
अध्याये नारदः कथयति—गिरिजा प्रस्थिते सति पर्वतदेवी कुसुमामोदिनी नाम तेजस्विनी, शिखरनाथभक्ता, तां स्नेहेन पृच्छति। सा गिरिजायाः गमनकारणं ज्ञात्वा शङ्करसम्भूतं कलहं शृणोति; गिरिजा तस्याः नित्यसन्निधिं मातृवत् पालनं च स्मृत्वा धर्म्यं व्यवहारोपदेशं ददाति—यदि काचिदन्या स्त्री पिनाकिनं प्रति आगच्छेत्, तदा पुत्रः/अनुचरः तां वार्तां निवेदयतु, ततः यथोचितं निवारणं भविष्यति। ततः सा रम्ये उच्चशिखरे भूषणानि त्यक्त्वा वल्कलधारिणी भूत्वा तपः आरभते—ग्रीष्मे पञ्चाग्निसहना, वर्षासु जलनियमः च। तस्याः पुत्रः/रक्षकः वीरकः शिवसमीपे मर्यादां स्थापयितुं नियोज्यते; स तदनुमन्य गजवक्त्र इति सम्बोधितः करुणया विनयेन च याचते—मामपि सह नय, एकभाग्यत्वात्, कपटवैरिणां जयाय धर्मतः प्रयत्नः आवश्यकः इति। एषा कथा तपोनियमं, सम्बन्धधर्मं, शिवसन्निधौ नियतप्रवेशं च धर्मशास्त्रार्थेन प्रकाशयति।
Verse 1
। नारद उवाच । व्रजंती गिरिजाऽपश्यत्सखीं मातुर्महाप्रभाम् । कुसुमामोदिनींनाम तस्य शैलस्य देवताम्
नारद उवाच—व्रजन्ती गिरिजाऽपश्यत् मातुः सखीं महाप्रभाम्। कुसुमामोदिनीं नाम तस्य शैलस्य देवताम्॥
Verse 2
सापि दृष्ट्वा गिरिसुतां स्नेहविक्लवमानसा । क्वपुनर्गच्छसीत्युच्चैरालिंग्योवाच देवता
सापि गिरिसुतां दृष्ट्वा स्नेहविक्लवमानसा। आलिङ्ग्य देवतोच्चैरुवाच—क्व पुनर्गच्छसि?॥
Verse 3
सा चास्यै सर्वमाचख्यौ शंकरात्कोपकारणम् । पुनश्चोवाच गिरिजा देवतां मातृसंमताम्
सा चास्यै सर्वमाचख्यौ शंकरात्कोपकारणम् । पुनश्चोवाच गिरिजा देवतां मातृसंमताम् ॥
Verse 4
नित्यं शैलाधिराजस्य देवता त्वमनिंदिते । सर्वं च सन्निधानं च मयि चातीव वत्सला
नित्यं शैलाधिराजस्य देवता त्वमनिन्दिते । सर्वं च सन्निधानं च मयि चातीव वत्सला ॥
Verse 5
तदहं संप्रवक्ष्यामि यद्विधेयं तवाधुना । अथान्य स्त्रीप्रवेशे तु समीपे तु पिनाकिनः
तदहं संप्रवक्ष्यामि यद्विधेयं तवाधुना । अथान्यस्त्रीप्रवेशे तु समीपे तु पिनाकिनः ॥
Verse 6
त्वयाख्येयं मम शुबे युक्तं पश्चात्करोम्यहम् । तथेत्युक्ते तया देव्या ययौ देवी गिरिं प्रति
त्वयाख्येयं मम शुभे युक्तं पश्चात्करोम्यहम् । तथेत्युक्ते तया देव्या ययौ देवी गिरिं प्रति ॥
Verse 7
रम्ये तत्र महाशृंगे नानाश्चर्योपशोभिते । विभूषणादि सन्यस्य वृक्षवल्कलधारिणी
रम्ये तत्र महाशृङ्गे नानाश्चर्योपशोभिते । विभूषणादि संन्यस्य वृक्षवल्कलधारिणी ॥
Verse 8
तपस्तेपे गिरिसुता पुत्रेण परिपालिता । ग्रीष्मे पंचाग्निसंतप्ता वर्षासु च जलोषिता
गिरिसुता पुत्रेण परिपालिता तपस्तेपे। ग्रीष्मे पञ्चाग्निसन्तप्ता वर्षासु च जलोषिता॥
Verse 9
यथा न काचित्प्रविशेद्योषिदत्र हरांतिके । दृष्ट्वा परां स्त्रियं चात्र वदेथा मम पुत्रक
यथा न काचित् प्रविशेद् योषिदत्र हरान्तिके। दृष्ट्वा परां स्त्रियं चात्र वदेथा मम पुत्रक॥
Verse 10
शीघ्रमेव करिष्यामि ततो युक्तमनंतरम् । एवमस्त्विति तां देवीं वीरकः प्राह सांप्रतम्
शीघ्रमेव करिष्यामि ततो युक्तमनन्तरम्। एवमस्त्विति तां देवीं वीरकः प्राह साम्प्रतम्॥
Verse 11
मातुराज्ञा सुतो ह्लाद प्लावितांगो गतज्वरः । जगाम त्र्यक्षं संद्रष्टुं प्रणिपत्य च मातरम्
मातुराज्ञा सुतो ह्लादप्लाविताङ्गो गतज्वरः। जगाम त्र्यक्षं सन्दृष्टुं प्रणिपत्य च मातरम्॥
Verse 12
गजवक्त्रं ततः प्राह प्रणम्य समवस्थितम् । साश्रुकंठं प्रयाचंतं नय मामपि पार्वति
गजवक्त्रं ततः प्राह प्रणम्य समवस्थितम्। साश्रुकण्ठं प्रयाचन्तं—नय मामपि पार्वति॥
Verse 13
गजवक्त्रं हि त्वां बाल मामिवोपहसिष्यति । तदागच्छ मया सार्धं या गतिर्मे तवापि सा
बाल, गजवक्त्रो हि त्वां मामिव नूनमुपहसिष्यति। तस्मादागच्छ मया सार्धं; या मे गतिः सा तवापि भवतु॥
Verse 14
पराभवाद्धि धूर्तानां मरणं साधु पुत्रक । एवमुक्त्वा समादाय हिमाद्रिं प्रति सा ययौ
धूर्तानां हि पराभवाद् मरणमेव भवति, साधु पुत्रक। इत्युक्त्वा तं समादाय सा हिमाद्रिं प्रति ययौ॥