम्

पूजनीयः सदा भक्त्या सर्वापस्मारशान्तिदः। उपातिष्ठत् ततः स्कन्दं हिरण्यकवचस्रजम्॥

Verse 179

लोहितांबरसंवीतं त्रैलोक्यस्यापि सुप्रभम् । युवानं श्रीः स्वयं भेजे तं प्रणम्य शरीरिणी

लोहिताम्बरपरिधानं त्रैलोक्येऽपि अतिसुप्रभं युवानं तं श्रीरेव स्वयम् अवृणोत्; सा शरीरिणी तं प्रणम्य नमस्कृतवती।

Verse 180

श्रिया जुष्टं च तं प्राहुः सर्वे देवाः प्रणम्य वै । हिरण्यवर्ण्ण भद्रं ते लोकानां शंकरो भव

श्रिया जुष्टं तं सर्वे देवाः प्रणम्यैव ऊचुः— “हिरण्यवर्ण! भद्रं ते; लोकानां शंकरो भव।”

Verse 181

भवानिंद्रोऽस्तु नो नाथ त्रैलोक्यस्य हिताय वै

भवान् इन्द्रोऽस्तु नो नाथ, त्रैलोक्यस्य हिताय वै।

Verse 182

स्कंद उवाच । किमिंद्रः सर्वलोकानां करोतीह सुरोत्तमाः । कथं देवगणांश्चैव पाति नित्यं सुरेश्वरः

स्कन्द उवाच— “सुरोत्तमाः! इह सर्वलोकानां किम् इन्द्रो करोति? सुरेश्वरः कथं च देवगणान् नित्यं पाति?”

Verse 183

देवा ऊचुः । इंद्रो दिशति भूतानां बलं तेजः प्रजाः सुखम् । प्रज्ञां प्रयच्छति तथा सर्वान्दायान्सुरेश्वरः

देवा ऊचुः— “इन्द्रो भूतानां बलं तेजः प्रजाः सुखं च दिशति; तथा सुरेश्वरः प्रज्ञां सर्वान् दायान् च प्रयच्छति।”

Verse 184

दुर्वृत्तानां स हरति वृत्तस्थानां प्रयच्छति । अनुशास्ति च भूतानि कार्येषु बलवत्तरः

दुर्वृत्तानां स वै तेजो लक्ष्मीञ्चापहरत्यसौ । सद्वृत्तस्थान् समृद्ध्यर्थं वृत्तस्थानं प्रयच्छति ॥ कार्येषु बलवत्तरः सन् भूतानि चानुशास्ति ॥

Verse 185

असूर्ये च भवेत्सूर्यस्तथाऽचंद्रे च चंद्रमाः । भवत्यग्निश्च वायुश्च पृथिव्यां जीवकारणम्

असूर्ये स भवेत्सूर्यः अचन्द्रे चन्द्रमाः स्वयम् । अग्निर्वायुः स एव स्यात् पृथिव्यां जीवकारणम् ॥

Verse 186

एतदिंद्रेण कर्तव्यमिंद्रो हि विपुलं बलम् । त्वं चेंद्रो भव नो वीर तारकं जहि ते नमः

एतदिन्द्रेण कर्तव्यं इन्द्रो हि विपुलं बलम् । त्वं चेन्द्रो भव नो वीर तारकं जहि ते नमः ॥

Verse 187

इंद्र उवाच । त्वं भवेंद्रो महाबाहो सर्वेषां नः सुखावहः । प्रणम्य प्रार्थये स्कंद तारकं जहि रक्ष नः

इन्द्र उवाच । त्वं भव इन्द्रो महाबाहो सर्वेषां नः सुखावहः । प्रणम्य प्रार्थये स्कन्द तारकं जहि रक्ष नः ॥

Verse 188

स्कंद उवाच । शाधि त्वमेव त्रैलोक्यं भवानिंद्रोस्तु सर्वदा । करिष्ये चेंद्रकर्माणि न ममेंद्रत्वमीप्सितम्

स्कन्द उवाच । शाधि त्वमेव त्रैलोक्यं भवानिन्द्रोऽस्तु सर्वदा । करिष्ये चेन्द्रकर्माणि न ममेन्द्रत्वमीप्सितम् ॥

Verse 189

त्वमेव राजा भद्रं ते त्रैलोक्यस्य ममैव च । करोमि किं च ते शक्रशासनं ब्रूहि तन्मम

त्वमेव राजा, भद्रं ते, त्रैलोक्यस्य ममैव च। किं करोमि? शक्र, तव शासनं ब्रूहि; तत् मया कर्तव्यम्॥

Verse 190

इंद्र उवाच । यदि सत्यमिदं वाक्यं निश्चयाद्भाषितं त्वया । अभिषिच्छस्व देवानां सैनापत्ये महाबल । अहमिंद्रो भविष्यामि तव वाक्याद्यशोऽस्तु ते

इन्द्र उवाच—यदि सत्यमिदं वाक्यं निश्चयेन त्वया भाषितम्। महाबल, देवानां सैनापत्ये स्वयमभिषिच्यस्व; तव वाक्यादहमेवेन्द्रः, यशोऽस्तु ते॥

Verse 191

स्कंद उवाच । दानवानां विनाशाय देवानामर्थसिद्धये । गोब्राह्मणस्य चार्थाय एवमस्तु वचस्तव

स्कन्द उवाच—दानवानां विनाशाय, देवानामर्थसिद्धये। गोब्राह्मणहितार्थाय; एवमस्तु वचस्तव॥

Verse 192

इत्युक्ते सुमहानादः सुराणामभ्यजायत । भूतानां चापि सर्वेषां त्रैलोक्यांकपकारकः

इत्युक्ते सुमहानादः सुराणामभ्यजायत। भूतानां चापि सर्वेषां त्रैलोक्यं कम्पकारकः॥

Verse 193

जयेति तुष्टुवुश्चैनं वादित्राण्यभ्यवादयन् । ननृस्तष्टुवुश्चैवं कराघातांश्च चक्रिरे

जयेति तुष्टुवुश्चैनं वादित्राण्यभ्यवादयन्। ननृतुस्तुष्टुवुश्चैव कराघातांश्च चक्रिरे॥

Verse 194

तेन शब्देन महता विस्मिता नगनंदिनी । शंकरं प्राह को देव नादोऽयमतिवर्तते

तेन महता शब्देन विस्मिता नगनन्दिनी । शङ्करं प्राह—को देव नादोऽयमतिवर्तते ॥

Verse 195

रुद्र उवाच । अद्य नुनं प्रहृष्टानां सुराणां विविधा गिरः । श्रूयंते च तथा देवी यथा जातः सुतस्तव

रुद्र उवाच । अद्य नूनं प्रहृष्टानां सुराणां विविधा गिरः । श्रूयन्ते च तथा देवि यथा जातः सुतस्तव ॥

Verse 196

गवां च ब्राह्मणानां च साध्वीनां च दिवौकसाम् । मार्जयिष्यति चाश्रूणि पुत्रस्ते पुण्यवत्यपि

गवां च ब्राह्मणानां च साध्वीनां च दिवौकसाम् । मार्जयिष्यति चाश्रूणि पुत्रस्ते पुण्यवत्यपि ॥

Verse 197

एवं वदति सा देवी द्रष्टुं तमुत्सुकाऽभवत् । शंकरश्च महातेजाः पुत्रस्नेहाधिको यतः

एवं वदति सा देवी द्रष्टुं तमुत्सुकाऽभवत् । शङ्करश्च महातेजाः पुत्रस्नेहाधिको यतः ॥

Verse 198

वृषभं तत आरुह्य देव्या सह समुत्सुकः । सगणो भव आगच्छत्पुत्र दर्शनलालसः

वृषभं तत आरुह्य देव्या सह समुत्सुकः । सगणो भव आगच्छत् पुत्रदर्शनलालसः ॥

Verse 199

ततो ब्रह्मा महासेनं प्रजापतिरथाब्रवीत् । अभिगच्छ महादेवं पितरं मातरं प्रभो

ततः प्रजापतिः ब्रह्मा महासेनं प्रत्युवाच— “प्रभो, महादेवं पितरं तथा मातरं चाभिगच्छ।”

Verse 200

अनयोर्वीर्यसंयोगात्तवोत्पत्तिस्तु प्राथमी । एवमस्त्विति चाप्युक्त्वा महासेनो महेश्वरम्

“अनयोर्द्वयोर्वीर्यसंयोगात् तव प्रथमोत्पत्तिः” इति ब्रह्मोक्ते, “एवमस्तु” इत्युक्त्वा महासेनो महेश्वरं प्रति जगाम।