Adhyaya 5

Verse 1

नारद उवाच । ततोऽहं धर्मवर्माणं प्रोच्य तिष्ठेद्धनं त्वयि । कृत्यकाले ग्रहीष्यामीत्यागमं रैवतं गिरिम्

नारद उवाच—ततोऽहं धर्मवर्माणं प्रोच्य—‘धनं त्वयि तिष्ठतु; कृत्यकाले ग्रहीष्यामि’ इति। एवमुक्त्वा रैवतं गिरिमगच्छम्॥

Verse 2

आसं प्रमुदितश्चाहं पश्यंस्तं गिरिसत्तमम् । आह्वयानं नरान्साधून्भूमेर्भुजमिवोच्छ्रितम्

अहं प्रमुदितोऽभवं तं गिरिसत्तमं पश्यन्—भूमेर्भुजमिवोच्छ्रितम्, साधून् नरानाह्वायमानमिव॥

Verse 3

यस्मिन्नानाविधा वृक्षाः प्रकाशंते समंततः । साधुं गृहपतिं प्राप्य पुत्रभार्यादयो यथा

यस्मिन् प्रदेशे नानाविधा वृक्षाः समन्ततः प्रकाशन्ते; यथा साधुं गृहपतिं प्राप्य पुत्रभार्यादयः समृद्धिं यान्ति।

Verse 4

मुदिता यत्र संतृप्ता वाशंते कोकिलादयः । सद्गुरोर्ज्ञानसंपन्ना यथा शिष्यगणा भुवि

यत्र मुदिता संतृप्ता कोकिलादयः पक्षिणो वाशन्ते; यथा सद्गुरोर्ज्ञानसम्पन्नाः शिष्यगणा भुवि हर्षं यान्ति।

Verse 5

यत्र तप्त्वा तपो मर्त्या यथेप्सितमवाप्नुयुः । श्रीमहादेवमासाद्य भक्तो यद्वन्मनोरथम्

यत्र मर्त्याः तपो तप्त्वा यथेप्सितं प्राप्नुयुः; यथा श्रीमहादेवमासाद्य भक्तो मनोरथं समवाप्नोति।

Verse 6

तस्याहं च गिरेः पार्थ समासाद्य महाशिलाम् । शीतसौरभ्यमंदेन प्रीणीतोऽचिंतयं हृदि

ततः पार्थ, तस्य गिरेः महाशिलां समासाद्याहम्; शीतसौरभ्यमन्देन प्रीणीतः हृदि अचिन्तयम्।

Verse 7

तावन्मया स्थानमाप्तं यदतीव सुदुर्लभम् । इदानीं ब्राह्मणार्थेऽहं कुर्वे तावदुपक्रमम्

तावन्मया स्थानमाप्तं यदतीव सुदुर्लभम्; इदानीं ब्राह्मणार्थेऽहं तावत् उपक्रमं करिष्यामि।

Verse 8

ब्राह्मणाश्च विलोक्य मे ये हि पात्रतमा मताः । तथा हि चात्र श्रूयंते वचांसि श्रुतिवादिनाम्

ब्राह्मणान् विलोक्याहं ये मे पात्रतमाः मताः । तथैवात्र श्रूयन्ते श्रुतिवादिनां वचांसि ॥

Verse 9

न जलोत्तरणे शक्ता यद्वन्नौः कर्णवर्जिता । तद्वच्छ्रेष्ठोऽप्यनाचारो विप्रो नोद्धरणक्षमः

न जलोत्तरणे शक्ताः यद्वन्नौः कर्णवर्जिता । तद्वच्छ्रेष्ठोऽप्यनाचारो विप्रो नोद्धरणक्षमः ॥

Verse 10

ब्राह्मणो ह्यनधीयानस्तृणाग्निरिव शाम्यति । तस्मै हव्यं न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते

ब्राह्मणो ह्यनधीयानस्तृणाग्निरिव शाम्यति । तस्मै हव्यं न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते ॥

Verse 11

दानपात्रमतिक्रम्य यदपात्रे प्रदीयते । तद्दत्तं गामतिक्रम्य गर्दभस्य गवाह्निकम्

दानपात्रमतिक्रम्य यदपात्रे प्रदीयते । तद्दत्तं गामतिक्रम्य गर्दभस्य गवाह्निकम् ॥

Verse 12

ऊषरे वापितं बीजं भिन्नभांडे च गोदुहम् । भस्मनीव हुतं हव्यं मूर्खे दानमशाश्वतम्

ऊषरे वापितं बीजं भिन्नभांडे च गोदुहम् । भस्मनीव हुतं हव्यं मूर्खे दानमशाश्वतम् ॥

Verse 13

विधिहीने तथाऽपात्रे यो ददाति प्रतिग्रहम् । न केवलं हि तद्याति शेषं पुण्यं प्रणश्यति

विधिहीनेऽपात्रे च यः प्रतिग्रहं ददाति, स न केवलं तस्य दानस्य पुण्यं नश्यति, किं तु शिष्टं पुण्यसञ्चयमपि प्रणश्यति।

Verse 14

भूराप्ता गौस्तथा भोगाः सुवर्णं देहमेव च । अश्वश्चक्षुस्तथा वासो घृतं तेजस्तिलाः प्रजाः

भूमिरापः गौश्च भोगाः सुवर्णं देह एव च; अश्वः चक्षुः वासो घृतं तेजस्तिलाः प्रजाश्च—एते सर्वेऽपि कुप्रतिग्रहकुदानेन पीड्यन्ते।

Verse 15

घ्नंति तस्मादविद्वांस्तु बिभियाच्च प्रतिग्रहात् । स्वल्पक केनाप्यविद्वांस्तु पंके गौरिव सीदति

तस्मादविद्वान् प्रतिग्रहात् बिभीयात्, स हि तं घ्नन्ति; स्वल्पकेनापि दानेनाविद्वान् पङ्के गौरिव सीदति।

Verse 16

तस्माद्ये गूढतपसो गूढस्वाध्यायसाधकाः । स्वदारनिरताः शांतास्तेषु दत्तं सदाऽक्षयम्

तस्माद्ये गूढतपसः गूढस्वाध्यायसाधकाः, स्वदारनिरताः शान्ताः—तेषु दत्तं दानं सदाऽक्षयफलप्रदम्।

Verse 17

देशे काल उपायेन द्रव्यं श्रद्धासमन्वितम् । पात्रे प्रदीयते यत्तत्सकलं धर्मलक्षणम्

देशे काले चोपायेन श्रद्धासमन्वितं द्रव्यं यत् पात्रे प्रदीयते, तत् सर्वं धर्मलक्षणं परिपूर्णम्।

Verse 18

न विद्यया केवलया तपसा वापि पात्रता । यत्र वृत्तिमिमे चोभे तद्वि पात्रं प्रचक्षते

न विद्यया केवलया न तपसा केवलया पात्रता जायते। यत्र सद्वृत्तिः गुणाश्चैते उभे सह वर्तेते, तदेव पात्रं प्रचक्षते॥

Verse 19

तेषां त्रयाणां मध्ये च विद्या मुख्यो महागुणः । विद्यां विनांधवद्विप्राश्चक्षुष्मंतो हि ते मताः

तेषां त्रयाणां मध्ये विद्या मुख्यो महागुणः। विद्याविहीनाः विप्राः नाममात्रेण चक्षुष्मन्तोऽपि अन्धवत् मताः॥

Verse 20

तस्माच्चक्षुष्मतो विद्वान्देशे देशे परीक्षयेत् । प्रश्रान्ये मम वक्ष्यंति तेभ्यो दास्याम्यहं ततः

तस्मात् चक्षुष्मान् विद्वान् देशे देशे परीक्षयेत्। ये मम प्रश्नान् वक्ष्यन्ति, तेभ्य एव ततः दास्याम्यहम्॥

Verse 21

इति संचिंत्य मनसा तस्माद्देशात्समुत्थितः । आश्रमेषु महर्षीणां विचराम्यस्मि फाल्गुन

इति सञ्चिन्त्य मनसा तस्माद् देशात् समुत्थितः। फाल्गुने महर्षीणाम् आश्रमेषु विचराम्यहम्॥

Verse 22

इमाञ्छ्लोकान्गायमानः प्रश्ररूपाञ्छृणुष्व तान् । मातृकां को विजानाति कतिधा कीदृशाक्षराम्

इमान् श्लोकान् गायमानः प्रश्नरूपान् शृणुष्व तान्। मातृकां को विजानाति, कतिधा कीदृशाक्षराम्॥

Verse 23

पंचपंचाद्भुतं गेहं को विजानाति वा द्विजः । बहुरूपां स्त्रियं कर्तुमेकरूपां च वत्ति कः

पञ्चपञ्चाद्भुतं गेहं को वा विजानाति द्विजः। बहुरूपां स्त्रियं कर्तुमेकरूपां स्थिरां च कः वेत्ति॥

Verse 24

को वा चित्रकथाबंधं वेत्ति संसारगोचरः । को वार्णवमहाग्राहं वेत्ति विद्यापरायणः

संसारगोचरः कः चित्रकथाबन्धं वेत्ति सूक्ष्मम्। विद्यापरायणः कः वार्णवमहाग्राहं वेत्ति॥

Verse 25

को वाष्टविधं ब्राह्मण्यं वेत्ति ब्राह्मणसत्तमः । युगानां च चतुर्णां वा को मूलदिवसान्वदेत्

को वा अष्टविधं ब्राह्मण्यं वेत्ति ब्राह्मणसत्तमः। युगानां च चतुर्णां वा मूलदिवसान् कः वदेत्॥

Verse 26

चतुर्दशमनूनां वा मूलवासरं वेत्ति कः । कस्मिंश्चैव दिने प्राप पूर्वं वा भास्करो रथम्

चतुर्दशमनूनां वा मूलवासरं वेत्ति कः। कस्मिंश्चैव दिने प्राप पूर्वं भास्करो रथम्॥

Verse 27

उद्वेजयति भूतानि कृष्णाहिरिववेत्ति कः । को वास्मिन्घोरसंसारे दक्षदक्षतमो भवेत्

उद्वेजयति भूतानि कृष्णाहिरिव—एतद् वेत्ति कः। को वा अस्मिन् घोरसंसारे दक्षदक्षतमो भवेत्॥

Verse 28

पंथानावपि द्वौ कश्चिद्वेत्ति वक्ति च ब्राह्मणः । इति मे द्वादश प्रश्रान्ये विदुर्ब्राह्मणोत्तमाः

पन्थानावपि द्वौ लोके कश्चिदेव द्विजोत्तमः । वेत्ति वक्ति च तौ सम्यक्—इति मे द्वादश प्रश्नान् विदुर्ब्राह्मणोत्तमाः ॥

Verse 29

ते मे पूज्यतमास्तेषामहामाराधकश्चिरम् । इत्यहं गायमानो वै भ्रमितः सकलां महीम्

ते मे पूज्यतमा नित्यं तेषामहं महा-आराधकः चिरम् । इत्यहं गायमानो वै भ्रमितः सकलां महीम् ॥

Verse 30

ते चाहुर्दुःखदाः ख्याताः प्रश्रास्ते कुर्महे नमः । इत्यहं सकलां पृथ्वीं विचिंत्यालब्धब्राह्मणः

ते चाहुः—दुःखदा ख्याता एते प्रश्ना इति; तेषु प्रश्नेषु कुर्महे नमः । इत्यहं सकलां पृथ्वीं विचिन्त्यालब्धब्राह्मणः ॥

Verse 31

हिमाद्रिशिखरासीनो भूयश्चिंतामवाप्तवान् । सर्वे विलोकिता विप्राः किमतः कर्तुमुत्सहे

हिमाद्रिशिखरासीनो भूयश्चिन्तामवाप्तवान् । सर्वे विलोकिता विप्राः—किमतः कर्तुमुत्सहे ॥

Verse 32

ततो मे चिंतयानस्य पुनर्जातामतिस्त्वियम् । अद्यापि न गतश्चाहं कलापग्राममुत्तमम्

ततो मे चिन्तयानस्य पुनर्जातामतिस्त्वियम् । अद्यापि न गतश्चाहं कलापग्राममुत्तमम् ॥

Verse 33

यस्मिन्विप्राः संवसंति मूर्तानीव तपांसि च । चतुराशीतिसाहस्राः श्रुताध्ययनशालिनः

यस्मिन् स्थाने विप्राः संवसन्ति, तपांसि मूर्तानीव; चतुराशीतिसाहस्राः श्रुताध्ययनसमृद्धाः।

Verse 34

स्थाने तस्मिन्गमिष्यामीत्युक्त्वाहं चलितस्तदा । खेचरो हिममाक्रम्य परं पारं गतस्ततः

“तस्मिन् स्थाने गमिष्यामि” इत्युक्त्वा तदा अहं चलितः; खेचरः सन् हिमं आक्रम्य ततः परं पारं गतः।

Verse 35

अद्राक्षं पुण्यभूमिस्थं ग्रामरत्नमहं महत् । शतयोजनविस्तीर्णं नानावृक्षसमाकुलम्

अद्राक्षं पुण्यभूमिस्थं महद् ग्रामरत्नम्; शतयोजनविस्तीर्णं नानावृक्षसमाकुलम्।

Verse 36

यत्र पुण्यवतां संति शतशः प्रवराश्रमाः । सर्वेषामपि जीवानां यत्रान्योन्यं न दुष्टता

यत्र पुण्यवतां शतशः प्रवराश्रमाः सन्ति; सर्वेषामपि जीवानां यत्रान्योन्यं न दुष्टता।

Verse 37

यज्ञभाजां मुनीनां यदुपकारकरं सदा । सतां धर्मवतां यद्वदुपकारो न शाम्यति

यज्ञभाजां मुनीनां यत् सदा उपकारकरं; सतां धर्मवतां च यद्वत् उपकारः न शाम्यति।

Verse 38

मुनीनां यत्र परमं स्थानं चाप्यविनाशकृत् । स्वाहास्वधावषट्कारहन्तकारो न नश्यति

यत्र मुनीनां परमं धाम, अविनाशकरं पुण्यस्थानं च; यत्र स्वाहा-स्वधा-वषट्काराः विघ्नहन्ता च न कदापि नश्यन्ति।

Verse 39

यत्र कृतयुगस्तार्थं बीजं पार्थावशिष्यते । सूर्यस्य सोमवंशस्य ब्राह्मणानां तथैव च

यत्र कृतयुगस्य सार्थं बीजं पृथिव्यामवशिष्यते; तथा सूर्यवंशस्य, सोमवंशस्य, ब्राह्मणानां च बीजं तत्रैव तिष्ठति।

Verse 40

स्थानकं तत्समासाद्य प्रविष्टोऽहं द्विजाश्रमान् । तत्र ते विविधान्वादान्विवदंते द्विजोत्तमाः

तत्पुण्यस्थानं समासाद्याहं द्विजाश्रमान् प्रविष्टवान्; तत्र द्विजोत्तमाः नानाविधान् वादान् विवदन्ते स्म।

Verse 41

परस्परं चिंतयाना वेदा मूर्तिधरा यथा । तत्र मेधाविनः केचिदर्थमन्यैः प्रपूरितम्

ते परस्परं चिन्तयन्तः वेदा इव मूर्तिधराः बभूवुः; तत्र केचिद् मेधाविनः अन्यैः अपूरितम् अर्थं प्रपूरयन्ति स्म।

Verse 42

विचिक्षिपुर्महात्मानो नभोगतमिवामिषम् । तत्रा हं करमुद्यम्य प्रावोचं पूर्यतां द्विजाः

महात्मानः तत्र नभोगतमिवामिषं वादान् विचिक्षिपुः; अथाहं करमुद्यम्य प्रावोचं— ‘पूर्यतां, हे द्विजाः!’

Verse 43

काकारावैः किमतैर्वो यद्यस्ति ज्ञानशालिता । व्याकुरुध्वं ततः प्रश्रान्मम दुर्विषहान्बहून्

काकाकारैः किमतैर्वो यदि ज्ञानशालिता। ततो मम बहून् दुर्विषहान् प्रश्नान् व्याकुरुध्वम्॥

Verse 44

ब्राह्मणा ऊचुः । वद ब्राह्मण प्रश्रान्स्वाञ्छ्रुत्वाऽधास्यामहे वयम् । परमो ह्येष नो लाभः प्रक्षान्पृच्छति यद्भवान्

ब्राह्मणा ऊचुः—वद ब्राह्मण प्रश्नान्; श्रुत्वा तान् वयं प्रत्युत्तरं दास्यामः। परमो ह्येष नो लाभो यद्भवान् प्रश्नान् पृच्छति॥

Verse 45

अहं पूर्विकया ते वै न्यषेधंत परस्परम् । अहं पूर्वमहं पूर्वमिति वीरा यथा रणे

अहं पूर्व इति गर्वेण ते वै परस्परं न्यषेधयन्। ‘अहं पूर्वम्, अहं पूर्वम्’ इति वीरा इव रणे॥

Verse 46

ततस्तान्ब्रवं प्रश्रानहं द्वादश पूर्वकान् । श्रुत्वा ते मामवो चंत लीलायंतो मुनीश्वराः

ततः तान् द्वादश पूर्वकान् अहं प्रश्नान् अब्रवम्। श्रुत्वा मां मुनीश्वराः लीलया इव प्रत्यवोचन्॥

Verse 47

किं ते द्विज बालप्रश्नैरमीभिः स्वल्पकैरपि । अस्माकं यन्निहीनं त्वं मन्यसे स ब्रवीत्वमून्

किं ते द्विज बालप्रश्नैरमीभिः स्वल्पकैः अपि? अस्माकं यन्निहीनं त्वं मन्यसे तद् ब्रूहि स्पष्टतः॥

Verse 48

ततोति विस्मितश्चाहं मन्यमानः कृतार्थताम् । तेषां निहीनं संचिंत्य प्रावोचं प्रब्रवीत्वयम्

ततोऽहं विस्मितोऽभवं कृतार्थतां मन्यमानः। तेषां किञ्चिन्न्यूनं संचिन्त्य प्रावोचं स्वमतं व्यजहार च॥

Verse 49

ततः सुतनुनामा स बालोऽबालोऽभ्युवाच माम् । मम मंदायते वाणी प्रश्नैः स्वल्पैस्तव द्विज । तथापि वच्मि मां यस्मान्निहीनं मन्यते भवान्

ततः सुतनुनामा स बालोऽप्यबाल इव मामभ्युवाच। ‘द्विज, तव स्वल्पप्रश्नैर्मम वाणी मन्दायते; तथापि यतो भवान्मां निहीनं मन्यते, तस्माद्वक्ष्यामि’॥

Verse 50

सुतनुरुवाच । अक्षरास्तु द्विपं चाशन्मातृकायाः प्रकीर्तिताः

सुतनुरुवाच—मातृकायाः अक्षराणि द्विपञ्चाशत् संख्यया प्रकीर्तितानि॥

Verse 51

ओंकारः प्रथमस्तत्र चतुर्दश स्वरास्तथा । स्पर्शाश्चैव त्रयस्त्रिं शदनुस्वारस्तथैव च

तत्र प्रथमः ओंकारः; ततश्चतुर्दश स्वराः। स्पर्शवर्णास्तु त्रयस्त्रिंशत्, अनुनासिकानुस्वारोऽपि तथैव॥

Verse 52

विसर्ज्जनीयश्च परो जिह्वामूलीय एव च । उपध्मानीय एवापि द्विपंचाशदमी स्मृताः

विसर्जनीयश्च परः जिह्वामूलीय एव च। उपध्मानीय एवापि—एते द्विपञ्चाशदिति स्मृताः॥

Verse 53

इति ते कथिता संख्या अर्थं चैषां श्रृणु द्विज । अस्मिन्नर्थे चेति हासं तव वक्ष्यामि यः पुरा

इति ते कथिता संख्या; इदानीं तेषामर्थं शृणु, द्विज। अस्यैव अर्थस्य विषये पुरा हास्यहेतुमुपदेशकं पुरावृत्तं ते वक्ष्यामि।

Verse 54

मिथिलायां प्रवृत्तोऽभूद्ब्राह्मणस्य निवेशने । मिथिलायां पुरा पुर्यां ब्राह्मणः कौथुमाभिधः

मिथिलायां पुरा पुर्यां ब्राह्मणः कौथुमाभिधः। स्वनिवेशने निवसन् प्रवृत्तोऽभूद् द्विजोत्तमः॥

Verse 55

येन विद्याः प्रपठिता वर्तंते भुवि या द्विज । एकत्रिंशत्सहस्राणि वर्षाणां स कृतादरः

येन विद्याः सम्यक् प्रपठिताः, या लोके प्रवर्तन्ते, द्विज। एकत्रिंशत्सहस्रवर्षाणि स कृतादरः तासु व्यतितार॥

Verse 56

क्षणमप्यनवच्छिन्नं पठित्वा गेहवानभूत् । ततः केनापि कालेन कौथुमस्याभवत्सुतः

क्षणमप्यनवच्छिन्नं पठित्वा स गेहवान् अभवत्। ततः केनापि कालेन कौथुमस्य सुतोऽभवत्॥

Verse 57

जडवद्वर्त्तमानः स मातृकां प्रत्यपद्यत । पठित्वा मातृकामन्यन्नाध्येति स कथंचन

जडवद्वर्त्तमानः स मातृकां प्रत्यपद्यत। पठित्वा मातृकामन्यन्नाध्येति स कथंचन॥

Verse 58

ततः पिता खिन्नरूपी जडं तं समभाषत । अधीष्व पुत्रकाधीष्व तव दास्यामि मोदकान्

ततः पिता खिन्नवदनः तं जडबुद्धिं पुत्रं समभाषत— “अधीष्व वत्स, अधीष्व; तव मोदकान् दास्यामि।”

Verse 59

अथान्यस्मै प्रदास्यामि कर्णावुत्पाटयामि ते

अथान्यस्मै प्रदास्यामि; कर्णौ ते उत्पाटयामि।

Verse 60

पुत्र उवाच । तात किं मोदकार्थाय पठ्यते लोभहेतवे । पठनंनाम यत्पुंसां परामार्थं हि तत्स्मृतम्

पुत्र उवाच— “तात, किं मोदकार्थाय लोभहेतवे पठ्यते? पठनं नाम पुंसां परमार्थायैव स्मृतम्।”

Verse 61

कौथुम उवाच । एवं ते वदमानस्य आयुर्भवतु ब्रह्मणः । साध्वी बुद्धिरियं तेऽस्तु कुतो नाध्येष्यतः परम्

कौथुम उवाच— “एवं वदमानस्य ते ब्रह्मण आयुर्भवतु। साध्वी बुद्धिरियं तेऽस्तु; कुतो नाध्येष्यतः परम्?”

Verse 62

पुत्र उवाच । तात सर्वं परिज्ञेयं ज्ञानमत्रैव वै यतः । ततः परं कंठशोषः किमर्थं क्रियते वद

पुत्र उवाच— “तात, सर्वं परिज्ञेयं ज्ञानमत्रैव यतः। ततः परं कण्ठशोषः किमर्थं क्रियते, वद।”

Verse 63

पितोवाच । विचित्रं भाषसे बाल ज्ञातोऽत्रार्थश्च कस्त्वया । ब्रूहि ब्रूहि पुनर्वत्स श्रोतुमिच्छामि ते गिरम्

पितोवाच—बाल, त्वं विचित्रं भाषसे; अत्र किमर्थं त्वया ज्ञातम्? ब्रूहि ब्रूहि पुनर्वत्स; तव गिरं श्रोतुमिच्छामि।

Verse 64

पुत्र उवाच । एकत्रिंशत्सहस्राणि पठित्वापि त्वया पितः । नानातर्कान्भ्रांतिरेव संधिता मनसिस्वके

पुत्र उवाच—पितः, एकत्रिंशत्सहस्राणि पठित्वापि त्वया; नानातर्कैः स्वमनसि भ्रान्तिरेव संधिता।

Verse 65

अयमयं चायमिति धर्मो यो दर्शनोदितः । तेषु वातायते चेतस्तव तन्नाशयामि ते

अयमयं चायमिति दर्शनोदितो यो धर्मः; तेषु तव चेतो वातायते। तत् ते नाशयामि।

Verse 66

उपदेशं पठस्येव नैवार्थज्ञोऽसि तत्त्वतः । पाठमात्रा हि ये विप्रा द्विपदाः पशवो हि ते

उपदेशं पठसि एव, नैवार्थज्ञोऽसि तत्त्वतः। पाठमात्रा ये विप्राः, ते द्विपदाः पशवो हि।

Verse 67

तत्ते ब्रवीमि तद्वाक्यं मोहमार्तंडमद्भुतम्

तस्मात् ते ब्रवीमि तद्वाक्यं मोहमार्तण्डमद्भुतम्।

Verse 68

अकारः कथितो ब्रह्मा उकारो विष्णुरुच्यते । मकारश्च स्मृतो रुद्रस्त्रयश्चैते गुणाः स्मृताः

अकारः ब्रह्मेति निगदितः, उकारो विष्णुरिति कथ्यते। मकारः रुद्र इति स्मृतः; एते त्रयः गुणास्त्रय इति च स्मृताः॥

Verse 69

अर्धमात्रा च या मूर्ध्नि परमः स सदाशिवः । एवमोंकारमाहात्म्यं श्रुतिरेषा सनातनी

या च मूर्ध्नि स्थितार्धमात्रा, स परमो सदाशिवः। एवं ओंकारस्य माहात्म्यं—एषा श्रुतिः सनातनी॥

Verse 70

ओंकारस्य च माहात्म्यं याथात्म्येन न शक्यते । वर्षाणामयुतेनापि ग्रंथकोटिभिरेव वा

ओंकारस्य माहात्म्यं याथात्म्येन न शक्यते वक्तुम्। वर्षाणामयुतेनापि, ग्रन्थकोटिभिरेव वा॥

Verse 71

पुनर्यत्सारसर्वस्वं प्रोक्तं तच्छ्रूयतां परम् । अःकारांता अकाराद्या मनवस्ते चतुर्दश

पुनरपि यत्सारसर्वस्वं प्रोक्तं, तत्परं श्रूयताम्। अकाराद्या अःकारान्ता मनवस्ते चतुर्दश॥

Verse 72

स्वायंभुवश्च स्वारोचिरौत्तमो रैवतस्तथा । तामसश्चाक्षुषः षष्ठस्तथा वैवस्वतोऽधुना

स्वायम्भुवः स्वारोचिषः उत्तमः रैवतस्तथा। तामसः चाक्षुषः षष्ठः, तथा वैवस्वतोऽधुना॥

Verse 73

सावर्णिर्ब्रह्मसावर्णी रुद्रसावर्णिरेव च । दक्षसावर्णिरेवापि धर्मसावर्णिरेव च

सावर्णिर्ब्रह्मसावर्णी रुद्रसावर्णिरेव च । दक्षसावर्णिरेवापि धर्मसावर्णिरेव च ॥

Verse 74

रौच्यो भौत्यस्तथा चापि मनवोऽमी चतुर्दश । श्वेतः पांडुस्तथा रक्तस्ताम्रः पीतश्च कापिलः

रौच्यो भौत्यस्तथा चापि मनवोऽमी चतुर्दश । श्वेतः पांडुस्तथा रक्तस्ताम्रः पीतश्च कापिलः ॥

Verse 75

कृष्णः श्यामस्तथा धूम्रः सुपिशंगः पिशंगकः । त्रिवर्णः शबलो वर्णैः कर्कंधुर इति क्रमात्

कृष्णः श्यामस्तथा धूम्रः सुपिशंगः पिशंगकः । त्रिवर्णः शबलो वर्णैः कर्कंधुर इति क्रमात् ॥

Verse 76

वैवस्वतः क्षकारश्च तात कृष्णः प्रदृश्यते । ककाराद्य हकारांतास्त्रयस्त्रिंशच्च देवताः

वैवस्वतः क्षकारश्च तात कृष्णः प्रदृश्यते । ककाराद्य हकारांतास्त्रयस्त्रिंशच्च देवताः ॥

Verse 77

ककाराद्याष्ठकारांता आदित्या द्वादश स्मृताः । धाता मित्रोऽर्यमा शक्रो वरुणाश्चांशुरेव च

ककाराद्याष्ठकारांता आदित्या द्वादश स्मृताः । धाता मित्रोऽर्यमा शक्रो वरुणाश्चांशुरेव च ॥

Verse 78

भगो विवस्वान्पूषा च सविता दशमस्तथा । एकादशस्तथा त्वष्टा विष्णुर्द्वादश उच्यते

भगो विवस्वान् पूषा च सविता दशमः स्मृतः । एकादशस्तथा त्वष्टा विष्णुर्द्वादश उच्यते ॥

Verse 79

जघन्यजः स सर्वेषामादित्यानां गुणाधिकः । डकाराद्या बकारांता रुद्राश्चैकादशैव तु

जघन्यजः स सर्वेषामादित्यानां गुणाधिकः । डकाराद्या बकारान्ता रुद्राश्चैकादशैव तु ॥

Verse 80

कपाली पिंगलो भीमो विरुपाक्षो विलोहितः । अजकः शासनः शास्ता शंभुश्चण्डो भवस्तथा

कपाली पिङ्गलो भीमो विरूपाक्षो विलोहितः । अजकः शासनः शास्ता शम्भुश्चण्डो भवस्तथा ॥

Verse 81

भकाराद्याः षकारांता अष्टौ हि वसवो मताः । ध्रुवो घोरश्च सोमश्च आपश्चैव नलोऽनिलः

भकाराद्याः षकारान्ता अष्टौ हि वसवो मताः । ध्रुवो घोरश्च सोमश्च आपश्चैव नलोऽनिलः ॥

Verse 82

प्रत्यूषश्च प्रभासश्च अष्टौ ते वसवः स्मृताः । सौ हश्चेत्यश्विनौ ख्यातौ त्रयस्त्रिंशदिमे स्मृताः

प्रत्यूषश्च प्रभासश्च अष्टौ ते वसवः स्मृताः । सौ हश्चेत्यश्विनौ ख्यातौ त्रयस्त्रिंशदिमे स्मृताः ॥

Verse 83

अनुस्वारो विसर्गश्च जिह्वामूलीय एव च । उपध्मानीय इत्येते जरायुजास्तथांडजाः

अनुस्वारो विसर्गश्च जिह्वामूलीय एव च । उपध्मानीय इत्येते जरायुजास्तथाण्डजाः ॥

Verse 84

स्वेदजाश्चोद्भिजाश्चेति तत जीवाः प्रकीर्तिताः । भावार्थः कथितश्चायं तत्त्वार्थं श्रृणु सांप्रतम्

स्वेदजाश्चोद्भिजाश्चेति तत् जीवाः प्रकीर्तिताः । भावार्थः कथितश्चायं तत्त्वार्थं शृणु सांप्रतम् ॥

Verse 85

ये पुमांसस्त्वमून्देवान्समाश्रित्य क्रियापराः । अर्धमात्रात्मके नित्ये पदे लीनास्त एव हि

ये पुमांसस्त्वमून् देवान् समाश्रित्य क्रियापराः । अर्धमात्रात्मके नित्ये पदे लीनास्त एव हि ॥

Verse 86

चतुर्णां जीवयोनीनां तदैव परिमुच्यते । यदाभून्मनसा वाचा कर्मणा च यजेत्सुरान्

चतुर्णां जीवयोनीनां तदैव परिमुच्यते । यदाभून्मनसा वाचा कर्मणा च यजेत् सुरान् ॥

Verse 87

यस्मिञ्छास्त्रे त्वमी देवा मानिता नैव पापिभिः । तच्छास्त्रं हि न मंतव्यं यदि ब्रह्मा स्वयं वदेत्

यस्मिञ्छास्त्रे त्वमी देवा मानिता नैव पापिभिः । तच्छास्त्रं हि न मन्तव्यं यदि ब्रह्मा स्वयं वदेत् ॥

Verse 88

अमी च देवाः सर्वत्र श्रौते मार्गे प्रतिष्ठिताः । पाषण्डशास्त्रे सर्वत्र निषिद्धाः पापकर्मभिः

अमी च देवाः सर्वत्र श्रौतमार्गे प्रतिष्ठिताः; पाषण्डशास्त्रेषु तु सर्वत्र पापकर्मभिः निषिद्धाः।

Verse 89

तदमून्ये व्यतिक्रम्य तपो दानमथो जपम् । प्रकुर्वंति दुरात्मानो वेपते मरुतः पथि

तान् देवान् व्यतिक्रम्य दुरात्मानो तपो दानं जपं च प्रकुर्वन्ति; तेषां कृत्यैर्मरुतः पथोऽपि वेपते।

Verse 90

अहो मोहस्य माहात्म्यं पश्यताविजितात्मनाम् । पठंति मातृकां पापा मन्यंते न सुरानिह

अहो मोहस्य माहात्म्यं पश्यताविजितात्मनाम्; पापा मातृकां पठन्ति, इह तु सुरान् न मन्यन्ते।

Verse 91

सुतनुरुवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा पिताभूदतिविस्मितः । पप्रच्छ च बहून्प्रश्रान्सोप्य वादीत्तथातथा

सुतनुरुवाच—इति तस्य वचः श्रुत्वा पिता अतिविस्मितोऽभवत्; स बहून् प्रश्नान् पप्रच्छ, सोऽपि वादीत्तथातथा।

Verse 92

मयापि तव प्रोक्तोऽयं मातृकाप्रश्र उत्तमः । द्वितीयं श्रृणु तं प्रश्नं पंचपंचाद्भुतं गृहम्

मयापि तव प्रोक्तोऽयं मातृकाप्रश्न उत्तमः; इदानीं द्वितीयं प्रश्नं शृणु—पञ्चपञ्चाद्भुतं गृहम्।

Verse 93

पंचभूतानि पञ्चैव कर्मज्ञानेंद्रियाणि च । पंच पंचापि विषया मनोबुद्ध्यहमेव च

पञ्च भूतानि सन्त्येव, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च । पञ्च ज्ञानेंद्रियाण्यपि, पञ्च विषयाः समाहिताः ॥ मनो बुद्धिरहङ्कारश्चैव—एतत् सर्वं समुच्यते ॥

Verse 94

प्रकृतिः पुरुषश्चैव पञ्चविंशः सदाशिवः । पञ्चपञ्चभिरेततैस्तु निष्पन्नं गृहमुच्यते

प्रकृतिः पुरुषश्चैव, पञ्चविंशः सदाशिवः । पञ्चपञ्चभिरैतैस्तु निष्पन्नं गृहमुच्यते ॥

Verse 95

देहमेतदिदं वेद तत्त्वतो यात्यसौ शिवम् । बहुरूपां स्त्रियं प्राहुर्बुद्धिं वेदांतवादिनः

देहमेतदिदं यस्तु तत्त्वतो वेत्ति निश्चयात् । स याति शिवसामीप्यं; बुद्धिं स्त्रीं बहुरूपिणीम् ॥ वेदान्तवादिनः प्राहुः सदा नानाविभासिनीम् ॥

Verse 96

सा हि नानार्थभजनान्नानारूपं प्रपद्यते । धर्मस्यैकस्य संयोगाद्बहुधाप्येकिकैव सा

सा हि नानार्थभजनात् नानारूपं प्रपद्यते । धर्मस्यैकस्य संयोगात् बहुधाप्येकिकैव सा ॥

Verse 97

इति यो वेदे तत्त्वार्थं नासौ नरकमाप्नुयात् । मुनिभिर्यश्च न प्रोक्तं यन्न मन्येत दैवतान्

इति यो वेत्ति तत्त्वार्थं नासौ नरकमाप्नुयात् । मुनिभिर्यच्च न प्रोक्तं तन्न दैवतमन्येत ॥

Verse 98

वचनं तद्बुधाः प्रहुर्बंधं चित्रकथं त्विति । यच्च कामान्वितं वाक्यं पंचमं वाप्यतः श्रुणु

तद्वचनं बुधाः बन्धं प्राहुः—चित्रकथामात्रम् इति। अथ पञ्चमं वाक्यं शृणु—यत् कामान्वितं वचनम्।

Verse 99

एको लोभो महान्ग्राहो लोभात्पापं प्रवर्तते । लोभात्क्रोधः प्रभवति लोभात्कामः प्रवर्तते

एको लोभो महान् ग्राहः; लोभात् पापं प्रवर्तते। लोभात् क्रोधः प्रभवति, लोभात् कामः प्रवर्धते।

Verse 100

लोभान्मोहश्च माया च मानः स्तम्भः परेष्सुता । अविद्याऽप्रज्ञता चैव सर्वं लोभात्प्रवर्तते

लोभात् मोहश्च माया च मानः स्तम्भः परेषुता। अविद्या अप्रज्ञता चैव—सर्वं लोभात् प्रवर्तते।

Verse 101

हरणं परवित्तानां परदाराभिमर्शनम् । साहसानां च सर्वेषामकार्याणआं क्रियास्तथा

परेषां वित्तहरणं परदाराभिमर्शनम्। साहसानां च सर्वेषाम् अकार्याणां क्रियास्तथा।

Verse 102

स लोभः सह मोहेन विजेतव्यो जितात्मना । दम्भो द्रोहश्च निंदा च पैशुन्यं मत्सरस्तथा

स लोभः सह मोहेन विजेतव्यो जितात्मना। ततो दम्भो द्रोहश्च निन्दा पैशुन्यं मत्सरस्तथा।

Verse 103

भवन्त्येतानि सर्वाणि लुब्धानामकृतात्मनाम् । सुमहां त्यपि सास्त्राणि धारयंति बहुश्रुताः

एतानि सर्वदोषरूपाणि लुब्धेष्वकृतात्मसु जायन्ते। बहुश्रुताः सुमहान्यपि शास्त्राणि धारयन्तोऽपि तेष्वेव पतन्ति॥

Verse 104

छेत्तारः संशयानां च लोभग्रस्ता व्रजंत्यधः । लोभक्रोधप्रसक्ताश्च शिष्टाचारबहिष्कृताः

संशयच्छेत्तारोऽपि लोभग्रस्ताः अधो व्रजन्ति। लोभक्रोधपरायणाः शिष्टाचारात् बहिष्कृताः भवन्ति॥

Verse 105

अन्तःक्षुरा वाङ्मधुराः कूपाश्धन्नास्तृणौरिव । कुर्वते ये बहून्मार्गांस्तांस्तान्हेतुबलन्विताः

अन्तः क्षुरसमाः, वाङ्मधुराः; तृणावृतकूपा इव। ये बहून् मार्गान् कुर्वन्ति, ते ते हेतુबलसमन्विताः क्रमशः प्रवर्तन्ते॥

Verse 106

सर्वमार्गं विलुंमपंति लोभाज्जातिषु निष्ठुराः । धर्मावतंसकाः क्षुद्रा मुष्णंति ध्वजिनो जगत्

लोभात् निष्ठुराः जातिषु जातिषु सर्वमार्गं विलुम्पन्ति। क्षुद्राः धर्मावतंसकाः ध्वजिन इव जगन्मुष्णन्ति॥

Verse 107

एतेऽतिपापिनो ज्ञेया नित्यं लोभसमन्विताः । जनको युवनाश्वश्च वृषादर्भिः प्रसेनजित्

एतेऽतिपापिनो ज्ञेयाः नित्यं लोभसमन्विताः—जनकः युवनाश्वश्च वृषादर्भिः प्रसेनजित्॥

Verse 108

लोभक्षयाद्दिवं प्राप्तास्तथैवान्ये जनाधिपाः । तस्मात्त्यजंति ये लोभं तेऽतिक्रामंति सागरम्

लोभक्षयात् दिवं प्राप्ता जनाधिपाः तथैव च। तस्मात् ये लोभं त्यजन्ति ते संसारसागरम् अतिक्रामन्ति॥

Verse 109

संसाराख्यमतोऽनये ये ग्राहग्रस्ता न संशयः । अथ ब्राह्मणभेदांस्त्वमष्टो विप्रावधारय

संसाराख्येनानेन ये ग्राहग्रस्ता न संशयः। अथ ब्राह्मणभेदान् त्वम् अष्टौ विप्रावधारय॥

Verse 110

मात्रश्च ब्राह्मणश्चैव श्रोत्रियश्च ततः परम् । अनूचानस्तथा भ्रूण ऋषिकल्प ऋषिर्मुनिः

मात्रश्च ब्राह्मणश्चैव श्रोत्रियश्च ततः परम्। अनूचानस्तथा भ्रूण ऋषिकल्प ऋषिर्मुनिः॥

Verse 111

एते ह्यष्टौ समुद्दिष्टा ब्राह्मणाः प्रथमं श्रुतौ । तेषां परः परः श्रेष्ठो विद्यावृत्तविशेषतः

एते ह्यष्टौ समुद्दिष्टा ब्राह्मणाः प्रथमं श्रुतौ। तेषां परः परः श्रेष्ठो विद्यावृत्तविशेषतः॥

Verse 112

ब्राह्मणानां कुले जातो जातिमात्रो यदा भवेत् । अनुपेतः क्रियाहीनो मात्र इत्यभिधीयते

ब्राह्मणानां कुले जातो जातिमात्रो यदा भवेत्। अनुपेतः क्रियाहीनो मात्र इत्यभिधीयते॥

Verse 113

एकोद्देश्यमतिक्रम्य वेदस्याचारवानृजुः । स ब्राह्मण इति प्रोक्तो निभृतः सत्यवाग्घृणी

वेदस्यैकदेशमात्रं नातिक्रम्य, यः सदाचारवान् ऋजुः, निभृतः, सत्यवाक्, घृणी च; स एव ‘ब्राह्मणः’ इति प्रोक्तः।

Verse 114

एकां शाखां सकल्पां च षड्भिरंगैरधीत्य च । षट्कर्मनिरतो विप्रः श्रोत्रियोनाम धर्मवित्

एकां वेदशाखां सकल्पां षडङ्गैश्च सहाधीत्य, षट्कर्मनिरतः विप्रः ‘श्रोत्रियः’ इति कथ्यते, स धर्मवित्।

Verse 115

वेदवेदांगतत्त्वज्ञः शुद्धात्मा पापवर्जितः । श्रेष्ठः श्रोत्रियवान्प्राज्ञः सोऽनूचान इति स्मृतः

वेदवेदाङ्गयोस्तत्त्वं यो जानाति, शुद्धात्मा पापवर्जितः; श्रेष्ठः श्रोत्रियसम्पन्नः प्राज्ञः स ‘अनूचानः’ इति स्मृतः।

Verse 116

अनूचानगुणोपेतो यज्ञस्वाध्याययंत्रितः । भ्रूण इत्युच्यते शिष्टैः शेषभोजी जितेंद्रियः

अनूचानगुणोपेतः यज्ञस्वाध्यायसंयतः, शेषभोजी जितेन्द्रियः; स शिष्टैः ‘भ्रूणः’ इत्युच्यते।

Verse 117

वैदिकं लौकिकं चैव सर्वज्ञानमवाप्य यः । आश्रमस्थो वशी नित्यमृषिकल्प इति स्मृतः

वैदिकं लौकिकं चैव सर्वज्ञानमवाप्य यः, आश्रमस्थो वशी नित्यं; स ‘ऋषिकल्पः’ इति स्मृतः।

Verse 118

ऊर्ध्वरेता भवत्यग्र्यो नियताशी नसंश यी । शापानुग्रहयोः शक्तः सत्यसंधो भवेदृषिः

ऊर्ध्वरेता नियताशी निःसंशयः स भवत्यग्र्यः। शापानुग्रहयोः शक्तः सत्यसन्धो भवेदृषिः॥

Verse 119

निवृत्तः सर्वतत्त्वज्ञः कामक्रोधविवर्जितः । ध्यानस्थानिष्क्रियो दांतस्तुल्यमृत्कांचनो मुनिः

निवृत्तः सर्वतत्त्वज्ञः कामक्रोधविवर्जितः। ध्यानस्थो निष्क्रियो दान्तस्तुल्यमृत्काञ्चनो मुनिः॥

Verse 120

एवमन्वयविद्याभ्यां वृत्तेन च समुच्छ्रिताः । त्रिशुक्लानाम विप्रेंद्राः पूज्यन्ते सवनादिषु

एवमन्वयविद्याभ्यां वृत्तेन च समुच्छ्रिताः। त्रिशुक्लानां विप्रेन्द्राः पूज्यन्ते सवनादिषु॥

Verse 121

इत्येवंविधविप्रत्वमुक्तं श्रृणु युगादयः । नवमी कार्तिके शुक्ला कृतादिः परिकीर्तिता

इत्येवंविधविप्रत्वमुक्तं शृणु युगादयः। नवमी कार्तिके शुक्ला कृतादिः परिकीर्तिता॥

Verse 122

वैशाखस्य तृतीया या शुक्ला त्रेतादिरुच्यते । माघे पञ्चदशीनाम द्वापरादिः स्मृता बुधैः

वैशाखस्य तृतीया या शुक्ला त्रेतादिरुच्यते। माघे पञ्चदशी पूर्णा द्वापरादिः स्मृता बुधैः॥

Verse 123

त्रयोदशी नभस्ये च कृष्णा सा हि कलेः स्मृता । युगादयः स्मृता ह्येता दत्तस्याक्षयकारकाः

नभस्ये मासि कृष्णपक्षस्य त्रयोदशी तिथिः कलेर्युगस्यादिरिति स्मृता। एताः युगादयः प्रसिद्धाः; तासु कृतं दानं अक्षयफलप्रदं भवति।

Verse 124

एताश्चतस्रस्तिथयो युगाद्या दत्तं हुतं चाक्षयमाशु विद्यात् । युगेयुगे वर्षशतेन दानं युगादिकाले दिवसेन तत्फलम्

एताश्चतस्रस्तिथयो युगाद्याः; तासु दत्तं हुतं च शीघ्रमक्षयमिति विद्यात्। युगेयुगे वर्षशतेन कृतं दानं युगादिकाले एकदिवसेन तत्फलम्।

Verse 125

युगाद्याः कथिता ह्येता मन्वाद्याः श्रृणु सांप्रतम् । अश्वयुक्छुक्लनवमी द्वादशी कार्तिके तथा

युगाद्याः कथिता ह्येताः; मन्वाद्याः शृणु सांप्रतम्। अश्वयुक्मासे शुक्लनवमी, तथा कार्तिके द्वादशी।

Verse 126

तृतीया चैत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च । फाल्गुनस्य त्वमावास्या पौषस्यैकादशी तथा

चैत्रमासस्य तृतीया तथा भाद्रपदस्य च तृतीया। फाल्गुनस्य अमावास्या, पौषमासस्यैकादशी च तथा।

Verse 127

आषाढस्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी । श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढी च पूर्णिमा

आषाढमासस्य दशमी, माघमासस्य सप्तमी च। श्रावणमासे कृष्णपक्षाष्टमी, तथा आषाढी पूर्णिमा च।

Verse 128

कार्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्येष्ठे पञ्चदशी सिता । मन्वंतरादयश्चैता दत्तस्याक्षयकारकाः

कार्तिक्यां फाल्गुन्यां चैत्र्यां च पौर्णमासी, तथा ज्येष्ठे शुक्लपक्षस्य पञ्चदशी; मन्वन्तरादयश्चैते—दत्तस्य फलमक्षयं कुर्वन्ति।

Verse 129

यस्यां तिथौ रथं पूर्वं प्राप देवो दिवाकरः । सा तिथिः कथिता विप्रैर्माघे या रथसप्तमी

यस्यां तिथौ पुरा देवो दिवाकरः रथं प्राप, सा तिथिर्विप्रैः कथिता—माघमासे या रथसप्तमी।

Verse 130

तस्यां दत्तं हुतं चेष्टं सर्वमेवाक्षयं मतम् । सर्वदारिद्र्यशमनं भास्करप्रीतये मतम्

तस्यां तिथौ दत्तं हुतं चेष्टं च यत्किञ्चित्, सर्वमेवाक्षयं मतम्; भास्करप्रीतये कृतं सर्वदारिद्र्यशमनं स्मृतम्।

Verse 131

नित्योद्वेजकमाहुर्यं बुधास्तं श्रृणु तत्त्वतः । यश्च याचनिको नित्यं न स स्वर्गस्य भाजनम्

नित्योद्वेजक इत्याहुर्बुधास्तं, शृणु तत्त्वतः; यश्च नित्यं याचनिको भवति, स स्वर्गस्य भाजनं न।

Verse 132

उद्वेजयति भूतानि यथा चौरास्तथैव सः । नरकं याति पापात्मा नित्योद्वेगकरस्त्वसौ

यथा चौराः भूतानि उद्वेजयन्ति तथैव सः; पापात्मा नित्योद्वेगकरस्त्वसौ नरकं याति।

Verse 133

इहोपपत्तिर्मम केन कर्मणा क्व च प्रयातव्यमितो मयेति । विचार्य चैवं प्रतिकारकारी बुधैः स चोक्तो द्विज दक्षदक्षः

इदं ममावस्थां केन कर्मणा प्राप्तमिति, इतः परं क्व मया गन्तव्यमिति च यः सम्यग्विचार्य प्रतिकारं करोति, स एव बुधैः ‘दक्षदक्षो द्विजः’ इति कथ्यते।

Verse 134

मासैरष्टभिरह्ना च पूर्वेण वयसायुषा । तत्कर्म पुरुषः कुर्याद्येनांते सुखमेधते

आयुषः पूर्वभागेन, मासैर्दिनैश्च यौवनस्याद्यवस्थया च, यत्कर्म पुरुषः कुर्यात् येनान्ते सुखं वर्धते।

Verse 135

अर्चिर्धूमश्च मार्गौ द्वावाहुर्वेदांतवादिनः । अर्चिषा याति मोक्षं च धूमेनावर्तते पुनः

अर्चिर्धूम इति द्वौ मार्गौ वेदान्तविदो वदन्ति; अर्चिषा मोक्षमाप्नोति, धूममार्गेण पुनरावर्तते।

Verse 136

यज्ञैरासाद्यते धूमो नैष्कर्म्येणार्चिराप्यते । एतयोरपरो मार्गः पाखंड इति कीर्त्यते

यज्ञैर्धूम एव प्राप्यते, नैष्कर्म्येणार्चिरेव लभ्यते; एतयोर्द्वयोर्मार्गयोः परो यः पन्थाः स ‘पाखण्डः’ इति कीर्त्यते।

Verse 137

यो देवान्मन्यते नैव धर्मांश्च मनुसूचितान् । नैतौ स याति पंथानौ तत्त्वार्थोऽयं निरूपितः

यो देवान् न मन्यते, मनुना निर्दिष्टान् धर्मांश्च नाङ्गीकरोति, स एतौ द्वौ पन्थानौ न याति; अयं तत्त्वार्थः सम्यग्निरूपितः।

Verse 138

इते ते कीर्तिताः प्रश्राः शक्त्या ब्राह्मणसत्तम । साधु वाऽसाधु वा ब्रूही ख्यापयात्मानमेव च

इति ते मया यथाशक्ति प्रश्राः कीर्तिताः, ब्राह्मणसत्तम। साधु वा असाधु वा तत् ब्रूहि, आत्मानं च स्वकीयं परिचयं प्रकाशय।