Adhyaya 52
अस्मिन्नध्याये अर्जुनः नारदं पृच्छति—कोटितीर्थं कथं जातं केन वा नर्मितं, किमर्थं च तस्य फलप्रशंसा श्रूयते इति। नारदः कथयति—ब्रह्मा ब्रह्मलोकात् समानीतः सर्वतीर्थानां स्मरणेन तानि स्वर्गे भुवि पाताले च स्थितानि तीर्थानि तत्तल्लिङ्गैः सह स्मृतिमात्रेण समायान्ति। स्नानपूजादिकं कृत्वा ब्रह्मा मनसा सरोवरं निर्माय आज्ञां ददाति—सर्वाणि तीर्थानि तस्मिन् सरसि निवसन्तु, तत्रैकलिङ्गपूजा सर्वलिङ्गपूजासमा भवतु इति। ततः फलश्रुतिः—कोटितीर्थस्नाने सर्वतीर्थनदीफलम्, गङ्गाद्याः अपि फलम्; श्राद्धपिण्डदानैः पितॄणामक्षयतृप्तिः; कोटीश्वरपूजया कोटिलिङ्गार्चनपुण्यम्। अत्रिः दक्षिणे अत्रीश्वरं स्थापयति सरोवरं च करोति; भरद्वाजः भरद्वाजेश्वरं प्रतिष्ठाप्य तपोयज्ञैः क्षेत्रं शोभयति; गौतमः अहल्यासंयोगकामः घोरं तपः करोति, ततः अहल्या अहल्यासरः सृजति—तत्र स्नानकर्मपूजया गौतमीश्वरार्चनेन ब्रह्मलोकप्राप्तिः। दानधर्मे नियमाः—श्रद्धया एकब्राह्मणभोजनं कोटितृप्तिकरम्, अत्र दत्तं दानं बहुगुणं फलति; प्रतिज्ञाय अदत्त्वा त्यजति चेत् स घोरदोषभाग्। माघे मकरसंक्रान्तौ कन्यासंक्रान्तौ कार्तिके च विशेषफलवृद्धिः, कोटियज्ञसमं पुण्यम् इति; अन्ते मरणदाहास्थिसंस्काराः अपि अत्र वाचामगोचरमहिमानः इति कोटितीर्थस्यातिशयः प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
अर्जुन उवाच । कोटितीर्थं कथं जातं केन वा निर्मितं मुने । कस्माद्वा कोटितीर्थानां फलमत्रोच्यते मुने
अर्जुन उवाच— मुने, कोटितीर्थं कथं जातं केन वा निर्मितम्? कस्माच्च कोटितीर्थानां फलमत्रैवोच्यते, मुने?
Verse 2
नारद उवाच । यदा मे स्थापितं स्थानं प्रसाद्याथ मया प्रभुः । ब्रह्मलोकात्समानीतः साक्षाद्ब्रह्मा पितामहः
नारद उवाच— यदा मम स्थानं स्थापितं, मया प्रसादितश्च प्रभुः; तदा ब्रह्मलोकात् साक्षाद्ब्रह्मा पितामहः समानीतः।
Verse 3
ततो मध्याह्नसमये स्नानार्थे भगवान्विधिः । सस्मार कोटितीर्थानां स्मृतान्यत्रागतानि च
ततः मध्याह्नसमये स्नानार्थं भगवान् विधिः समुपचक्रमे। स कोटितीर्थानां स्मरणं कृत्वा, स्मृतानि तीर्थानि तत्रैव समाययुः॥
Verse 4
स्वर्गात्त्रिदशलक्षाणि सप्ततिश्च महीतलात् । पातालाद्विंशलक्षाणि स्मृतान्यभ्यागतानि च
स्वर्गात् त्रिदशलक्षाणि, महीतलात् सप्ततिः; पातालात् विंशलक्षाणि—स्मृतानि तीर्थानि समागतानि च॥
Verse 5
अनेन प्रविभागेन लिंगान्यपि कुरूद्वह । आयातानि यथा पूजां विदधाति पितामहः
एतेनैव प्रविभागेन, कुरूद्वह, लिङ्गान्यपि समाययुः। यथाविधि पितामहः तेषां पूजां चकार॥
Verse 6
ततोऽभिषेचनं कृत्वा लिंगान्यभ्यर्च्य पद्मभूः । मध्याह्नकृत्यं संसाध्य मम प्रेम्णा वरं ददौ
ततः पद्मभूः लिङ्गानामभिषेचनं कृत्वा, तान् सम्यगर्च्य च। मध्याह्नकृत्यं समाप्य, मम प्रेम्णा वरं ददौ॥
Verse 7
ततो भगवता ह्यत्र मनसा निर्मितं सरः । भगवानर्चितस्तीर्थैरिदमूचे प्रजापतिः
ततो भगवता अत्र मनसा निर्मितं सरः। तीर्थैः समर्चितो भगवान् प्रजापतिः इदं वचः अब्रवीत्॥
Verse 8
किं कुर्म भगवन्धातरादेशं देहि नः प्रभो । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा प्राह प्रजापतिः
“किं कुर्म, भगवन् धातः? आदेशं देहि नः प्रभो।” इति तेषां वचनं श्रुत्वा प्रजापतिः ब्रह्मा प्रत्युवाच।
Verse 9
एतस्मिन्सरसि स्थेयं तीर्थैः सर्वैरथात्र च । एकस्मिंश्च तथा लिंगे सर्वलिंगैर्ममार्चनात्
एतस्मिन् सरसि यूयं सर्वतीर्थरूपेणैवात्र स्थीयत; तथा एकस्मिन् लिङ्गे सर्वलिङ्गैः कृतमिव ममार्चनं भवतु।
Verse 10
कोटीनामेव तीर्थानां लिंगानां स्नानपूजया । दानेन च फलं त्वत्र यदि सत्यं वचो मम
अत्र स्नानपूजाभ्यां तथा दानेन च यत्फलं, तत् कोटितीर्थकोटिलिङ्गानां फलसमं भवति—यदि मम वचः सत्यं।
Verse 11
यः श्राद्धं कुरुते चात्र पिंडदानं यथाविधि । पितॄणामक्षया तृप्तिर्जायते नात्र संशयः
यः अत्र यथाविधि श्राद्धं करोति, पिण्डदानं च ददाति, तस्य पितॄणामक्षया तृप्तिर्भवति—नात्र संशयः।
Verse 12
स्नात्वा योऽभ्यर्चयेद्देवं कोटीश्वरमनन्यधीः । कोटिलिंगार्चनफलं व्यक्तं तस्योपजायते
स्नात्वा यः अनन्यधीः कोटीश्वरदेवं अभ्यर्चयति, तस्य व्यक्तं कोटिलिङ्गार्चनफलं जायते।
Verse 13
त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि गंगाद्याः सरितस्तथा । तेषां स फलमाप्नोति कोटितीर्थावगाहनात्
त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि गङ्गाद्याः सरितस्तथा । तेषां सर्वेषां फलमाप्नोति कोटितीर्थेऽवगाहनात् ॥
Verse 14
एवं दत्त्वा वरं ब्रह्मा ब्रह्मलोकं ययौ प्रभुः । कोटितीर्थं च संजातं ततः प्रभृति विश्रुतम्
एवं वरं प्रदाय ब्रह्मा प्रभुर्ब्रह्मलोकं ययौ । ततः प्रभृति तत्स्थानं कोटितीर्थमिति विश्रुतम् ॥
Verse 15
अस्य तीरे पुरा पार्थ ब्रह्माद्यैर्देवसत्तमैः । यज्ञान्बहुविधान्कृत्वा ततः सिद्धिं परां ययुः
अस्य तीरे पुरा पार्थ ब्रह्माद्यैर्देवसत्तमैः । यज्ञान्बहुविधान्कृत्वा ततः सिद्धिं परां ययुः ॥
Verse 16
वसिष्ठाद्यैर्मुनिवरैस्तपश्चीर्णं पुरानघ । मनसोऽभीप्सितान्कामान्प्रापुरन्ये तपोधनाः
वसिष्ठाद्यैर्मुनिवरैस्तपश्चीर्णं पुरानघ । मनसोऽभीप्सितान्कामान्प्रापुरन्ये तपोधनाः ॥
Verse 17
अत्र तीर्थे पुरा पार्थ अत्रिणा विहितं तपः । कोटितीर्थाद्दक्षिणतः स्थापितं लिंगमुत्तमम्
अत्र तीर्थे पुरा पार्थ अत्रिणा विहितं तपः । कोटितीर्थाद्दक्षिणतः स्थापितं लिङ्गमुत्तमम् ॥
Verse 18
अत्रीश्वराभिसंज्ञं तु महापापहरं परम् । स्थापयित्वा च तल्लिंगमग्रे चक्रे सरोवरम्
अत्रीश्वराभिधं तल्लिङ्गं परमं महापापहरं स्मृतम्। तद् स्थापयित्वा तस्याग्रे पवित्रं सरोवरं चकार॥
Verse 19
तत्र स्नात्वा च यो मर्त्यः श्राद्धं कुर्यात्प्रयत्नतः । अत्रीश्वरं समभ्यर्च्य रुद्रलोके वसेच्चिरम्
तत्र स्नात्वा यो मर्त्यः श्राद्धं कुर्यात् प्रयत्नतः। अत्रीश्वरं समभ्यर्च्य रुद्रलोके चिरं वसेत्॥
Verse 20
भरद्वाजेन मुनिना कोटितीर्थे सरोवरे । तपश्चीर्णं महाबाहो यज्ञाश्च विहिताः किल
कोटितीर्थसरोवरे भरद्वाजेन धीमता। तपश्चीर्णं महाबाहो यज्ञाश्चापि प्रवर्तिताः॥
Verse 21
भरद्वाजेश्वरं लिंगं स्थापितं सुमनोहरम् । तत्र कृत्वा सरो रम्यं परां मुदमवाप्तवान्
भरद्वाजेश्वरं नाम लिङ्गं सुमनोहरं शुभम्। तत्र रम्यं सरः कृत्वा परां मुदमवाप्तवान्॥
Verse 22
तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या श्राद्धं कुर्याद्विधानतः । भरद्वाजेश्वरं पूज्य शिवलोके महीयते
तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या श्राद्धं कुर्याद् विधानतः। भरद्वाजेश्वरं पूज्य शिवलोके महीयते॥
Verse 23
ततश्च कोटितीर्थेऽस्मिन्गौतमो भगवानृषिः । अतप्यत तपो घोरमहल्यासंगमाशया
ततः कोटितीर्थेऽस्मिन् भगवानृषिर्गौतमोऽहल्यासङ्गमाशया घोरं तपोऽतप्यत्।
Verse 24
तं कामं प्राप्तवान्धीमान्परां मुदमुपागतः । अहल्यया समायोगमेतत्तीर्थप्रभावतः
स धीमान् स्वकाङ्क्षितं कामं प्राप्त्वा परां मुदमुपागतः; अस्य तीर्थस्य प्रभावादहल्यया सह समायोगं लेभे।
Verse 25
अस्मिन्क्षेत्रे महालिंगं गौतमेश्वरसंज्ञितम् । स्थापयामास भगवानहल्यासरसस्तटे
अस्मिन् क्षेत्रे भगवान् गौतमेश्वरसंज्ञितं महालिङ्गं स्थापयामास, अहल्यासरसस्तटे।
Verse 26
अर्जुन उवाच । अहल्यया कदा ब्रह्मन्खानितं वै महत्सरः । तन्मम ब्रूहि सकलमहल्यासरःकारणम्
अर्जुन उवाच—अहल्यया कदा ब्रह्मन् खनितं वै महत्सरः? तन्मम ब्रूहि सकलम्, अहल्यासरःकारणम्।
Verse 27
नारद उवाच । अहल्या शापमापन्ना गौतमात्किल फाल्गुन । पुरा चेंद्रसमायोगे परं दुःखमुपागता
नारद उवाच—अहल्या गौतमात्किल शापमापन्ना, फाल्गुन; पुरा चेन्द्रसमायोगे परं दुःखमुपागता।
Verse 28
ततो दुःखार्तः स मुनिः कोटितीर्थेऽकरोत्तपः । तपसा तेन वै पार्थाहल्यया सह संगतः
ततः शोकपीडितोऽसौ मुनिः कोटितीर्थे तपः समाचरत्। तेन तपसा, हे पार्थ, अहल्यया सह पुनः संगतः।
Verse 29
ततः साध्वी परं हृष्टा अत्र क्षेत्रे सरोवरम् । चकार सुमहत्पुण्यं तीर्थोदैः परिपूरितम्
ततः सा साध्वी परमं हृष्टा अस्मिन्क्षेत्रे सरोवरं चकार। तत्सुमहत्पुण्यं तीर्थोदकैः परिपूरितम्।
Verse 30
अहल्यासरसि स्नानं पिंडदानं समाचरेत् । गौतमेशं च संपूज्य ब्रह्मलोकं स गच्छति
अहल्यासरसि स्नानं पिण्डदानं च समाचरेत्। गौतमेशं सम्यक् संपूज्य स ब्रह्मलोकं गच्छति।
Verse 31
कोटितीर्थे नरश्रेष्ठ अनेके मुनयोऽमलाः । तपस्तप्त्वा सुघोरं च परां सिद्धिमपागताः
कोटितीर्थे नरश्रेष्ठ बहवो मुनयोऽमलाः। सुघोरं तपस्तप्त्वा परां सिद्धिमुपागताः।
Verse 32
राजभिर्बहुभिः पूर्वं तपो दानं तथाध्वराः । अस्मिंस्तीर्थे सुविहिताः परां सिद्धिमुपागताः
पूर्वं बहुभिः राजभिः अस्मिंस्तीर्थे तपो दानं तथाध्वराः सुविहिताः। तैः परां सिद्धिमुपागताः।
Verse 33
अस्य तीरे द्विजं चैकं मृष्टान्नैर्यश्च तर्पयेत् । तेन श्रद्धासहायेन कोटिर्भवति तर्पिता
अस्य पुण्यतीरे यः कश्चिदेकमपि द्विजं मृष्टान्नैः तर्पयति, श्रद्धासहायेन तेन कोटिर्द्विजा इव तर्पिता भवन्ति।
Verse 34
अस्य तीरे नरः पार्थ रत्नानि विविधानि च । गोभूमितिलधान्यानि वासांसि विविधानि च
अस्य तीरे, हे पार्थ, नरः विविधानि रत्नानि दद्यात्; तथा गोभूमितिलधान्यानि, नानाविधानि वासांसि च समर्पयेत्।
Verse 35
श्रद्धया परया पार्थ द्विजेभ्यः संप्रयच्छति । शतकोटिगुणं पुण्यं कोटितीर्थप्रभावतः । कोटितीर्थे प्रतिश्रुत्य द्विजेभ्यो न प्रयच्छति
हे पार्थ, यः परया श्रद्धया अत्र द्विजेभ्यः दानं संप्रयच्छति, स कोटितीर्थप्रभावतः शतकोटिगुणं पुण्यं लभते। यस्तु कोटितीर्थे प्रतिश्रुत्यापि द्विजेभ्यो न प्रयच्छति, स महापापभाग्भवति।
Verse 36
नरके पातयित्वा च कुलमेकोत्तरं शतम् । आत्मानं पातयेत्पश्चाद्दारुणं रौरवं महत्
स नरके पातयित्वा कुलमेकोत्तरं शतम्, पश्चादात्मानमपि दारुणे महति रौरवे पातयति।
Verse 37
माघमासे तु संप्राप्ते प्रातःकाले तथाऽमले । यः स्नाति मकरादित्ये तस्य पुण्यं शृणुष्व मे
माघमासे संप्राप्ते, अमले प्रातःकाले, यः मकरादित्ये स्नाति, तस्य पुण्यं मे शृणुष्व।
Verse 38
सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं सर्वयज्ञेषु यत्फलम् । सर्वदानव्रतैर्यच्च कोटि तीर्थे दिनेदिने
सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं सर्वयज्ञेषु यत्फलम् । सर्वदानव्रतैश्च यत्—तत् कोटितीर्थे दिनेदिने लभ्यते ॥
Verse 39
तत्पुण्यं लभते मर्त्यो नात्र कार्या विचारणा । कन्यागते सवितरि यः श्राद्धं कुरुते नरः
तत्पुण्यं लभते मर्त्यो नात्र कार्या विचारणा । कन्यागते सवितरि यः श्राद्धं कुरुते नरः ॥
Verse 40
पितरस्तस्य तुष्यंति गयाश्राद्धशतैर्न तु । कार्तिके मासि संप्राप्ते स्नानादि कुरुते यदि
पितरस्तस्य तुष्यन्ति गयाश्राद्धशतैर्न तु । कार्तिके मासि संप्राप्ते स्नानादि कुरुते यदि ॥
Verse 41
तदक्षयफलं सर्वं ब्रह्मणो वचनं यथा । इष्ट्वात्र यज्ञमेकं तु कोटियज्ञफलं लभेत्
तदक्षयफलं सर्वं ब्रह्मणो वचनं यथा । इष्ट्वात्र यज्ञमेकं तु कोटियज्ञफलं लभेत् ॥
Verse 42
कन्यां ब्राह्मेण विधिना दत्त्वा कोटिगुणं फलम् । सर्वदानं कोटिगुणं कोटितीर्थे भवेद्यतः
कन्यां ब्राह्मेण विधिना दत्त्वा कोटिगुणं फलम् । सर्वदानं कोटिगुणं कोटितीर्थे भवेद्यतः ॥
Verse 43
कोटि तीर्थे त्यजेत्प्राणान्हृदि कृत्वा तु माधवम् । तस्य पार्थ चिरं स्वर्गे ह्यक्षया शाश्वती गतिः
कोटितीर्थे प्राणान् त्यजेत्, हृदि माधवं निधाय; तस्य, हे पार्थ, चिरं स्वर्गेऽक्षया शाश्वती च गतिः।
Verse 44
कोटितीर्थे तीर्थवरे देहत्यागं करोति यः । तस्य पूजां प्रकुर्वंति ब्रह्माद्या देवतागणाः
कोटितीर्थे तीर्थवरे यो देहत्यागं करोति; तस्य पूजां ब्रह्माद्या देवतागणाः स्वयमेव प्रकुर्वन्ति।
Verse 45
अस्य तीरे देहदाहो यस्य कस्य प्रजायते । अस्थिक्षेपो यस्य भवेन्महीसागरसंगमे
अस्य तीरे यस्य कस्यापि देहदाहः प्रजायते, यस्य च महीसागरसंगमेऽस्थिक्षेपो भवेत्।
Verse 46
तत्फलं गदितुं पार्थ वागीशोऽपि न वै क्षमः । एतज्ज्ञात्वा परं पार्थ कोटितीर्थं प्रसेवते
तत्फलं गदितुं, हे पार्थ, वागीशोऽपि न क्षमः; एतज्ज्ञात्वा परं पार्थ कोटितीर्थं प्रसेवेत।
Verse 47
दिनेदिने फलं तस्य कापिलं गोसहस्रकम् । स्वर्गे मर्त्ये च पाताले तस्मादेतत्सुदुर्लभम्
दिनेदिने तस्य फलं कापिलं गोसहस्रकम्; स्वर्गे मर्त्ये च पाताले तस्मादेतत् सुदुर्लभम्।
Verse 52
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारिकाखण्डे कोटितीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां प्रथमे माहेश्वरखण्डे कौमारिकाखण्डे ‘कोटितीर्थमाहात्म्यवर्णनम्’ इति नाम द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः।