Adhyaya 47
अध्यायेऽस्मिन् शक्तेः तत्त्वं सुव्यवस्थितं निरूप्यते। सा नित्यप्रकृतिरिव सर्वव्यापिनी, यथा परमेश्वरस्य सर्वव्याप्तिः; सा चाभिमुखीभूता मोक्षहेतुः, विमुखीभूता बन्धहेतुरिति प्रतिपाद्यते। शक्त्यवमानिनां योगिनां वाराणस्यां पतनदृष्टान्तेन चेतना प्रदीयते। ततः दिग्व्यवस्थया चतुर्षु दिक्षु चतस्रो महाशक्तयः प्रतिष्ठाप्यन्ते—पूर्वे सिद्धाम्बिका, दक्षिणे तारा (कूर्मप्रसङ्गेन वेदधर्मरक्षणसम्बद्धा), पश्चिमे भास्करा (सूर्यनक्षत्रादीनां तेजोवर्धिनी), उत्तरे योगनन्दिनी (योगशुद्धि-सनकादिसम्बन्धिनी)। अनन्तरं तीर्थे नवदुर्गाः प्रतिष्ठाप्यन्ते—त्रिपुरा, कोलम्बा (रुद्राणीसम्बद्धकूपयुक्ता; माघाष्टम्यां स्नानविशेषः; महातीर्थातिशयप्रशंसा), कपालेशी, सुवर्णाक्षी, महादुर्गा ‘चर्चिता’ (शौर्यप्रदा; बद्धवीरमोचनदृष्टान्तेन), त्रैलोक्यविजया (सोमलोकसम्भवा), एकवीरा (प्रलयशक्तिस्वरूपा), हरसिद्धिः (रुद्रदेहसम्भवा; डाकिनीविघ्ननिवारिणी), तथा ईशानकोणे चण्डिका/नवमी (चण्ड-मुण्ड-अन्धक-रक्तबीजादियुद्धप्रसङ्गैः)। नवरात्रपूजाविधानं बलि-पूप-नैवेद्य-धूप-गन्धादिभिः सह निर्दिश्यते, तथा मार्गचतुष्पथादिषु रक्षणफलप्राप्तिः कथ्यते। भूतमाता/गुहाशक्तिः दुष्टभूतसीमाबन्धनं कृत्वा वैशाखदर्शदिने निर्दिष्टोपहारैः पूजयतां वरान् ददातीत्यपि वर्ण्यते। उपसंहारे तीर्थे बहुस्थानेषु देवीसमूहस्य निवासः, तथा धर्मव्यवस्था-रक्षा-इष्टसिद्ध्यर्थं विधिपूर्वकं कर्माराधनमेव मुख्योपाय इति प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । ततो मयास्य तीर्थस्य रक्षणाय पुनर्जय । समाराध्य यथा देव्यः स्थापितास्तच्छृणुष्व भोः
नारद उवाच—ततोऽहं तस्य तीर्थस्य रक्षणाय, हे पुनर्जय, देवीं समाराध्य यथा देव्योऽत्र स्थापिताः, तत् शृणुष्व भोः।
Verse 2
यथात्मा सर्वभूतेषु व्यापकः परमेश्वरः । तथैव प्रकृतिर्नित्या व्यापका परमेश्वरी
यथा परमेश्वर आत्मा सर्वभूतेषु व्यापकः, तथैव नित्या प्रकृतिः परमेश्वरी सर्वत्र व्यापिका।
Verse 3
शक्ति प्रसादादाप्नोति वीर्यं सर्वाश्च संपदः । ईश्वरी सर्वभूतेषु सा चैवं पार्थ संस्थिता
शक्तेः प्रसादात् वीर्यं सर्वाश्च संपदः प्राप्यन्ते; सा ईश्वरी सर्वभूतेषु स्थितेति, हे पार्थ, एवं सर्वत्र संस्थिता।
Verse 4
बुद्धिह्रीपुष्टिलज्जेति तुष्टिः शांतिः क्षमा स्पृहा । श्रद्धा च चेतना शक्तिर्मंत्रोत्साहप्रभूद्भवा
बुद्धिर्ह्रीः पुष्टिर्लज्जा तुष्टिः शान्तिः क्षमा स्पृहा। श्रद्धा चेतना शक्तिर्मन्त्रोत्साहप्रभूद्भवा॥
Verse 5
इयमेव च बंधाय मोक्षायेयं च सर्वदा । एनामाराध्य चैश्वर्यमिन्द्राद्याः समवाप्नुयुः
इयमेव बन्धाय मोक्षाय च सर्वदा; एनामाराध्य ऐश्वर्यमिन्द्राद्याः समवाप्नुयुः।
Verse 6
ये च शक्तिं न मन्यंते तिरस्कुर्वंति चाधमाः । योगीन्द्रा अपि ते व्यक्तं भ्रश्यंते काशिजा यथा
ये शक्तिं न मन्यन्ते तिरस्कुर्वन्ति चाधमाः; योगीन्द्रा अपि ते व्यक्तं भ्रश्यन्ते काशिजा यथा।
Verse 7
वाराणस्यां किल पुरा सिद्धयोगीश्वराः पुनः । अवमन्य च ते शक्तिं पुनर्भ्रंशमुपागताः
वाराणस्यां पुरा किल सिद्धयोगीश्वराः केचन । शक्तिमवमन्य ते पुनर्भ्रंशमुपागताः ॥
Verse 8
तस्मात्सदा देहिनेयं शक्तिः पूज्यैव नित्यदा । तुष्टा ददाति सा कामान्रुष्टा संहरते क्षणात्
तस्मात्सदा देहिभिः शक्तिः पूज्यैव नित्यदा । तुष्टा ददाति सा कामान्रुष्टा संहरते क्षणात् ॥
Verse 9
परमा प्रकृतिः सा च बहुभेदैर्व्यवस्थिता । तासां मध्ये महादेव्यो ह्यत्र संस्थापिताः शृणु
सा परमा प्रकृतिश्चैव बहुभेदैर्व्यवस्थिता । तासां मध्ये महादेव्यो ह्यत्र संस्थापिताः शृणु ॥
Verse 10
चतस्रस्तु महाशक्त्यश्चतुर्दिक्षु व्यवस्थिताः । सिद्धांबिका तु पूर्वस्यां स्थापिता सा गुहेन च
चतस्रस्तु महाशक्त्यश्चतुर्दिक्षु व्यवस्थिताः । सिद्धाम्बिका तु पूर्वस्यां गुहेनैव प्रतिष्ठिता ॥
Verse 11
जगदादौ मूलूप्रकृतेरुत्पन्ना सा प्रकीर्त्यते । आराधिता यतः सिद्धैस्तस्मात्सिद्धांबिका च सा
जगदादौ मूलप्रकृतेरुत्पन्ना सा प्रकीर्त्यते । सिद्धैराराधिता यस्मात्तस्मात्सिद्धाम्बिका स्मृता ॥
Verse 12
दक्षिणस्यां तथा तारा संस्थिता स्थापिता मया । तारणार्थाय देवानां यस्मात्कूर्मं समाश्रिता
दक्षिणदिशि तथा तारा मया संस्थापिता प्रतिष्ठापिता च। देवानां तारणार्थं यस्मात् सा कूर्मं समाश्रिता।
Verse 13
ययाविष्टः समुज्जह्रे वेदान्कूर्मो जगद्गुरुः । अनयाविष्टदेहश्च बुधो बौद्धान्हनिष्यति
ययाविष्टः समुज्जह्रे वेदान् कूर्मो जगद्गुरुः। अनयाविष्टदेहश्च बुद्धो बौद्धान् हनिष्यति।
Verse 14
कोटिशो वेदमार्गस्य ध्वंसकान्पापकर्मिणः । इयं मया समाराध्य समानीता गिरेः सुता
कोटिशो वेदमार्गस्य ध्वंसकाः पापकर्मिणः प्रादुर्भवन्ति। तस्माद् इयं मया समाराध्य गिरेः सुता रक्षणार्थं समानीता।
Verse 15
कोटिसंख्याभिरत्युग्रदेवीभिः संवृता च सा । दक्षिणां दिशमाश्रित्य संस्थिता मम गौरवात्
कोटिसंख्याभिरत्युग्रदेवीभिः संवृता सा। दक्षिणां दिशमाश्रित्य मम गौरवात् संस्थिता।
Verse 16
पश्चिमायां तथा देवी संस्थिता भास्करा शुभा । ययाविष्टानि भासंते भास्करप्रमुखानि च
पश्चिमदिशि तथा देवी भास्करा शुभा संस्थिता। ययाविष्टानि भासन्ते भास्करप्रमुखानि च।
Verse 17
बिंबानि सर्वताराणां गच्छन्त्यायांति च द्रुतम् । सैषा महाबला शक्तिर्भास्वरा कुरुनन्दन
सर्वताराणां बिम्बानि द्रुतं गच्छन्त्यायान्ति च। एषा सा भास्वरी महाबला शक्तिः, कुरुनन्दन॥
Verse 18
मयाराध्य समानीता कटाहादत्र संस्थिता । कोटिकोटिवृता नित्यं त्रायते पश्चिमां दिशम्
मयाराध्य कटाहादत्र समानीता प्रतिष्ठिता। कोटिकोटिवृता नित्यं पश्चिमां दिशं त्रायते॥
Verse 19
उत्तरस्यां तथा देवी संस्थिता योगनंदिनी । परमप्रकृतेर्देहात्पूर्वं निःसृतया यया
उत्तरस्यां दिशि देवी योगनन्दिनी प्रतिष्ठिता। या परमा प्रकृतेर्देहात् पूर्वं निःसृतशक्तिरभूत्॥
Verse 20
दृष्ट्या दृष्टा निर्मलया योगमापुश्चतुःसनाः । योगीश्वरी च सा देवी सनकाद्यैः सुतोषिता
निर्मलया दृष्ट्या तां दृष्ट्वा चतुःसनाः समाधिमापुः। सा योगीश्वरी देवी सनकाद्यैः सुतोषिता॥
Verse 21
सैव चांडकटाहान्मे समाराध्यात्र प्रापिता । योगिनीभिः परिवृता संस्थिता चोत्तरां दिशम्
सैव चाण्डकटाहान्मे समाराध्यात्र प्रापिता। योगिनीभिः परिवृता संस्थिता चोत्तरां दिशम्॥
Verse 22
एवमेता महाशक्त्यश्चतस्रः संस्थिताः सदा । पूजिताः कामदा नित्यं रुष्टाः संहरणक्षमाः
एवं हि एताः महाशक्तयः चतस्रः सदा संस्थिताः। पूजिताः नित्यं कामदान्यः, रुष्टाः संहरणक्षमाः॥
Verse 23
ततश्च नव मे दुर्गाः समानीताः शृणुध्व ताः
ततः मम नव दुर्गाः समानीताः; ताः शृणुध्वम्।
Verse 24
त्रिपुरानाम परमा देवी स्थाणुर्यया पुरा । आविष्टस्त्रिपुरं निन्ये भस्मत्वं जगदीश्वरः
त्रिपुरानाम परमा देवी अस्ति; यया पुरा स्थाणुः आविष्टः, जगदीश्वरः त्रिपुरं भस्मत्वं निन्ये॥
Verse 25
त्रिपुरेति ततस्तां तु प्रोक्तवान्भगवान्हरः । तुष्टाव च स्वयं तस्मात्पूज्या सा जगतामपि
ततः भगवानेव हरः तां ‘त्रिपुरा’ इति प्रोक्तवान्, स्वयं च तुष्टाव; अतः सा जगतामपि पूज्या॥
Verse 26
सा चाराध्य समानीता मयामरेश्वरपर्वतात् । भक्तानां कामदा सास्ति भट्टादित्यसमीपतः
तां चाराध्य मया मरेश्वरपर्वतात् समानीता। सा भक्तानां कामदा, भट्टादित्यसमीपतः तिष्ठति॥
Verse 27
अपरा चापि कोलंबा महाशक्तिः सनातनी । कोलरूपी ययाविष्टः केशवश्चोज्जहार गाम्
अपरा च कोलम्बा नाम महाशक्तिः सनातनी। तया शक्त्या समाविष्टः केशवो वराहरूपं धृत्वा भूमिं समुद्धृतवान्॥
Verse 28
तस्मात्सा विष्णुना चोक्ता कोलंबेति स्तुतार्चिता । सा च देवी मया पार्थ भक्तियोगेन तोषिता
तस्मात् विष्णुना सा ‘कोलम्बा’ इति नाम्ना प्रोक्ता, स्तुतार्चिता च। सा देवी, हे पार्थ, मया भक्तियोगेन तोषिता॥
Verse 29
वाराहगिरिसंस्था मां समानीता च साब्रवीत् । यत्राहं नारद सदा तिष्ठामि कृपयार्थिनाम्
वाराहगिरिसंस्था सा मया समानीता, ततः साब्रवीत्— ‘यत्राहं, हे नारद, सदा तिष्ठामि, तत्र कृपयार्थिनां हिताय’॥
Verse 30
तत्र कूपेन संस्थेयं रुद्राणीसंस्थितेन वै । तं हि कूपं विना मह्यं न रतिर्जायते क्वचित्
‘तत्र कूपेन संस्थेयं रुद्राणीसंस्थितेन वै। तं कूपं विना मह्यं न रतिर्जायते क्वचित्’॥
Verse 31
तस्माद्भवान्कूपवरं स्वयमत्र खन द्विज । एवमुक्ते पार्थ देव्या दर्भमूलेन मे तदा
‘तस्माद् भवान् कूपवरं स्वयमत्र खन, द्विज।’ इत्युक्ते देव्या, हे पार्थ, तदा दर्भमूलेनाहं खननं प्रवृत्तवान्॥
Verse 32
कूपोऽखनि यत्र साक्षाद्रुद्राणी कूप आबभौ । ततो मया तत्र देवाः स्नात्वा जप्त्वा च तर्पिताः
तत्र कूपोऽखन्यत, तस्मिन्नेव कूपे साक्षाद्रुद्राणी प्रादुरभवत्। ततः मया तत्र स्नात्वा जप्त्वा च देवान् तर्पणोदकैः तर्पिताः।
Verse 33
पूजिता च ततो दैवी कोलंबा जगदीश्वरी । परितुष्टा तदा देवी प्रणतं मा ततोऽब्रवीत्
ततः जगदीश्वरी दैवी कोलम्बा पूजिता। परितुष्टा सा देवी प्रणतं मां ततोऽब्रवीत्।
Verse 34
सदात्र चाहं स्थास्यामि प्रसादं प्रापिता त्वया । ये च कूपेत्र संस्नात्वा माघाष्टम्यां विशेषतः
“सदा अत्राहं स्थास्यामि, त्वया प्रसादं प्रापिता। ये च कूपेऽत्र संस्नात्वा, माघाष्टम्यां विशेषतः।”
Verse 35
पूजयिष्यंति मां मर्त्यास्तेषां छेत्स्यामि दुष्कृतम् । सर्वतीर्थमयी यश्च सर्वर्तुकवनेस्थितः
“ये मर्त्याः मां पूजयिष्यन्ति, तेषां दुष्कृतं छेत्स्यामि। सर्वर्तुकवने स्थितोऽयं सर्वतीर्थमयः।”
Verse 36
मेरोः समीपे रुद्राण्याः कूप एष स एव च
मेरोः समीपे रुद्राण्याः कूप एष एव निश्चयेन स्थितः।
Verse 37
प्रयागादपि गंगाया गयायाश्च विशेषतः । कूपेस्मिन्नधिकं स्नानं मया नारद कीर्तितम्
प्रयागादपि गङ्गायाः गयायाश्च विशेषतः । अस्मिन् कूपे स्नानं सर्वतीर्थाधिकं मया, नारद, कीर्तितम् ॥
Verse 38
तदहं तव वाक्येन संस्थितात्र तपोधन । गुहेनाथ सरः पुण्यं पालयिष्याम्यतंद्रिता
तस्मात् तव वाक्येन संस्थितोऽत्र तपोधन । गुहेनाथं सरः पुण्यं पालयिष्याम्यतन्द्रितः ॥
Verse 39
कुमारेशं पूजयित्वा पूजयिष्यंति ये च माम् । देवीभिः षष्टिकोटीभिर्युता तेषामभीष्टदा
कुमारेशं समाराध्य ये च मां पूजयन्ति हि । देवीभिः षष्टिकोटीभिर्युता तेषामभीष्टदा ॥
Verse 40
नारद उवाच । इत्युक्तोऽहं पार्थ देव्या तदानीं प्रीयमाणया । प्रत्यब्रवं प्रमुदितः कोलंबां विश्वमातरम्
नारद उवाच । इत्युक्तोऽहं पार्थ देव्या तदा प्रीत्या समन्वितः । प्रत्यब्रवं प्रमुदितः कोलम्बां विश्वमातरम् ॥
Verse 41
अत्रास्य माता त्वं देवि गुप्तक्षेत्रस्यकारणम् । तीर्थयात्रा वृथा तेषां नार्च्चयंतीह त्वां च ये
अत्रास्य माता त्वं देवि गुप्तक्षेत्रस्य कारणम् । ये त्वां नात्रार्चयन्तीह तेषां तीर्थाटनं वृथा ॥
Verse 42
इदं च यत्सरः पुण्यं त्वन्नाम्ना ख्यातिमेष्यति । ईश्वरी सरसोऽस्य त्वं तीर्थस्यास्य तथेश्वरी
इदं पुण्यं सरः तव नाम्नैव लोके ख्यातिं गमिष्यति। अस्य सरसः त्वमेव ईश्वरी, अस्य तीर्थस्यापि तथैव ईश्वरी।
Verse 43
एवं दीर्घं तपस्तत्वा स्थापिता मयका शुभा । महादुर्गा नरैस्तस्मात्पूज्येयं सततं बुधैः
एवं दीर्घं तपः कृत्वा मया शुभा एषा संस्थापिता। तस्मात् महादुर्गा इयं नरैः, विशेषतः बुधैः, सततं पूजनीया।
Verse 44
तृतीया च दिशि तस्यां स्थिता संस्थापिता मया । गुहेन च कपालेश्याः प्रभावोस्याः पुरेरितः
तृतीया च तस्यां दिशि मया संस्थापिता स्थिता। गुहेन च कपालेश्याः प्रभावः पुरे प्रकीर्तितः।
Verse 45
धन्यास्ते ये प्रपश्यंति नित्यमेनां नरोत्तमाः । कपालेश्वरमभ्यर्च्य विश्वशक्तिरियं यतः
धन्याः ते नरोत्तमाः ये एनां नित्यं प्रपश्यन्ति। कपालेश्वरं समभ्यर्च्य यतः इयं विश्वशक्तिरत्र विराजते।
Verse 46
एवमेतास्तिस्रो दुर्गाः पूर्वस्यां दिशि संस्थिताः । पश्चिमायां प्रवक्ष्यामि तिस्रो दुर्गा महोत्तमा
एवं एताः तिस्रो दुर्गाः पूर्वदिशि संस्थिताः। अधुना पश्चिमदिशि तिस्रो महोत्तमा दुर्गाः प्रवक्ष्यामि।
Verse 47
सुवर्णाक्षी तु या देवी ब्रह्मांडपरिपालिनी । सा मयात्र समाराध्य तीर्थे देवी निवेशिता
या देवी सुवर्णाक्षी नाम ब्रह्माण्डपरिपालिनी, सा मयात्र तीर्थे समाराध्य देवीरूपेण निवेशिता।
Verse 48
ये चैनां प्रणमिष्यंति पूजयिष्यंति भक्तितः । त्रयस्त्रिंशद्भिः कोटीभिर्देवीभिः पूजिता च तैः
ये चैनां भक्तितः प्रणमिष्यन्ति पूजयिष्यन्ति च, तैः सा त्रयस्त्रिंशत्कोटिभिर्देवीभिः पूजितेव भवति।
Verse 49
अपरा च महादुर्गा चर्चिता चेति संस्थिता । रसातलतलात्तत्र मयानीता सुभक्तितः
अपरा च महादुर्गा ‘चर्चिता’ इति ख्याता तत्र संस्थिता; रसातलतलात् सा मया सुभक्तितः आनीता।
Verse 50
इयमर्च्या च चिंत्या च वीरत्वं समभीप्सुभिः । बहुभिर्देवदैतेयैर्ददौ तेभ्यश्च वीरताम्
वीरत्वं समभीप्सुभिः इयं देवी अर्च्या च चिन्त्या च; बहुभिर्देवदैतेयैः समर्चिता सा तेभ्यः वीरतां ददौ।
Verse 51
इयमेव महादुर्गा शूद्रकं वीरसत्तमम् । चौरैर्बद्धं कलौ चाग्रे मोक्षयिष्यति विक्रमात्
इयमेव महादुर्गा कलौ अग्रे चौरैर्बद्धं वीरसत्तमं शूद्रकं विक्रमात् मोक्षयिष्यति।
Verse 52
ततस्त्वेतां स चाराध्य वीरेंद्रत्वमवाप्स्यति । निहनिष्यति चाक्रम्य कालसेनमुखान्रिपून्
ततः स ताम् एतां सम्यक् चाराध्य वीरेंद्रत्वम् अवाप्स्यति । आक्रम्य च कालसेनमुखान् रिपून् नृपान् निहनिष्यति ॥
Verse 53
तस्मादियं समाराध्या वीर्यकामैर्नरैः सदा । चर्चिता या महादुर्गा पश्चिमायां दिशि स्थिता
तस्माद् इयं सदा वीर्यकामैर्नरैः समाराध्या । या महादुर्गेति चर्चिता पश्चिमायां दिशि स्थिता ॥
Verse 54
तथा त्रैलोक्यविजया तृतीयस्यां दिशि स्थिता । यामाराध्य जयं प्राप्तस्त्रिलोक्यां रोहिणीपतिः । सोमलोकान्मयानीता पूजिता जयदा सदा
तथा त्रैलोक्यविजया तृतीयस्यां दिशि स्थिता । याम् आराध्य जयं प्राप्तस् त्रिलोक्यां रोहिणीपतिः । सोमलोकान् मया नीता पूजिता जयदा सदा ॥
Verse 55
एवमेताः पश्चिमायामुत्तरस्यामतः शृणु । तिस्रो देव्यश्चोत्तरस्यामेकवीरामुखाः स्थिताः
एवम् एताः पश्चिमायाम्; उत्तरस्याम् अतः शृणु । तिस्रो देव्यश् चोत्तरस्याम् एकवीरामुखाः स्थिताः ॥
Verse 56
एकवीरेति या देवी साक्षात्सा शिवपूजिता । ययाविष्टो जगत्सर्वं संहरत्येष भूतराट्
एकवीरेति या देवी साक्षात् सा शिवपूजिता । यया आविष्टं जगत् सर्वं संहरत्येष भूतराट् ॥
Verse 57
वीर्येणाद्येकवीरायाः कृत्वा लोकांश्च भस्मसात् । युगैकादशपूर्णत्वे विलक्षोऽभूत्स भस्मनि
आद्यैकवीरायाः वीर्येण लोकाः सर्वे भस्मसात्कृताः। युगैकादशपूर्णे तु स भस्मनि विलक्षणोऽभवत्॥
Verse 58
एवंविधा त्वेकवीरा शक्तिरेषा सनातनी । पूजिताराधिता चैव सर्वाभीप्सितदा नृणाम्
एवंविधैवैकवीरा शक्तिरेषा सनातनी। पूजिताराधिता चैव नृणां सर्वाभीप्सितप्रदा॥
Verse 59
ब्रह्मलोकात्समानीता मयाराध्यात्र भारत । नामकीर्तनमप्यस्या दुष्टानां घातनं विदुः
ब्रह्मलोकात्समानीता मयाराध्यात्र भारत। नामकीर्तनमप्यस्या दुष्टानां घातनं विदुः॥
Verse 60
द्वितीया हरसिद्ध्याख्या देवी दुर्गा महाबला । शीकोत्तरात्समाराध्य मयानीतात्र पांडव
द्वितीया हरसिद्ध्याख्या देवी दुर्गा महाबला। शीकोत्तरात्समाराध्य मयानीतात्र पाण्डव॥
Verse 61
यदा शीकोत्तरस्थेन पार्वत्या प्रार्थितेन च । रुद्रेण डाकिनीमंत्रः प्रोक्तो देव्याः कृपालुना
यदा शीकोत्तरस्थेन पार्वत्या प्रार्थितेन च। रुद्रेण कृपालुना देव्यै डाकिनीमन्त्रः प्रकीर्तितः॥
Verse 62
तदा मंत्रप्रभावेण मोहिता गिरिजा सती । तमेवाक्रम्य मांसं च शोणितं च भवं पपौ
तदा मन्त्रप्रभावेण मोहिता गिरिजा सती । भवं तमेवाक्रम्य मांसं शोणितं च पपौ ॥
Verse 63
ततो रुद्रशरीरात्तु विनिष्क्रांतार्तिनाशिनी । हरसिद्धिर्महादुर्गा महामंत्रविशारदा
ततो रुद्रशरीरात्तु विनिष्क्रान्तार्तिनाशिनी । हरसिद्धिर्महादुर्गा महामन्त्रविशारदा ॥
Verse 64
सा सहस्रभुजा देवी समाक्रम्याभिपीड्य च । मोक्षयामास गिरिशमशापयत तां तथा
सा सहस्रभुजा देवी समाक्रम्याभिपीड्य च । मोक्षयामास गिरिशमशापयत तां तथा ॥
Verse 65
ततः प्रभृति सा लोके हरसिद्धिः प्रकीर्त्यते । देवीनां षष्टिकोटीभिरावृता पूज्यते सुरैः
ततः प्रभृति सा लोके हरसिद्धिः प्रकीर्त्यते । देवीनां षष्टिकोटीभिरावृता पूज्यते सुरैः ॥
Verse 66
एतामाराध्य सुग्रीवप्रमुखा दोषनाशिनीम् । अभूवन्त्सुमहावीर्या डाकिनीसंघनाशनाः
एतामाराध्य सुग्रीवप्रमुखा दोषनाशिनीम् । अभूवन् सुमहावीर्या डाकिनीसंघनाशनाः ॥
Verse 67
तस्मादेतां पूजयेत्तु मनोवाक्कायकर्मभिः । डाकिन्याद्या न सर्पंति हरसिद्धेरनंतरम्
तस्मादेतां मनोवाक्कायकर्मभिः श्रद्धया पूजयेत्। हरसिद्धेः सन्निधौ डाकिन्याद्याः न समीपं सर्पन्ति॥
Verse 68
तृतीयेशानकोणस्था चंडिका नवमी स्थिता । वागीशोऽपि लभेत्पारं नैव यस्याः प्रवर्णने
तृतीया चण्डिका ईशानकोणे स्थिताऽस्ति नवमीरूपेण। यस्याः प्रवर्णनस्य पारं वागीशोऽपि न लभेत्॥
Verse 69
या पुरा पार्वतीदेहाद्विनिःसृत्य महासुरौ । चंडमुंडौ निहत्यैव भक्षयामास क्रोधतः
या पुरा पार्वतीदेहाद्विनिःसृत्य महासुरौ। चण्डमुंडौ निहत्यैव क्रोधतः भक्षयामास सा॥
Verse 70
अक्षौहिणीशतं त्वेकं चंडमुंडौ च तावुभौ । नापूर्यतैकग्रासोऽस्याः किंलक्ष्या यात्वियं हि सा
अक्षौहिणीशतं चैकं चण्डमुंडौ च तावुभौ। एकग्रासोऽप्यस्याः नापूर्यत्; किंलक्ष्या सा निरुपमा॥
Verse 71
इयमेवांधकानां च तृषिता शोणितं पुनः । पपौ ततो निजग्राह चांधकं भगवान्भवः
इयमेवांधकानां तृषिता शोणितं पुनः पपौ। ततः चांधकं भगवान् भवः निजग्राह॥
Verse 72
इयं च रक्तबीजानां कृत्वा पानं च रक्तजम् । अर्पयामास तं देव्याश्चामुण्डापीतशोणितम्
इयं च रक्तबीजानां रक्तजं शोणितं पीत्वा, देव्यै चामुण्डापीतशोणितं तदर्पयामास।
Verse 73
एषा तृप्यति भक्तानां प्रणामेनापि भारत । अर्बुदानां च कोटीभिर्दैत्यानां पापकर्मिणाम्
एषा भक्तानां प्रणाममात्रेणापि तृप्यति, भारत; पापकर्मिणां दैत्यानामर्बुदकोटिभिरपि न तृप्यति।
Verse 74
कुण्डं चास्या मया देव्याः पुण्यं निष्पादितं शुभम् । यत्र वै स्पर्शमात्रेण सर्वतीर्थफलं लभेत्
अस्या देव्याः पुण्यं शुभं कुण्डं मया निष्पादितम्, यत्र स्पर्शमात्रेण सर्वतीर्थफलं लभेत्।
Verse 75
हरसिद्धिर्देवसिद्धिर्धर्मसिद्धिश्च भारत । विविधा प्राप्यते सिद्धिस्तीर्थेऽस्मिंश्चंडिकारतैः
हरसिद्धिर्देवसिद्धिर्धर्मसिद्धिश्च, भारत; अस्मिंस्तीर्थे चण्डिकाभक्तैर्विविधा सिद्धिः प्राप्यते।
Verse 76
यश्च पूजयते देवीं स्वल्पेन बहुनापि वा । कात्यायनी कोटिशतैर्वृता तस्य विभूतिदा
यः स्वल्पेन बहुनापि वा देवीं पूजयति, तस्य कात्यायनी कोटिशतैर्वृता विभूतिं ददाति।
Verse 77
एवमेता महादुर्गा नवतीर्थेऽत्र संस्थिताः । चतस्रश्चापि दिग्देव्यो नित्यमर्च्याः शुभेप्सुभिः
एवमेता महादुर्गा नवतीर्थेष्वत्र संस्थिताः । चतस्रश्चापि दिग्देव्यो नित्यमर्च्याः शुभेप्सुभिः ॥
Verse 78
आश्विनस्य च मासस्य नवरात्रे विशेषतः । उपोष्य चैकभक्तैर्वा देवीस्त्वेताः प्रपूजयेत्
आश्विनस्य च मासस्य नवरात्रे विशेषतः । उपोष्य चैकभक्तैर्वा देवीस्त्वेताः प्रपूजयेत् ॥
Verse 79
बलिपूपकनैवेद्यैस्तर्पणैर्धूपगंधिभिः । तस्य रक्षां चरंत्येता रथ्यासु त्रिकचत्वरे
बलिपूपकनैवेद्यैस्तर्पणैर्धूपगन्धिभिः । तस्य रक्षां चरन्त्येता रथ्यासु त्रिकचत्वरे ॥
Verse 80
भूतप्रेतपिशाचाद्या नोपकुर्युः प्रपीडनम् । आपदो विद्रवंत्याशु योगिन्यो नंदयंति तम्
भूतप्रेतपिशाचाद्या नोपकुर्युः प्रपीडनम् । आपदो विद्रवन्त्याशु योगिन्यो नन्दयन्ति तम् ॥
Verse 81
पुत्रार्थी लभते पुत्रान्धनार्थी धनमाप्नुयात् । रोगार्तो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात्
पुत्रार्थी लभते पुत्रान् धनार्थी धनमाप्नुयात् । रोगार्तो मुच्यते रोगाद् बद्धो मुच्येत बन्धनात् ॥
Verse 82
आसां यः कुरुते भक्तिं नरो नारी च श्रद्धया । सर्वान्कामानवाप्नोति यांश्चिंतयति चेतसि
आसां देव्याः शक्तीनां यः श्रद्धया भक्तिं करोति, स नरो नारी वा, हृदि चिन्तितान् सर्वान् कामान् अवाप्नोति।
Verse 83
कामगव्य इमा देव्यश्चिन्तामणिनिभास्तथा । कल्पवल्ल्योऽथ भक्तानां प्रतिच्छन्दोऽत्र नव हि
इमा देव्यः कामधेनव इव, चिन्तामणिनिभाश्च; भक्तानां कल्पवल्ल्य इव फलप्रदा भवन्ति—अत्र तासां नवधा प्रतिच्छन्दोऽस्ति।
Verse 84
तथात्र भूतमातास्ति हरसिद्धेस्तु दक्षिणे । तस्या माहात्म्यमतुलं संक्षेपात्प्रब्रवीमि ते
तथैवात्र हरसिद्धेर्दक्षिणे भूतमाता वर्तते। तस्या अतुलं माहात्म्यं संक्षेपेण तेऽहं प्रवक्ष्यामि।
Verse 85
पूर्वं किल गुहो विद्वान्पुण्ये सारस्वते तटे । भूतप्रेतपिशाचानामाधिराज्येऽभ्यषिच्यत
पूर्वं किल पुण्ये सारस्वततटे विद्वान् गुहः भूतप्रेतपिशाचानाम् आधिराज्येऽभ्यषिच्यत।
Verse 86
स च सर्वाणि भूतानि मर्यादायामधारयत् । एतदन्नं प्रदायैव कृपया भगवान्गुहः
स च तानि सर्वाणि भूतानि मर्यादायाम् अधारयत्; कृपया भगवान् गुहः एतदन्नं प्रदायैव।
Verse 88
ततस्त्वनेन भोगेन तानि नंदंति कृत्स्नशः । ततः केनापि कालेन श्रद्धयाऽश्रद्धया कृतम्
ततः तेनैव भोगेन तानि सर्वाणि कृत्स्नशः सन्तुष्टानि बभूवुः। अनन्तरं कदाचित् श्रद्धया वा अश्रद्धया वा तत्कर्म कृतम्।
Verse 89
पुण्यं तान्येव भूतानि ग्रसंत्याक्रम्य देवताः । ततो देवाः क्षुधार्त्तास्ते गुहायैतन्न्यवेदयन्
तान्येव भूतानि देवतानां पुण्यमाक्रम्य ग्रसन्ति स्म। ततः क्षुधार्त्ता देवाः तद्वृत्तान्तं गुहाय न्यवेदयन्।
Verse 90
स वै तदाकर्ण्य क्रुद्धो गुहः काल इवाभवत् । तस्य क्रुद्धस्य भ्रूपद्ममध्यात्काचिद्विनिर्गता
तदाकर्ण्य स गुहः क्रुद्धः काल इवाभवत्। तस्य क्रुद्धस्य भ्रूपद्ममध्यात् काचिद् शक्तिर्विनिर्गता।
Verse 91
ज्वालामाला सुदुर्दर्शा नारी द्वादशलोचना । सा च प्रणम्य तं प्राह तव शक्तिरहं प्रभो । शीघ्रमादिश मां कृत्ये किं करोमि तवेप्सितम्
ज्वालामाला सुदुर्दर्शा नारी द्वादशलोचना। सा प्रणम्य तमाह—तव शक्तिरहं प्रभो; शीघ्रमादिश मां कृत्ये, किं करोमि तवेप्सितम्।
Verse 92
स्कन्द उवाच । एतैर्भूतगणैः पापैरुल्लंघ्य मम शासनम्
स्कन्द उवाच—एतैः पापैर्भूतगणैः मम शासनम् उल्लङ्घितम्।
Verse 93
मनुष्यदत्तं सकलं भुज्यते स्वेच्छयाधमैः । शीघ्रमेतानि त्वं तस्मान्मर्यादायामुपानय
मनुष्यैर्दत्तं सकलं स्वेच्छया अधमैर्भुज्यते। तस्मात् त्वं शीघ्रमेतान् मर्यादायामुपानय॥
Verse 94
एतास्त्वानुव्रजिष्यंति देव्यः कोटिशतं शुभे । ततस्तथेति सा चोक्ता देवीभिः संवृता तदा
शुभे, देव्यः कोटिशतं त्वामनुव्रजिष्यन्ति। ततः सा ‘तथेति’ प्रोक्ता देवीभिः संवृता तदा॥
Verse 95
मयूरं समुपास्थाय गुहशक्तिः समागता । सरोजवनमासाद्य भूतसंघानपश्यत
मयूरं समुपास्थाय गुहशक्तिः समागता। सरोजवनमासाद्य भूतसंघानपश्यत॥
Verse 96
जघान च समासाद्य देवी नानाविधायुधैः । ततः प्रेतपिशाचाद्या हन्यमाना महारणे
समासाद्य देवी नानाविधायुधैर्जघान। ततः प्रेतपिशाचाद्या महारणे हन्यमानाः॥
Verse 97
प्रसादयंति तां देवीं नानावेषैः सुदीनवत् । केचिद्ब्राह्मणवेषैश्च तापसानां तथो क्तिभिः
नानावेषैः सुदीनवत् तां देवीं प्रसादयन्ति। केचिद्ब्राह्मणवेषैश्च तापसानां तथोक्तिभिः॥
Verse 98
नृत्यंति देवि पद्माक्षि प्रसीदेति पुनःपुनः । ततः प्रसन्ना सा देवी व्रियतां स्वेच्छयाऽह तान्
ते देवीं पद्माक्षीं प्रति “प्रसीद प्रसीद” इति पुनःपुनर्नृत्यन्ति स्म। ततः सा देवी प्रसन्ना सती तानुवाच—“स्वेच्छया वरं वृणुत।”
Verse 99
तां ते प्रोचुस्त्राहि नस्त्वं भूतमाता भवेश्वरि । मर्यादां नैव त्यक्ष्यामो वयं स्कन्दविनिर्मिताम्
ते तां प्रोचुः—“भूतमाते भवेश्वरि, त्वं नस्त्राहि। वयं स्कन्दविनिर्मितां मर्यादां कदापि न त्यक्ष्यामः।”
Verse 100
ये चैवं त्वां तोषयन्ति तेषां देहि वरान्सदा
ये च एवं त्वां तोषयन्ति, तेषां त्वं सदा वरान् देहि।
Verse 101
श्रीदेव्युवाच । वैशाखे दर्शदिवसे ये चैवं तोषयंति माम् । अरिष्टाभरणैः पुष्पैर्दधिभक्तैश्च पूजनैः । तेषां सर्वोपसर्गा वै यास्यंति विलयं स्फुटम्
श्रीदेव्युवाच—वैशाखे दर्शदिवसे ये मामेवं तोषयन्ति, अरिष्टाभरणैः पुष्पैर्दधिभक्तैश्च पूजनैः; तेषां सर्वोपसर्गा वै स्फुटं विलयं यास्यन्ति।
Verse 102
एवं दत्त्वा वरं देवी मुमुदे भूतसंवृता । एवंप्रभावा सा देवी मयानीतात्र भारत
एवं वरं दत्त्वा देवी भूतसंवृता मुमुदे। एवंप्रभावा सा देवी—इति मया नीतमत्र, हे भारत।
Verse 103
य एनां प्रणमेन्मर्त्यः सर्वारिष्टैर्विमुच्यते
यः कश्चिन्मर्त्य एनां देवीं भक्त्या प्रणमति, स सर्वैरारिष्टैर्दुरितैश्च विमुच्यते।
Verse 104
एवं प्रभावाः परिकीर्तिता मया समासतस्तीर्थवरेऽत्र देव्यः । चतुर्दशैवार्जुन पूजिता याश्चतुर्दशस्थानवरैर्नृमुख्यैः
एवं मया समासतोऽत्र तीर्थवरे देव्याः प्रभावाः परिकीर्तिताः। अर्जुन, चतुर्दश देव्यः पूजिताः, चतुर्दशस्थानवरैर्नृमुख्यैः समन्विताः।