Adhyaya 10

Verse 1

नारद उवाच । गृध्रस्यैतद्वचः श्रुत्वा दुःखविस्मयसंयुतः । इन्द्रद्युम्नस्तमा पृच्छय मरणायोपचक्रमे

नारद उवाच—गृध्रस्यैतद्वचः श्रुत्वा दुःखविस्मयसमन्वित इन्द्रद्युम्नस्तं पुनः पप्रच्छ, मरणाय चोपचक्रमे।

Verse 2

ततस्तमालोक्य तथा मुमूर्षुं कौशिकादिभिः । स संहितं विचिंत्याह दीर्घायुषमथात्मनः

ततः तं तथा मुमूर्षुं दृष्ट्वा कौशिकादयः सर्वे संहितं विचार्य दीर्घायुषं तस्यात्मनः कल्याणं चाभिप्रेत्य ऊचुः।

Verse 3

मैवं कार्षीः श्रुणु गिरं भद्रक त्वं चिरंतनः । मत्तोऽप्यस्ति स्फुटं चैव ज्ञास्यति त्वदभीप्सितम्

मैवं कार्षीः; भद्रक, मम गिरं शृणु। त्वं चिरन्तनः; मत्तोऽपि परोऽस्ति कश्चित्, यः स्फुटं तवाभीप्सितं ज्ञास्यति।

Verse 4

मानसे सरसि ख्यातः कूर्मोमंथरकाख्यया । तस्य नाविदितं किंचिदेहि तत्र व्रजामहे

मानसे सरसि ख्यातः कूर्मोऽस्ति मन्थरकाख्यया। तस्मै किंचिदपि नाविदितम्; एहि, तत्र व्रजामहे।

Verse 5

ततः प्रतीतास्ते भूपमुनिगृध्रबकास्तथा । उलूकसहिता जग्मुः सर्वे कूर्मदिदृक्षवः

ततः प्रतीतास्ते भूपमुनिगृध्रबकाः उलूकसहिताः सर्वे कूर्मं दिदृक्षवो जग्मुः।

Verse 6

सरस्तीरे स्थितः कूर्मस्तान्निरीक्ष्य विदूरगान् । कांदिशीको विवेशासौ जलं शीघ्रतरं तदा

सरस्तीरे स्थितः कूर्मस्तान् विदूरगान् निरीक्ष्य कांदिशीकोऽभवत्; ततः स शीघ्रतरं जलं विवेश।

Verse 7

कौशिकोऽथ तमाहेदं प्रहस्य वचनं स्वयम् । कस्मात्कूर्म प्रनष्टोद्य विमुखोऽभ्यागतेष्वपि

अथ कौशिकः सस्मितं प्रहस्य स्वयमेव तमिदं वचनमब्रवीत्— “कस्मात् कूर्म, अद्य प्रनष्टोऽसि, अभ्यागतानामपि सन्निधौ विमुखोऽभवः?”

Verse 8

अग्निर्द्विजानां विप्रश्च वर्णानां रमणः स्त्रियाम् । गुरुः पिता च पुत्राणां सर्वस्याभ्यागतो गुरुः

द्विजानां हि अग्निर्गुरुत्वेन पूज्यः; वर्णानां मार्गदर्शी विप्रः; स्त्रीणां रमणो भर्ता; पुत्राणां गुरुः पिता च— तथापि सर्वेषां जनानामभ्यागत एव गुरुः स्मृतः।

Verse 9

विहाय तमिमं धर्ममातिथ्यविमुखः कथम् । गृह्णासि पापं सर्वेषां ब्रूहि कूर्माधुनोत्तरम्

इमं धर्ममातिथ्यरूपं विहाय त्वं कथं विमुखो भवसि? सर्वेषां पापं कथं गृह्णासि? ब्रूहि कूर्म, अद्य उत्तरं देहि।

Verse 10

कूर्म उवाच । चिरंतनो हि जानामि कर्त्तुमातिथ्यसत्क्रियाम् । अभ्यागतेष्वपचितिं धर्मशास्त्रेषु निश्चितम्

कूर्म उवाच— अहं चिरन्तनः, अतिथेः सत्क्रियां कर्तुं सम्यग्जानामि। अभ्यागतानां प्रति अपचितिर्धर्मशास्त्रेषु निश्चिता प्रतिष्ठिता।

Verse 11

सुमहत्कारणं चात्र श्रूयतां तद्वदामि वः । नाहं पराङ्मुखो जात एतावंति दिनान्यपि

अत्र च सुमहत्कारणं वर्तते; श्रूयतां, तदहं वः कथयामि। एतावन्ति दिनान्यपि नाहं कदाचित् पराङ्मुखो जातः।

Verse 12

अभ्यागतस्य कस्यापि सर्वसत्कारसद्व्रती । किं त्वेष पंचमो यो वो दृश्यते सरलाकृतिः

अहं ह्यभ्यागतस्य कस्यापि सर्वसत्कारपरायणः सद्व्रती। किं त्वेष पञ्चमो युष्माकं मध्ये सरलाकृतिरिह दृश्यते॥

Verse 13

इंद्रद्युम्नो महीपालो बिभोम्यस्मादलंतराम् । अमुना यजमानेन रौचकाख्ये पुरा पुरे

इन्द्रद्युम्नो महीपालोऽस्माद् हेतोर्बिभेमि भृशम्। रौचकाख्ये पुरा पुरेऽमुना यजमानेन कृतं यत्॥

Verse 14

यज्ञपावकदग्धा मे पृष्ठिर्नाद्यापि निर्व्रणा । तन्मे भयं पुनर्जातं किमयं पुनरेव माम्

यज्ञपावकदग्धा मे पृष्ठिर्नाद्यापि निर्व्रणा। तस्मान्मे भयं पुनर्जातं किमयं पुनरेव माम्॥

Verse 15

आसुतीवलमाधाय भुवि धक्ष्यति संप्रति । इति वाक्यावसाने तु कूर्मस्य कुरुसत्तम

आसुतिवलमाधाय भुवि धक्ष्यति संप्रति। इति वाक्यावसाने तु कूर्मस्य कुरुसत्तम॥

Verse 16

पपात पुष्पवृष्टिः खाद्विमुक्ताप्सरसां गणैः । सस्वनुर्देववाद्यानि कीर्त्युद्धारे महीपतेः

पपात पुष्पवृष्टिः खाद्विमुक्ताप्सरसां गणैः। सस्वनुर्देववाद्यानि कीर्त्युद्धारे महीपतेः॥

Verse 17

विस्मितास्ते च ददृशुर्विमानं पुरतः स्थितम् । इंद्रद्युम्नकृते देवदूतेनाधिष्ठितं तदा

विस्मितास्ते पुरतः स्थितं दिव्यविमानं ददृशुः; तदा इन्द्रद्युम्नार्थं प्रेषितेन देवदूतेन तदधिष्ठितम्।

Verse 18

अयातयामाः प्रददुराशिषोऽस्मै सुरद्विजाः । साधुवादो दिवि महानासीत्तस्य महीपतेः

अयातयामाः सुरद्विजा अस्मै आशिषः प्रददुः; तस्य महीपतेर्दिवि महान् साधुवादः समजायत।

Verse 19

ततो विमानमालंब्य देवदूतस्तमुच्चकैः । इंद्रद्युम्नमुवाचेदं श्रृण्वतां नाकवासिनाम्

ततो देवदूतः विमानमालम्ब्य तं इन्द्रद्युम्नम् उच्चकैः इदं उवाच, नाकवासिनां श्रृण्वताम्।

Verse 20

देवदूत उवाच । नवीकृताधुना कीर्तिस्तव भूपाल निर्मला । त्रिलोक्यामपि तच्छीघ्रं विमानमिदमारुह

देवदूत उवाच— भूपाल, अधुना तव निर्मला कीर्तिर्नवीकृता; सा त्रिलोक्यामपि शीघ्रं प्रसरीष्यति, अतः इदं विमानं त्वरितमारुह।

Verse 21

गम्यतां ब्रह्मणो लोकमाकल्पं तपसोर्जितम् । प्रेषितोऽहमनेनैव तवानयनकारणात्

गम्यतां ब्रह्मलोकं तपसा अर्जितं यदाकल्पं तिष्ठति; तवानयनहेतोरेव तेनाहं प्रेषितः।

Verse 22

यावत्कीर्तिर्मनुष्यस्य पृथिव्यां प्रथिता भवेत् । तावानेव भवेत्स्वर्गी सति पुण्ये ह्यनंतके

यावद् यावत् मनुष्यस्य कीर्तिः पृथिव्यां प्रथिता तिष्ठति, तावदेव स स्वर्गे निवसति—अनन्तपुण्यसमर्थितः।

Verse 23

सुरालयसरोवापीकूपारामादिकल्पना । एतदर्थं हि पूर्ताख्या धर्मशास्त्रेषु निश्चिता

देवालय-सरः-कूप-वापी-आरामादीनां स्थापना; एतदर्थमेव धर्मशास्त्रेषु ‘पूर्त’ इति निश्चिता।

Verse 24

इंद्रद्युम्न उवाच । अमी ममैव सुहृदो मार्कंडबककौशिकाः । गृध्रकूर्मौ प्रभावोऽयममीषां मम वृद्धये

इन्द्रद्युम्न उवाच—अमी ममैव सुहृदः, मार्कण्डो बकः कौशिकश्च; गृध्रकूर्मयोः अयं अद्भुतः प्रभावः, एषां मम च वृद्धये जातः।

Verse 25

तच्चेदमी मया साकं ब्रह्मलोकं प्रयांत्युत । पुरःस्थितास्तदायास्ये ब्रह्मलोकं च नान्यथा

यदि चेदमी मया सह ब्रह्मलोकं प्रयान्ति, तर्हि पुरःस्थितान् पश्यन् अहमेव तदैव ब्रह्मलोकं यास्यामि, नान्यथा।

Verse 26

परेषामनपेक्ष्यैव कृतप्रतिकृतं हि यः । प्रवर्तते हितायैव स सुहृत्प्रोच्यते बुधैः

परेषामनपेक्ष्यैव यः कृतप्रतिकृतं कृत्वा परहिताय प्रवर्तते, स एव बुधैः सुहृत् इति प्रोच्यते।

Verse 27

स्वार्थोद्युक्तधियो ये स्युरन्वर्थास्तेप्यसुंधराः । मरणं प्रकृतिश्चैव जीवितं विकृतिर्यदा

स्वार्थपरायणधियः ये स्युः, नाममात्रेण जीविनोऽपि ते न खलु जीवनधारिणः। यदा मरणं प्रकृतिरिव मन्यते, जीवनं च विकृतिरिव भवति, तदा धर्ममूल्यविपर्यासः सञ्जायते।

Verse 28

प्राणिनां परमो लाभः केवलं प्राणिसौहृदम् । दरिद्रा रागिणोऽसत्यप्रतिज्ञाता गुरुद्रुहः

प्राणिनां परमो लाभः प्राणिषु सौहृदमेव; तद्विपरीताः तु गुणदरिद्राः रागवशात् असत्यप्रतिज्ञा गुरुद्रोहिणश्च भवन्ति।

Verse 29

मित्रावसानिनः पापाः प्रायो नरकमंडनाः । परार्थनष्टास्तदमी पंच संप्रति साधवः

मित्रावसानिनः पापाः प्रायो नरकस्य भूषणाः; परार्थे स्वात्मनाशं कृत्वा स्थिताः एते पञ्च तु सम्प्रति साधवः।

Verse 30

मम कीर्तिसमुद्धारः स प्रभावो महात्मनाम् । अमीषां यदि ते स्वर्गं प्रयास्यन्ति मया सह । तदाहमपि यास्यामि देवदूतान्यथा न हि

मम कीर्तेः समुद्धारः स एव महात्मनां प्रभावः। यदि तेऽमी मया सह स्वर्गं प्रयास्यन्ति, तदा देवदूत, अहमपि यास्यामि—अन्यथा न हि।

Verse 31

देवदूत उवाच । एते हरगणाः सर्वेशापभ्रष्टाः क्षितिं गताः

देवदूत उवाच—एते हरगणाः सर्वेशस्य शापेनापभ्रष्टाः सन्तः क्षितिं गताः।

Verse 32

शापांते हरपार्श्वे तु यास्यंति पृथिवीपते । विहायेमानतो भूप त्वमागच्छ मया सह

शापान्ते हरपार्श्वं ते नूनं यास्यन्ति भूपते। तस्मादेतानिह त्यक्त्वा भूप, त्वमागच्छ मया सह॥

Verse 33

न चैषां रोचते स्वर्गो हित्वा देवं महेश्वरम् । इंद्रद्युम्न उवाच । यद्येवं गच्छ तद्दूत नायास्येहं त्रिविष्टपम्

न चैषां रोचते स्वर्गो हित्वा देवं महेश्वरम्। इन्द्रद्युम्न उवाच—यद्येवं गच्छ तद्दूत, नायास्येहं त्रिविष्टपम्॥

Verse 34

तथा तथा यति ष्यामि भविष्यामि यथा गणः । अविशुद्धिक्षयाधिक्यदूषणैरेष निंदितः

तथा तथा यतिष्यामि भविष्यामि यथा गणः। अविशुद्धिक्षयाधिक्यदूषणैरेष निन्दितः॥

Verse 35

स्वर्गः सदानुश्रविकस्तस्मादेनं न कामये । तत्रस्थास्य पुनः पातो भयं न व्येति मानसात्

स्वर्गः सदानुश्रविकस्तस्मादेनं न कामये। तत्रस्थास्य पुनः पातो भयं न व्येति मानसात्॥

Verse 36

पुनः पातो यतः पुंसस्तस्मात्स्वर्गं न कामये । सति पुण्ये स्वयं तेन पातितो निजलोकतः

पुनः पातो यतः पुंसस्तस्मात्स्वर्गं न कामये। सति पुण्ये स्वयं तेन पातितो निजलोकतः॥

Verse 37

चतुर्मुखेन वैलक्ष्यं गतोऽस्मि कथमेमि तम् । इतीदमुक्त्वा दूतं तं श्रृण्वतोऽस्यैव विस्मयात्

चतुर्मुखस्य पुरतो वैलक्ष्यं प्राप्तवानस्मि; कथं तं स्वर्गं गच्छेयम्? इति ब्रुवन् स दूतं प्रति, तस्य शृण्वतः, विस्मयेन चिन्तामग्नोऽभवत्।

Verse 38

अप्राक्षीद्भूपतिः कूर्मं तदायुःकारणं तदा । इदमायुः कथं जातं कूर्म दीर्घतमं तव

तदा भूपतिः कूर्मं पप्रच्छ—तवायुःकारणं किम्? हे कूर्म, तव दीर्घतममिदं आयुः कथं जातम्?

Verse 39

सुहृन्मित्रं गुरुस्त्वं मे येन कीर्तिर्ममोद्धृता

त्वं मे सुहृन्मित्रं गुरुश्च; त्वया हि मम कीर्तिरुद्धृता।

Verse 40

कूर्म उवाच । श्रृणु भूप कथां दिव्यां श्रवणात्पापनाशिनीम् । कथां सुमधुरामेतां शिवमाहात्म्यसंयुताम्

कूर्म उवाच—शृणु भूप, कथां दिव्यां श्रवणात् पापनाशिनीम्। एषा सुमधुरा कथा शिवमाहात्म्यसंयुता।

Verse 41

श्रृण्वन्निमामपि कथां नृपते मनुष्यः सुश्रद्धया भवति पापविमुक्तदेहः । शंभोः प्रसादमभिगम्य यथायुरेवमासीत्प्रसादत इयं मम कूर्मता च

नृपते, इमां कथामपि सुश्रद्धया शृण्वन् मनुष्यः पापविमुक्तदेहो भवति। शम्भोः प्रसादमभिगम्य यथायुरेव सम्यगासीत्; तस्य प्रसादादियं मम कूर्मता चाभवत्।