Adhyaya 40

Verse 1

अर्जुन उवाच । महाकालस्त्वसौ कश्च कथं सिद्धिमुपागतः । अस्मिंस्तीर्थे मुनिश्रेष्ठ महदाश्चर्य मत्र मे

अर्जुन उवाच—असौ महाकालः कः? कथं च सिद्धिमुपागतः? मुनिश्रेष्ठ, अस्मिन् तीर्थे मम महदाश्चर्यम्।

Verse 2

सर्वमेतत्समाख्याहि श्रद्दधानाय पृच्छते

श्रद्धया पृच्छतः मम सर्वमेतत् सम्यक् विस्तरेण समाख्याहि।

Verse 3

नारद उवाच । नमस्कृत्य महाकालं वरदं स्थाणुमव्ययम् । शक्तितश्चरितं तस्य वक्ष्ये पांडुकुलोद्वह

नारद उवाच—महाकालं वरदं स्थाणुमव्ययं नमस्कृत्य, तस्य शक्तितश्चरितं वक्ष्ये, हे पाण्डुकुलोद्वह।

Verse 4

वाराणस्यां पुरि पुरा बभूव जपतां वरः । रुद्रजापी महाभागो मांटिर्नाम महायशाः

वाराणस्यां पुरि पुरा जपतां वरः रुद्रजापी महाभागो मांटिर्नाम महायशाः बभूव।

Verse 5

तस्यापुत्रस्य पुत्रार्थे रुद्रान्संजपतः किल । गतं वर्षशतं तुष्टस्ततस्तं प्राह शंकरः

स अपुत्रः पुत्रार्थे किल रुद्रान् संजपतः; गतं वर्षशतं, ततः तुष्टः शंकरस्तं प्राह।

Verse 6

मांटे तव सुतो धीमान्मत्प्रभावपराक्रमः । वंशस्य तव सर्वस्य समुद्धर्ता भविष्यति

मांटे, तव सुतो धीमान् मत्प्रभावपराक्रमः; वंशस्य तव सर्वस्य समुद्धर्ता भविष्यति।

Verse 7

इति श्रुत्वा रुद्रवचो मांटिर्हर्षं परं गतः । ततः काले कियन्मात्रे पत्नी मांटेर्महात्मनः

इति रुद्रवचः श्रुत्वा मांटिः परमानन्दं जगाम। ततः कियन्मात्रे काले गते महात्मनः मांटेः पत्नी…

Verse 8

दधार गर्भं चटिका तपोमूर्तिधरा यथा । तस्य गर्भस्य वर्षाणि चत्वारि किल संययुः

चटिका तपोमूर्तिधरेव गर्भं दधार। तस्य गर्भस्य वर्षाणि चत्वारि किल व्यतीयुः।

Verse 9

न पुनर्मातुरुदरंत्यक्त्वा निर्गच्छते बहिः । ततो मांटिरुपामंत्र्य सामभिस्तमवोचत

स तु मातुरुदरं त्यक्त्वापि बहिर्न निष्क्रान्तः। ततः मांटिः सामभिरुपामन्त्र्य तमवोचत।

Verse 10

वत्स सामान्यपुत्रोऽपि पित्रोः सुखकरः सदा । शुद्धायां मातरी भवोमत्तः किं पीडयस्यलम्

वत्स, सामान्यपुत्रोऽपि पित्रोः सदा सुखकरः। शुद्धायां मातरि भवोमत्तः किं तामन्तः पीडयसि बहु?

Verse 11

वत्स मानुष्यवासस्य स्पृहा तुभ्यं कथं न हि । यत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्यापि च संततिः

वत्स, मानुष्यवासस्य तुभ्यं स्पृहा कथं न स्यात्? यत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्यापि च सिद्धिः सम्भवति।

Verse 12

कदामनुष्या जायेम पूजा यत्र महाफला । पितॄणां देवतानां च नानाधर्माश्च यत्र हि

कदा वयं मनुष्यत्वं प्राप्स्यामः, यत्र पूजा महाफलप्रदा भवति; यत्र पितृदेवताभ्यां तर्पणं च, नानाविधा धर्मचर्या च यथावत् सम्भवति।

Verse 13

इति भूतानि शोचंति नानायोनिगतान्यपि । तत्त्वं मानुष्यमतुलं स्पृहणीयं दिवौकसाम् । अनादृत्य कथं ब्रूहि स्थितश्चोदर एव च

इति नानायोनिषु जातान्यपि भूतानि शोचन्ति—“तत्त्वतः मानुष्यं अतुलं, दिवौकसामपि स्पृहणीयम्। तत् त्वं अनादृत्य, ब्रूहि कथं, उदर एव स्थितोऽसि?”

Verse 14

गर्भ उवाच । तात जानाम्यहं सर्वमेतत्परम दुर्लभम् । किं तु बिभेमि चातिमात्रं कालमार्गस्य नित्यशः

गर्भ उवाच—तात, एतत् सर्वं जानामि; एषा अवस्था परमदुर्लभा। किन्तु अहं नित्यं कालमार्गस्यातिमात्रं भयमनुभवामि।

Verse 15

द्वौ मार्गौ किल वेदेषु प्रोक्तौ कालोऽर्चिरेव च । अर्चिषा मोक्षमायांति कालमार्गेण कर्मणि

वेदेषु किल द्वौ मार्गौ प्रोक्तौ—कालमार्गोऽर्चिरेव च। अर्चिषा मोक्षमायान्ति, कालमार्गेण कर्मणि पुनरावर्तन्ते।

Verse 16

स्वर्गे वा नरके वापि कालमार्गगतो ह्ययम् । न शर्म लभते क्वापि व्याधविद्धमृगो यथा

स्वर्गे वा नरके वापि, कालमार्गगतः खलु अयम्। क्वापि शर्म न लभते, व्याधविद्धमृगो यथा।

Verse 17

तस्यैव हेतोः प्रयतेत्कोविदो यन्न दुःखवित् । कालेन घोररुपेण गंभीरेण समाहितः

तस्यैव हेतोः कोविदो यः दुःखवित् न भवेत्, स घोररूपेण गम्भीरेण कालेन सम्यक् समाहितः सन् प्रयत्नेन यतेत्।

Verse 18

तच्चेन्मम मनस्तात नानादोषैर्न मोह्यते । ततोऽहं दुर्लभं जन्म मानुष्यं शीघ्रमाप्नुयाम्

तच्चेत् मम मनः तात नानादोषैः न मोह्यते, ततोऽहं दुर्लभं मानुष्यं जन्म शीघ्रम् आप्नुयाम्।

Verse 19

ततस्तस्य पिता पार्थ कांदिशीको महेश्वरम् । जगाम शरणं देवं त्राहित्राहि महेश्वर

ततः तस्य पिता पार्थ काण्डिशीको महेश्वरं देवं शरणं जगाम—“त्राहि त्राहि महेश्वर” इति।

Verse 20

त्वां विना कोऽपरो देव पुत्रस्याभीष्टदोऽस्ति मे । त्वयैव दत्तस्त्वं चामुं जन्म प्रापय मे सुतम्

त्वां विना कोऽपरो देव मे पुत्रस्याभीष्टदः अस्ति? त्वयैव दत्तोऽयम्; अतः त्वमेव मे सुतं लोके जन्म प्रापय।

Verse 21

ततस्तस्यातिभक्त्यासौ प्राह तुष्टो महेश्वरः । विभूतीः स्वाधर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यमेव च

ततः तस्यातिभक्त्या तुष्टो महेश्वरः प्राह—विभूतीः स्वधर्मज्ञानं वैराग्यम् ऐश्वर्यं च ददामि।

Verse 22

विपरीतश्च शीघ्रं भो मांटिपुत्रः प्रबोध्यताम् । ततस्ता द्योतयंत्यश्च विभूत्यो गर्भमूचिंरे

“भो देव, मांटिपुत्रः शीघ्रं प्रबोध्यतां, विपरीतं च निवर्तताम्।” इति; ततः प्रकाशमानाः विभूतयः द्योतयन्त्यः गर्भं प्रति ऊचुः।

Verse 23

महामते मांडिपुत्र न धार्यं ते भयं हृदि । चत्वारस्त्वां हि धर्माद्या मनस्त्यक्ष्यामहे न ते

हे महामते मांडीपुत्र, हृदि भयं मा धारय। धर्मादयश्चत्वारो वयं तव मनो न त्यक्ष्यामः।

Verse 24

ततोऽपरास्त्वधर्माद्याः प्रोचुर्नैव तथा वयम् । भविष्यामो मनस्तुभ्यमस्मत्तव भयं न हि

ततोऽपराः अधर्मादयः प्रोचुः—“नैव तथा; वयं तु तव मनसि भविष्यामः। अस्मत्तो हि तव भयं भविष्यति।”

Verse 25

इत्युक्ते स विभूतीभिः शीघ्रमेव कुमारकः । निःससार बहिर्जातश्चकंपेतिरुरोद च

इत्युक्ते विभूतीभिः स कुमारकः शीघ्रमेव बहिर्निःससार; जातो बहिः स कम्पमानो रुरोद च।

Verse 26

ततो विभूतयः प्राहुर्मांटे तव सुतस्त्वसौ । अद्यापि कालमार्गस्य भीतः कम्पति रोदिति

ततो विभूतयः प्राहुः—“हे मांटे, एष तव सुत एव। अद्यापि कालमार्गभीतः कम्पते रोदिति च।”

Verse 27

कालभीतिरिति ख्यातस्तस्मादेष भविष्यति । इति दत्त्वा वरं ताश्च महादेवांतिकं ययुः

तस्मात् स ‘कालभीति’ इति नाम्ना लोके ख्यातिं गमिष्यति। एवं ताभिः वरं दत्त्वा ताः महादेवस्य सन्निधिं ययुः॥

Verse 28

सोऽपि बालः प्रववृधे शुक्लपक्ष इवोडुपः । संस्कृतः स च संस्कारैर्धीमान्पशुपतिव्रती

सोऽपि बालः शुक्लपक्षेन्दुरिव क्रमशो ववृधे। संस्कारैः सम्यक् संस्कृतो धीमान् च स पाशुपतव्रती बभूव॥

Verse 29

पंचमंत्राञ्जपञ्छुद्धस्तीर्थयात्रापरोऽभवत् । रुद्रक्षेत्रेषु सस्नौ स जपन्मन्त्रांश्च भारत

पञ्चमन्त्रजपेन शुद्धः स तीर्थयात्रापरः अभवत्। रुद्रक्षेत्रेषु सस्नौ स, मन्त्रांश्च जपन्, हे भारत॥

Verse 30

कालभीतिगुप्तक्षेत्रगुणाञ्छ्रुत्वाभ्युपाययौ । स्नात्वा ततो महीतोये जप्त्वा मन्त्रांश्च कोटिशः

कालभीतिः गुप्तक्षेत्रस्य गुणान् श्रुत्वा तदभ्युपाययौ। तत्र महीतोये स्नात्वा मन्त्रांश्च कोटिशो जजाप॥

Verse 31

निवृत्तो नातिदूरेथ बिल्ववृक्षं ददर्श सः । दृष्ट्वा तं तस्य चाधस्तल्लक्षमेकं जजाप सः

निवृत्तो नातिदूरे स बिल्ववृक्षं ददर्श। तं दृष्ट्वा तदधस्तात् एकलक्षं जपं चकार॥

Verse 32

जपतस्तस्य विप्रस्य इंद्रियाणि लयं ययुः । केवलं परमानंदस्वरूपोऽसावभूत्क्षणात्

तस्य विप्रस्य जपतोऽन्तःकरणेन्द्रियवृत्तयः शनैर्लयं ययुः। क्षणमात्रेण स केवलं परमानन्दस्वरूप एवाभवत्॥

Verse 33

तस्यानंदस्य नौपम्यं स्वर्गादीनां भवेत्क्वचित् । गंगोदकस्येव मानं केवलं सोऽप्यसावपि

तस्य परमानन्दस्य स्वर्गादिभिः सह कुतोऽपि नोपमा भवेत्। तस्य मानं स्वयमेव ज्ञेयम्—यथा गङ्गोदकस्य मानं गङ्गोदकेनैव॥

Verse 34

तत्र लीनो मुहुर्तेन पुनश्चाभूद्यथा पुरा । ततो विसिष्मिये पार्थ कालभीतिरुवाच ह

तत्र मुहूर्तमात्रं लीनः स पुनरपि यथापूर्वमभवत्। ततः विस्मितः कालभीतिः पार्थं प्रति वाक्यमुवाच॥

Verse 35

नायं मम महानन्दो वाराणस्यां न नमिषे । न प्रभासे न केदारे न चाप्यमरकण्टके

अयं मम महानन्दो न वाराणस्यां न नैमिषे। न प्रभासे न केदारे न चामरकण्टकेऽपि लभ्यते॥

Verse 36

श्रीपर्वते न चान्यत्र यादृशोद्यप्रवर्त्तते । निर्विकाराणि स्वच्छानि गंगांबांसीवखानि मे

श्रीपर्वतेऽपि न चान्यत्र अद्य मयि यथैषा स्थितिरुदिता। मेऽन्तःकरणवृत्तयः निर्विकाराः स्वच्छाः गङ्गाम्भःपूर्णनाड्य इवाभवन्॥

Verse 37

भूतेषु परमा प्रीतिस्त्रिजगद्द्योतते स्फुटम् । धर्ममेकं परं मह्यं चेतश्चाप्यवगच्छति

भूतेषु मम परमा प्रीतिरुत्पन्ना; त्रिजगदिदानीं स्फुटं प्रकाशते। मम चेतश्चैकं परं धर्ममेव परमत्वेनावगच्छति॥

Verse 38

अहो स्थानप्रभावोऽयं स्फुटं चाप्यत्र प्रोच्यते । निर्दोषं यच्छुचि स्तान सर्वोपद्रववर्जितम्

अहो, अस्य स्थानस्य प्रभावोऽयं स्फुटमेवात्र प्रोच्यते। एतत् निर्दोषं शुचि स्थानं सर्वोपद्रववर्जितम्॥

Verse 39

तत्र स्थितस्य धर्मार्थस्तद्वद्भूयात्सहस्रधा । तदस्माच्च प्रभावाद्धि जानामीतः स्वचेतसि

तत्र स्थितस्य धर्मार्थौ तद्वत् सहस्रधा वर्धेते। तस्मात् तस्य प्रभावादेवैतत् स्वचेतसि साक्षाद् जानामि॥

Verse 40

विशिष्टं काशिमुख्येभ्यस्तीर्थेभ्यः स्थानकं त्विदम् । तस्मादत्रैव संस्थोहं तपस्तप्स्यामि पुष्कलम्

इदं स्थानकं काशिमुख्येभ्यः तीर्थेभ्योऽपि विशिष्टम्। तस्मादत्रैव संस्थाय पुष्कलं तपस्तप्स्यामि॥

Verse 41

इदं चेदं तीर्थमिति सदा यस्तृषितश्चरेत् । न स सिद्धिमवाप्नोति क्लेशेनैव म्रियेत सः

‘इदं तीर्थम्, इदं तीर्थम्’ इति सदा तृषितो यश्चरति। स सिद्धिं नाप्नोति; क्लेशेनैव स म्रियते॥

Verse 42

इति संचिंत्य बिल्वस्य वृक्षस्याधो व्यवस्थितः । जजाप मन्त्रान्रुद्रस्य अंगुष्ठाग्रेण धिष्ठितः

इति सञ्चिन्त्य स बिल्ववृक्षस्याधो व्यवस्थितः। अंगुष्ठाग्रेण धृतचित्तः स्थित्वा रुद्रमन्त्रान् जजाप॥

Verse 43

गृहीत्वा नियमं तोयबिंदुं वर्षशतेऽग्निवत् । ततो वर्षशते याते जपतस्तस्य भारत

तोयबिन्दुमात्रं गृह्णन् नियमं गृहीत्वा सः। वर्षशतमग्निवद् स्थित्वा जपं चकार, हे भारत॥

Verse 44

कश्चित्तो यभृतं कुम्भं गृहीत्वा नर आव्रजत् । सतं प्रणम्य प्राहेदं कालभीतिं प्रहर्षतः

ततः कश्चिन्नरः तोयपूर्णं कुम्भं गृहीत्वा समाययौ। तं सतं प्रणम्य कालभीतिं प्रति हर्षात् इदमब्रवीत्॥

Verse 45

अद्य ते नियमः पूर्णस्तोयमेतन्महामते । गृहाण सफलं मह्यं श्रमं कर्तुमिहार्हसि

अद्य ते नियमः पूर्णः, तोयमेतत् महामते। गृहाण; मम श्रमोऽयं सफलो भवतु इह॥

Verse 46

कालभीतिरुवाच । को भवान्वर्णतो ब्रूहि किमाचारश्च तत्त्वतः । जन्माचारौ विदित्वा ते ग्रहीष्याम्यन्यथा न हि

कालभीतिरुवाच— को भवान्? वर्णतो ब्रूहि, किमाचारश्च तत्त्वतः। जन्माचारौ विदित्वा ते ग्रहीष्यामि, अन्यथा न हि॥

Verse 47

नर उवाच । न जाने पितरौ स्वीयौ नष्टौ वा सर्वथा न हि । एवमेवापि पश्यामि सर्वदाऽहं स एव च

नर उवाच—अहं स्वीयौ पितरौ न जानामि; न च ज्ञायते किमु तौ सर्वथा नष्टौ। एवं ह्यहं नित्यं पश्यामि—अहं स एव, स च स एव।

Verse 48

आचारैश्चापि धर्मैश्च न कार्यं मम किंचन । तस्माद्वक्ष्यामि नाप्येतन्न चाप्यस्मि समाचरे

आचारैर्धर्मैश्च मम किंचन कार्यं नास्ति। तस्मादहं स्पष्टं वक्ष्यामि—एतानि न मयि सन्ति, न च सम्यगाचारं समाचरामि।

Verse 49

कालभीतिरुवाच । यद्येवं नोदकं तुभ्यं ग्रहीष्याम्यस्मि कर्हिचित् । श्रृणुष्वात्र वचो यन्मे गुरुराह श्रुतीरितम्

कालभीतिरुवाच—यदि एवं, तर्हि तुभ्यं कदाचिदपि नोदकं ग्रहीष्यामि। अत्र मम वचः शृणु—यन्मे गुरुः श्रुतीरितं उपदिदेश।

Verse 50

न ज्ञायते कुलं यस्य बीजशुद्धिं विना ततः । तस्य खादन्पिबन्वापि साधुः सीदति तत्क्षणात्

यस्य कुलं न ज्ञायते, बीजशुद्धिं विना; तस्य स्वं खादन् पिबन् वा साधुरपि तत्क्षणात् सीदति।

Verse 51

यश्च रुद्रं न जानाति रुद्रभक्तश्च यो नहि । अन्नोदकं तस्य भुञ्जन्पातकी स्यान्न संशयः

यः रुद्रं न जानाति, यो वा रुद्रभक्तो न भवति; तस्य अन्नोदकं भुञ्जन् पातकी स्यात्, न संशयः।

Verse 52

अज्ञात्वा यः शिवं भुक्ते कथ्यते सोऽत्र ब्रह्महा । मार्ष्टि च ब्रह्महान्नादे तस्मात्तस्य न भक्षयेत्

अज्ञात्वा यः शिवं भुङ्क्ते स एवास्मिन् ब्रह्महा स्मृतः। ब्रह्महण्णादभोजी च मलिनतां याति; तस्मात् तस्य न भक्षयेत्॥

Verse 53

गंगोदकुम्भः स्याद्यद्वत्तन्मध्ये मद्य बिंदुना । अशिवज्ञस्य यो भुंक्ते शिवज्ञोऽपि तथैव सः

गङ्गोदकुम्भो यद्वत् मध्ये मद्यबिन्दुना दूष्यते। तथैवाशिवज्ञस्य यः भुङ्क्ते, शिवज्ञोऽपि स एव भवति॥

Verse 54

हीनवर्णश्च यः स्याद्धि शिवभक्तोऽपि नैव सः । प्रतिगृह्यौ गुणौ तस्माद्विलोक्यौ द्वौ प्रतिग्रहे

हीनवर्णो यः स्यात्, स शिवभक्तोऽपि न वास्तवः। तस्मात् प्रतिग्रहे द्वौ गुणौ सम्यग् विलोकनीयौ॥

Verse 55

नर उवाच । एतेन तव वाक्येन हास्यं संजायते मम । अहो मुग्धोऽसि मिथ्या त्वमपस्मारी जडोऽपि च

नर उवाच—एतेन तव वाक्येन मम हास्यं समुत्पद्यते। अहो मुग्धोऽसि, मिथ्याभाषी; अपस्मारी जडोऽपि च॥

Verse 56

सदा सर्वेषु भूतेषु शिवो वसति नित्यशः । साध्वसाधु ततो वाक्यं नैव निन्दा शिवस्य सा

सदा सर्वेषु भूतेषु शिवो नित्यं वसति ध्रुवम्। तस्मात् साध्वसाधुवचनं शिवनिन्दा न वास्तवतः॥

Verse 57

आत्मनश्च परस्यापि यः करोत्यंतरो हरम् । तस्य भिन्नदृशो मृत्युर्विदधे भयमुल्बणम्

आत्मनः परस्य च हरेः विषये यः भेदं करोति, तस्य भिन्नदृष्टेः मृत्युः घोरं भयम् उपजनयति।

Verse 58

अथवा का हि पानीये भवेदशुचिता वद । मृत्तिकोद्भवकुम्भोऽयं पावकेनापि पाचितः

अथवा वद—पानीयेषु का हि अशुचिता भवेत्? अयं मृत्तिकाजः कुम्भः पावकेनापि पाचितः।

Verse 59

पूर्णश्च पयसा कस्मिन्नेषामसुचिता कुतः

पूर्णे च पयसा कस्मिन्, एतेषाम् अशुचिता कुतः?

Verse 60

अथ चेन्मम संसर्गादशुचित्वं च मीयते । तदस्यां संस्थितः पृथ्व्यामहंत्वं च कुतो वद

अथ चेत् मम संसर्गाद् अशुचित्वं मीयते, तर्हि अस्यामेव पृथिव्यां संस्थितस्य अहंत्वं कुतः? वद।

Verse 61

कुतः पृथिव्यां चरसि खे त्वं नैव चरस्युत । एवं विचार्यमाणे ते भाषितं मुग्धवद्भवेत्

कुतः पृथिव्यां चरसि, खे त्वं नैव चरस्युत? एवं विचार्यमाणे, ते भाषितं मुग्धवद् भवेत्।

Verse 62

कालभीतिरुवाच । सर्वभूतेषु चेदेवं शिव एवेति चोच्यते । नास्तिकां मृत्तिका कस्माद्भक्षयंति नभस्यके

कालभीतिरुवाच—यदि सर्वभूतेषु ‘शिव एव’ इति एवमुक्तं, तर्हि नभस्ये (भाद्रपदे) मृत्तिका नास्तिकं कस्माद् भक्षयति इव बाधते?

Verse 63

शुद्ध्यर्थं तेन विश्वस्य स्थापिता संस्थितिर्यथा । फलेन पालिता सा च नान्यथा तां श्रृणुष्व च

शुद्ध्यर्थं तेन विश्वस्य संस्थितिः स्थापिता यथावत्; सा च फलेनैव पाल्यते, नान्यथा—तत् शृणुष्व।

Verse 64

ससर्जेति पुरा धाता रूपात्मकमिदं जगत् । तच्च नामप्रपञ्चेन बद्धं दाम्ना च गौर्यथा

पुरा धाता रूपात्मकमिदं जगत् ससर्ज; तत् च नामप्रपञ्चेन दाम्ना बद्धं गौर्यथा।

Verse 65

स च नामप्रपञ्चस्तु चतुर्द्धा भिद्यते किल । ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम्

स च नामप्रपञ्चस्तु चतुर्धा भिद्यते किल—ध्वनिः, वर्णाः, पदं, वाक्यमिति आस्पदचतुष्टयम्।

Verse 66

तत्र ध्वनिर्नादमयो वर्णाश्चाकारपूर्वकाः । पदं शा वमि ति प्रोक्तं वाक्यं चेति शिवं भजेत्

तत्र ध्वनिः नादमयः; वर्णाश्च अकारपूर्वकाः। ‘शा–व–मि’ इति पदं प्रोक्तं, वाक्यं चापि—एवं ज्ञात्वा शिवं भजेत्।

Verse 67

तच्चापि वाक्यं त्रिविधं भवेदिति श्रुतेर्मतम् । प्रभुसम्मतमेकं च सुहृत्संमतमेव च

तदपि वाक्यं श्रुतेर्मते त्रिविधं भवति—एकं प्रभुसम्मतं, अपरं सुहृत्संमतमेव च।

Verse 68

कांतासंमतमेवापि वाक्यं हि त्रिविधं विदुः । प्रभुः स्वामी यथा भृत्यमादिशत्येतदाचर

कान्तासंमतमपि वाक्यं त्रिविधमेव विदुः। यथा प्रभुः स्वामी भृत्यमादिशति—‘एतदाचर’—तथा तत् प्रभुसंमतं वाक्यम्।

Verse 69

तथा श्रुतिस्मृती चोभे प्राहतुः प्रभुसंमतम् । इतिहासपुराणादि सुहृत्संमतमुच्यते

तथा श्रुतिस्मृती उभे प्रभुसंमतं वाक्यं प्राहतुः। इतिहासपुराणादिकं तु सुहृत्संमतमुच्यते।

Verse 70

सुहृद्वत्प्रतिबोध्यैनं प्रवर्तयति तत्त्वतः । काव्यालापादिकं यच्च कांतासंमतमुच्यते

सुहृद्वत् प्रतिबोध्यैनं तत्त्वतः प्रवर्तयेत्। काव्यालापादिकं यच्च तत् कान्तासंमतमुच्यते।

Verse 71

प्रभुवाक्यं स्मृतं यच्च सबाह्याभ्यंतरं शुचि । सुहृद्वाक्यं तथा शौचं पालयेत्स्वर्गकांक्षया

प्रभुवाक्यं स्मरेच्च नित्यं सबाह्याभ्यन्तरं शुचिः। सुहृद्वाक्यं तथा शौचं पालयेत् स्वर्गकाङ्क्षया।

Verse 72

तदेतत्पालनीयं स्याद्भूमिजानां श्रुतिर्वदेत् । त्वया नास्तिक्यवाक्येन चेदेतदभिधीयते

तदेतत् पालनीयं नूनं—इति भूमिजानां परम्पराश्रुतिः वदति। किन्तु त्वया नास्तिक्यवचनेन यद्येतद् अभिधीयते, तदा तद्रूपेण न ग्राह्यम्।

Verse 73

एतेन श्रुतिशास्त्राणि पुराणं च वृतैव किम् । अग्रे सप्तर्षिपूर्वा ये ब्राह्मणाः क्षत्रिया भवन्

एवं चेत्, श्रुतिशास्त्राणां पुराणस्य च वृतैव किम्? पुरा सप्तर्षिपूर्वा ये ब्राह्मणाः, तेऽग्रे कर्मणा क्षत्रिया अभवन्।

Verse 74

मुग्धाः सर्वेऽभवन्दक्षा ये हि वेदं गता ह्यनु । तथा वेदांतवचनं सत्त्वस्था ह्यूर्ध्वगामिनः

ये हि वेदानुगाः, ते सर्वे मुग्धा अपि दक्षाः अभवन्। तथा वेदान्तवचनम्—सत्त्वस्थाः खलु ऊर्ध्वगामिनः।

Verse 75

तिष्ठंति राजसा मध्ये ह्यधो गच्छंति तामसाः । सत्त्वाहारैः सत्त्ववृत्त्या स्वर्गगामी भवेत्ततः

राजसा मध्ये तिष्ठन्ति, तामसाः अधो गच्छन्ति। सत्त्वाहारैः सत्त्ववृत्त्या च ततः स्वर्गगामी भवेत्।

Verse 76

न चैतदप्य सूयामो यद्भूतेषु शिवो न हि । अस्त्येव सर्वभूतेषु श्रृण्वत्राप्युपमानकम्

न चैतदपि असूयामः; यद् भूतेषु शिवो नास्तीति न हि। अस्त्येव स सर्वभूतेषु—शृण्वत्रापि उपमानकम्।

Verse 77

यथा सुवर्णजातानि भूषणानि बहूनि च । कानिचिच्छ्रद्धरूपाणि हीनरूपाणि कानिचित्

यथा सुवर्णनिर्मितानि बहूनि भूषणानि सन्ति—कानिचित् सुन्दरश्रद्धारूपाणि, कानिचित् तु हीनरूपाणि।

Verse 78

स्वर्णं सर्वेषु चास्त्येव तथैव स सदाशिवः । हीनरूपं शोधितं सच्छुद्धिमेति न चैकताम्

सर्वेषु भूषणेṣu स्वर्णं नूनं विद्यते; तथैव सर्वेषु भूतेषु स सदाशिवोऽस्ति। हीनरूपं यदा शोध्यते तदा सत्शुद्धिमेति, किन्तु सर्वैः सहैकतां न गच्छति।

Verse 79

तथेदं शोधितं देहं शुद्धं दिवि व्रजेत्स्फुटम् । तस्मात्सर्वात्मना हीनान्न ग्राह्यं बत धीमता

तथैवेदं देहं यदा शोधितं शुद्धं भवति, तदा स्फुटं दिवं व्रजेत्। तस्मात् धीमता सर्वात्मना हीनं न ग्राह्यमेव।

Verse 80

चेदिदं शोधयेद्देहं नैव ग्राह्यं समंततः । सर्वतो यः प्रति ग्राही निहाराहारयोर्न च

चेदपि देहः शोध्येत, तथापि समन्ततः सर्वकार्येषु न ग्राह्यः। यः सर्वतः प्रतिग्राही, स न आचारशुद्धो न च आहारशुद्धः।

Verse 81

शुचिः स्यादल्पदिवसात्पाषाणोऽसौ भवेत्स्फुटम् । तस्मात्सर्वात्मना नैव ग्रहीष्येहं जलं स्फुटम्

अल्पदिवसैः शुचिर्भवेदपि, अस्य पाषाणवत् स्वभावः स्फुटमेव तिष्ठेत्। तस्मात् सर्वात्मना नाहं अत्रेदं जलं स्फुटं ग्रहीष्यामि।

Verse 82

साधुवाप्यथवाऽसाधु प्रमाणं नः श्रुतिः परा । एवमुक्ते स च नरः प्रहसन्दक्षिणेन च

साधु वा यदि वा असाधु, अस्माकं परमं प्रमाणं श्रुतिरेव। एवमुक्ते स नरः प्रहसन् दक्षिणहस्तेनापि संकेतं चकार।

Verse 83

अंगुष्ठेन लिखन्भूमिं चक्रे गर्तं महोत्तमम् । तत्र चिक्षेप तत्तोयं तेन गर्तः स्म पूरितः

अङ्गुष्ठेन भूमिं लिखन् स महोत्तमं गर्तं चकार। तत्र तत्तोयं चिक्षेप, तेन गर्तः पूर्णतां गतः।

Verse 84

अत्यरिच्यत तोयं च चक्रे पादेन संलिखन् । चक्रे सरः पूरितं चाप्यतिरिक्तजलेन तत्

तोयं चात्यरिच्यत; स पादेन संलिखन् सरः चकार। तत् सरोऽपि अतिरिक्तजलेन पूर्णं बभूव।

Verse 85

तदद्भुतं महद्दृष्ट्वा नैव विप्रो विसिष्मिये । यतो बहुविधं चित्रं भवेद्भूताद्युपासिषु

तदद्भुतं महद्दृष्ट्वा विप्रो नैव विसिष्मिये। यतो भूताद्युपासिषु बहुविधं चित्रं सम्भवति।

Verse 86

तच्चित्रेण न जह्याच्च श्रुतिमार्गं सनातनम्

तादृशैश्चित्रैः कारणैः श्रुतिमार्गं सनातनं न जह्यात्।

Verse 87

नर उवाच । अतिमूर्खोसि विप्रत्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे । किं न श्रुतस्त्वया श्लोकः पुराविद्भिरुदीरितः । कूपोन्यस्य घटोऽन्यस्य रज्जुरन्यस्य भारत

नर उवाच—अतिमूर्खोऽसि; विप्रत्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे। किं न श्रुतस्त्वया पुराविद्भिरुदीरितः श्लोकः—कूपोऽन्यस्य, घटोऽन्यस्य, रज्जुरन्यस्य, भारत॥

Verse 88

पायंत्यन्ये पिबंत्यन्ये सर्वे ते समभागिनः । तज्जलं मम कस्मात्त्वं धर्मज्ञो न पिबस्यसि

पायन्त्यन्ये पिबन्त्यन्ये सर्वे ते समभागिनः। तज्जलं मम; कस्मात्त्वं धर्मज्ञो न पिबस्यसि॥

Verse 89

नारद उवाच । ततो विममृशे श्लोको बहुधा समभागिनाम् । अनिश्चयाद्विचार्यासौ घटाद्यैः समभागिता

नारद उवाच—ततः स श्लोकं समभागिनां बहुधा विममृशे। अनिश्चयात् स विचारयामास—घटाद्यैः समभागिता किम् इति॥

Verse 90

बहुपोतद्रव्यक्षेपः सर्वैः सा समभागिता । एवं कर्तुः फलैः सर्वैः समं स्याच्च पुनःपुनः

बहुपोतद्रव्यक्षेपः सर्वैः—सा समभागिता भवेत्। एवं कर्तुः फलैः सर्वैः समं स्यात् पुनःपुनः॥

Verse 91

यः शुचिश्च शिवं ध्यायन्प्रासादकूपकर्तरि । जलप्रतिग्रहाभावात्पिबतोऽस्य समं फलम्

यः शुचिः शिवं ध्यायन् प्रासादकूपकर्तरि। जलप्रतिग्रहाभावात् पिबतोऽस्य समं फलम्॥

Verse 92

इति निश्चित्य प्रोवाच कालभीतिर्नरं च तम् । सत्यमेत्किं तु कुंभपयसा गर्तपूरणे

इति निश्चित्य कालभीतिः स नरं तमुवाच—“सत्यमेतत्; किंतु कुम्भमात्रेण पयसा गर्तं कथं पूर्यते?”

Verse 93

दृष्ट्वा प्रत्यक्षतो मादृक्कथं पिबति भो वद । साधु वाप्यथवाऽसाधु न पिबेयं कथंचन

“प्रत्यक्षं पश्यतः मादृशः कथं पिबति, भो वद। साधु वा असाधु वा, कथंचन न पिबेयम्।”

Verse 94

एवं विनिश्चयं दृष्ट्वास्य स्थिरं कुरुनंदन । पुरुषोऽसौ प्रहस्यैव क्षणादंतर्दधे ततः

एवं तस्य दृढं निश्चयं दृष्ट्वा, कुरुनन्दन, स पुरुषः प्रहस्यैव क्षणाद् ततोऽन्तर्दधे।

Verse 95

कालभीतिश्च परमं विस्मयं समुपागतः । वृत्तांतः कोयमित्येव चिंतयामास भूयसा

कालभीतिश्च परमं विस्मयं समुपागतः; “वृत्तान्तः कोऽयम्?” इत्येव भूयसा चिन्तयामास।

Verse 96

ततश्चिंतयतस्तस्य बिल्वाधस्तात्सुशोभनम् । उच्छ्रितं सुमहालिंगं पृथिव्या द्योतयद्दिशः

ततः स चिन्तयतः, बिल्वाधस्तात् सुषोभनम् उच्छ्रितं सुमहालिङ्गं प्रादुरभूत्, यत् पृथिव्यां दिशो द्योतयत्।

Verse 97

प्रादुर्भावे ततस्तस्य महालिंगस्य भारत । ननर्त खेप्सरोवृंदं गधर्वा ललितं जगुः

तस्य महालिङ्गस्य प्रादुर्भावे, हे भारत, खेऽप्सरोवृन्दं ननर्त; गन्धर्वाश्च ललितं जगुः।

Verse 98

पारिजातमयीं पुष्पवृष्टिमिंद्रो मुमोच ह । जयेति देवा मुनयस्तुष्टुवुर्विविधैः स्तवैः

इन्द्रोऽपि पारिजातमयीं पुष्पवृष्टिं मुमोच; देवा मुनयश्च ‘जय’ इति वदन्तो विविधैः स्तवैः तुष्टुवुः।

Verse 99

तस्मिन्महति कौरव्य वर्तमाने महोत्सवे । कालभीतिः प्रमुदितः प्रणम्य स्तोत्रमैरयत्

तस्मिन् महति महोत्सवे वर्तमाने, हे कौरव्य, प्रमुदितः कालभीतिः प्रणम्य स्तोत्रम् आरैरयत्।

Verse 100

पापस्य कालं भवपंककालं कलाकलं कालमार्गस्य कालम् । देवं महाकालमहं प्रपद्ये श्रीकालकंठं भवकालरूपम्

पापस्य कालं भवपङ्ककालं कलाकलं कालमार्गस्य कालम्। देवं महाकालमहं प्रपद्ये श्रीकालकण्ठं भवकालरूपम्॥

Verse 101

ईशानवक्त्रं प्रणमामि त्वाहं स्तौति श्रुतिः सर्वविद्येश्वरस्त्वम् । भूतेश्वरस्त्वं प्रपितामहस्त्वं तस्मै नमस्तेस्तु महेश्वराय

ईशानवक्त्रं प्रणमाम्यहं त्वां; स्तौति श्रुतिः—सर्वविद्येश्वरस्त्वम्। भूतेश्वरस्त्वं प्रपितामहस्त्वं; तस्मै नमस्तेऽस्तु महेश्वराय॥

Verse 102

यं स्तौति वेदस्तमहं प्रपद्ये तत्पुरुषसंज्ञं शरणं द्वितीयम् । त्वां विद्महे तच् नस्त्वं प्रदेहि श्रीरुद्र देवेश नमोनमस्ते

यं स्तौति वेदः तमहं प्रपद्ये, तत्पुरुषसंज्ञं द्वितीयं शरण्यम्। त्वां विद्महे; तन्नोऽनुग्रहं प्रदेहि। श्रीरुद्र देवेश, नमो नमस्ते॥

Verse 103

अघोरवक्त्रं त्रितयं प्रपद्ये अथर्वजुष्टं तव रूपकाणि । अघोरघोराणि च घोरघोराण्यहं सदानौमि भूतानि तुभ्यम्

अघोरवक्त्रं त्रितयं प्रपद्ये, अथर्वजुष्टं तव रूपकाणि। अघोरघोराणि च घोरघोराणि, अहं सदानौमि भूतानि तुभ्यम्॥

Verse 104

चतुर्थवक्त्रं च सदा प्रपद्ये सद्योभिजाताय नमोनमस्ते । भवेभवेनादिभवो भवस्व भवोद्भवो मां शिव तत्रतत्र

चतुर्थवक्त्रं च सदा प्रपद्ये, सद्योभिजाताय नमो नमस्ते। भवेभवेऽसि त्वमादिभवो मे; भवोद्भवो मां शिव तत्रतत्र॥

Verse 105

नमोस्तु ते वामदेवाय ज्येष्ठरुद्राय कालाय कलाविकारिणे । बलंकरायापि बलप्रमाथिने भूतानि हंत्रे च मनोन्मनाय

नमोऽस्तु ते वामदेवाय ज्येष्ठरुद्राय कालाय कलाविकारिणे। बलंकरायापि बलप्रमाथिने भूतानि हन्त्रे च मनोन्मनाय॥

Verse 106

त्रियंबकं त्वां च यजामहे वयं सुपुण्यगंधैः शिवपुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकं पक्वमिवोग्रबंधनाद्रक्षस्व मां त्र्यंबक मृत्युमार्गात्

त्र्यंबकं त्वां च यजामहे वयं सुपुण्यगन्धैः शिवपुष्टिवर्धनम्। उर्वारुकं पक्वमिवोग्रबन्धनाद्रक्षस्व मां त्र्यंबक मृत्युमार्गात्॥

Verse 107

षडक्षरं मंत्रवरं तवेश जपंति ये मुनयो वीतरागाः । तेषां प्रसन्नोऽसि जपामहेतं त्वोंकारपूर्वं च नमः शिवाय

हे ईश! तव षडक्षरं मन्त्रवरं वीतरागा मुनयः जपन्ति; तेषां त्वं प्रसन्नोऽसि। वयमपि तमेव जपामः—ॐकारपूर्वं ‘नमः शिवाय’ इति।

Verse 108

एवं स्तुतो महादेवो लिंगान्निःसृत्य भारत । त्रिजगद्द्योतयन्मभासा प्रत्यक्षः प्राह च द्विजम्

एवं स्तुतो महादेवो, हे भारत, लिङ्गात् निःसृत्य त्रिजगद्-भासा द्योतयन् प्रत्यक्षोऽभवत्; ततः स द्विजं प्रति प्राह।

Verse 109

यत्त्वयात्र महातीर्थे भृशमाराधितो द्विज । तेनाति तुष्टस्ते वत्स नेशः कालः कथंचन

अत्र महातीर्थे त्वया भृशमाराधितोऽहं, हे द्विज। तेन ते वत्स! अहं अतितुष्टः; न कदाचन कालोऽपि त्वां कथंचन वशीकर्तुं शक्नोति।

Verse 110

अहं च नररूपी यो दृष्ट्वा ते धर्मसंस्थितिम् । धन्यस्तद्धर्ममार्गोऽयं पाल्यते यद्भवद्विधैः

अहं च नररूपेण स्थितोऽपि तव धर्मसंस्थितिं दृष्ट्वा वदामि—धन्योऽयं धर्ममार्गः, यद् भवद्विधैः सज्जनैः स पालयते धार्यते च।

Verse 111

सर्वतीर्थोदकैर्गरतः पूरितो मे सरस्तथा । जलमेतन्महापुण्यं त्वदर्थं मे समाहृतम्

सर्वतीर्थोदकैः आहृतैः मे सरः अपि पूरितम्। एतत् जलं महापुण्यं, त्वदर्थं मया समाहृतम्।

Verse 112

सप्तमंत्ररहस्यं च यत्कृतं स्तवनं मम । अनेन पठ्यमानेन सप्तमंत्रफलं भवेत्

सप्तमन्त्ररहस्यं मया कृतं स्तवनेऽस्मिन् निबद्धम्। अस्य पाठेन सप्तमन्त्रसाधनफलमेव भवेत्॥

Verse 113

अभीष्टं च वरं मत्तो वृणीष्व मनसेप्सितम् । त्वयातितोषितो ह्यस्मिनादेयं विद्यते तव

अभीष्टं वरं मत्तो वृणीष्व मनसेप्सितम्। त्वया ह्यतितोषितोऽहं, नात्र ते किमपि वर्जनीयम्॥

Verse 114

कालभीतिरुवाच । धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यत्त्वं तुष्टोऽसि शंकर । त्वत्तोषात्सफला धर्माः श्रमायैवान्यतामताः

कालभीतिरुवाच—धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यत्त्वं तुष्टोऽसि शङ्कर। त्वत्तोषात् सफलाः धर्माः, अन्यथा श्रममात्रकाः॥

Verse 115

यदि तुष्टोऽसि सांनिद्यं लिंगेऽत्र क्रियतां सदा । अक्षयं तत्कृतं चास्तु यल्लिंगे क्रियतेऽत्र च

यदि तुष्टोऽसि तदा लिङ्गेऽत्र सान्निध्यं क्रियतां सदा। यल्लिङ्गेऽत्र क्रियते कर्म तदक्षयफलदं भवेत्॥

Verse 116

जपतो यत्फलं देवपंचमंत्रायुतेन च । तत्फलं जायतां नणामस्य लिंगस्य दर्शने

देवपञ्चाक्षरमन्त्रस्य जपात् पञ्चमन्त्रायुतैः यत्फलं जायते। तदेव फलं लिङ्गस्यास्य दर्शने नमस्कारे च भवतु॥

Verse 117

कालमार्गादहं यस्मान्मोचितोऽहं महेश्वर । महाकालमिति ख्यातं लिंगं तस्माद्भवत्विदम्

कालमार्गादहं यस्मान्मोचितोऽहं महेश्वर । तस्मादिदं लिङ्गं ‘महाकाल’ इति लोके ख्यातं भवतु ॥

Verse 118

अस्मिंश्च कूपे यो मर्त्यः स्नात्वा तर्पयते पितॄन् । सर्वतीर्थफलं चास्तु पितॄणामक्षया गतिः

अस्मिंश्च कूपे यो मर्त्यः स्नात्वा तर्पयते पितॄन् । स सर्वतीर्थफलं प्राप्य पितॄणामक्षयां गतिं करोतु ॥

Verse 119

इति तस्यवचः श्रुत्वा प्रीतस्तं शंकरोऽब्रवीत् । स्वायंभुवं यत्र लिंगं तत्र नित्यं वसाम्यहम्

इति तस्य वचः श्रुत्वा प्रीतः शंकर उवाच तम् । यत्र स्वायंभुवं लिङ्गं तत्राहं नित्यं वसाम्यहम् ॥

Verse 120

स्वयंभुबाणरत्नोत्थदातुपाषाणलोहजम् । लिंगं क्रमेण फलदमंत्यात्पूर्वं दशोत्तरम्

स्वयंभूर्बाणरत्नोत्थं दातुपाषाणलोहजम् । लिङ्गं क्रमेण फलदं, पूर्वं पूर्वं दशोत्तरम् ॥

Verse 121

आकाशे तारकालिंगं पाताले हाटकेश्वरम् । स्वायंभुवं धारपृष्ठे तदेतत्त्रितयं समम्

आकाशे तारकालिङ्गं पाताले हाटकेश्वरम् । धारापृष्ठे स्वायंभू च, तदेतत्त्रितयं समम् ॥

Verse 122

विशेषात्प्रार्थितं यच्च तच्च भविष्यति । अत्र पुष्पं फलं पूजा नैवेद्यं स्तवनक्रिया

विशेषेण यत् प्रार्थ्यते तदेवात्र नूनं भविष्यति। अत्र पुष्पफलार्पणं पूजा नैवेद्यं स्तुतिकर्म च विशेषफलप्रदम्॥

Verse 123

दानं वान्यश्च यत्किंचिदक्षयं तद्भविष्यति । माघासितचतुर्दश्यां शिवयोगे च पुत्रक

दानं वा अन्यच्च यत्किञ्चित् कृतं तदक्षयं भवेत्। माघकृष्णचतुर्दश्यां शिवयोगे च पुत्रक॥

Verse 124

लिंगाच्च पूर्वतः कूपेस्नात्वा यस्तर्पयेत्पितॄन् । सर्वतीर्थफलावाप्तिः पितॄणां चाक्षया गतिः

लिङ्गस्य पूर्वदिक्कूपे स्नात्वा यः पितॄन् तर्पयेत्। स सर्वतीर्थफलप्राप्तिं लभते, पितॄणां चाक्षया गतिः॥

Verse 125

तस्यां रात्रौ महाकालं यामेयामे प्रपूजयेत् । यः क्षिपेत्सर्वलिंगेषु स जागरफलं लभेत्

तस्यां रात्रौ महाकालं यामे यामे प्रपूजयेत्। यः सर्वलिङ्गेषु अर्पयेत् स जागरफलमाप्नुयात्॥

Verse 126

जितेंद्रियश्च यो नित्यं मां लिंगेत्र प्रपूजयेत् । भुक्तिमुक्ती न दूरस्थे तस्य नित्यं द्विजोत्तम

जितेन्द्रियो यो नित्यं मां लिङ्गक्षेत्रे प्रपूजयेत्। भुक्तिर्मुक्तिश्च न दूरस्थे तस्य नित्यं द्विजोत्तम॥

Verse 127

माघे चतुर्दश्यष्टम्यां सोमवारे च पर्वणि । स्नात्वा सरसि योऽभ्यर्च्य लिंगमेतच्छिवं व्रजेत्

माघमासे चतुर्दश्यां वा अष्टम्यां वा, सोमवासरे पर्वणि च, यः सरसि स्नात्वा एतल्लिङ्गं शिवं सम्यगभ्यर्चयति, स शिवलोकं व्रजति।

Verse 128

दानं तपो रुद्रजापः सर्वमक्षयमेव च । त्वं च नन्दी द्वितीयो मे प्रतीहारो भविष्यसि

दानं तपो रुद्रजापश्च—एतत्सर्वं नूनमक्षयमेव भवति। त्वं च नन्दिन्, मम द्वितीयः प्रतीहारो भविष्यसि।

Verse 129

कालमार्गजयाद्वत्स महाकाला भिधश्चिरम् । करंधमोऽत्र राजर्षिरचिरादागमिष्यति

वत्स, कालमार्गं जितवानिति स चिरं ‘महाकाल’ इति विख्यातः। अत्र च करंधमो नाम राजर्षिरचिरादागमिष्यति।

Verse 130

तस्य प्रोच्य भवान्धर्मांस्ततो मल्लोकमाव्रज । इत्युक्त्वा भगवान्रुद्रो लिंगमध्ये न्यलीयत

तस्मै धर्मान् सम्यक् प्रोच्य, ‘ततो मम लोकमाव्रज’ इति भगवान् रुद्रः अवदत्। एवमुक्त्वा स प्रभुः लिङ्गमध्य एव न्यलीयत।

Verse 131

महाकालोऽपि मुदितस्तत्र तेपे महत्तपः

महाकालोऽपि तत्र मुदितः सन् महत्तपः समाचरत्।

Verse 132

इति महाकालप्रादुर्भावः । नारद उवाच । अथ केनापि कालेन पार्थ राजा करंधमः । विशेषमिच्छुर्धर्मेषु श्रुत्वा तीर्थमहागुणान्

इति महाकालस्य प्रादुर्भावः। नारद उवाच—अथ कदाचित् पार्थो राजा करन्धमः धर्मेषु विशेषमिच्छन् तीर्थानां महागुणान् श्रुत्वा।

Verse 133

महाकालचरित्रं च तत्रैव समुपाययौ । महीसागर तोयेऽसौ स्नात्वा लिंगान्यथार्चयत्

महाकालचरित्रप्रसिद्धं तदेव स्थानं स समुपाययौ। महीसागरतोये स्नात्वा ततो लिङ्गान्यथाक्रमं समर्चयत्।

Verse 134

महाकालमनुप्राप्य परमां प्रीतिमागतः । स पश्यन्सुमहालिंगं नातृप्यत जनेस्वरः

महाकालमनुप्राप्य स परमां प्रीतिमागतः। सुमहालिङ्गं पश्यन् जनेश्वरः नातृप्यत कदाचन।

Verse 135

यथा दरिद्रः कृपणो निधिकुम्भमवाप्य च । सफलं जीवितं मेने महाकालं निरीक्ष्य सः

यथा दरिद्रः कृपणो निधिकुम्भमवाप्य वै सफलं जीवितं मन्यते, तथा महाकालं निरीक्ष्य स जीवनं सफलं मेने।

Verse 136

पंचमंत्रायुतजपफलं यस्येह दर्शनात् । ततः सपर्ययाक्ष्यर्च्य महत्यासौ प्रणम्य च

पञ्चमन्त्रायुतजपफलं यस्येह दर्शनमात्रतः। ततः स यथाविधि सपर्यया समर्च्य महत्या भक्त्या प्रणनाम च।

Verse 137

श्रुत्वा च लिंगप्रवरं महाकालमुपासदत् । ततो रुद्रवचः स्मृत्वा महाकालः स्मयन्निव

श्रुत्वा च लिङ्गप्रवरं महाकालं स तदुपासितुं समुपागमत्। ततः रुद्रवचः स्मृत्वा महाकालः स्मयन्निव बभूव॥

Verse 138

प्रत्युद्गम्य नृपं पूजामर्घं च प्रत्यपादयत् । ततः कुशलप्रश्रादि कृत्वा शांतमुखं नृपः

प्रत्युद्गम्य नृपं तस्मै पूजामर्घ्यं च दत्तवान्। ततः कुशलप्रश्नादीन् कृत्वा नृपः शान्तमुखोऽभवत्॥

Verse 139

महाकालमुपामंत्र्य कथांते वाक्यमब्रवीत् । भगवन्संशयो मह्यं सदाऽयं परिवर्तते

महाकालमुपामन्त्र्य कथान्ते वाक्यमब्रवीत्। भगवन् संशयो मह्यं सदायं परिवर्तते॥

Verse 140

यदिदं तर्पणंनाम पितॄणां क्रियते नृभिः । जलमध्ये जलं याति कथं तृप्यंति पूर्वजाः

यदिदं तर्पणं नाम पितṝणां क्रियते नरैः। जलमध्ये जलं याति कथं तृप्यन्ति पूर्वजाः॥

Verse 141

एवं पिंडादिपूजा च सर्वमत्रैव दृश्यते । कथमेवं स्म मन्यामः पित्राद्यैरुपभुज्यते

एवं पिण्डादिपूजा च सर्वमत्रैव दृश्यते। कथमेवं स्म मन्यामः पित्राद्यैरुपभुज्यते॥

Verse 142

न चैतदस्ति यत्तेषां नोपतिष्ठति किंचन । स्वप्ने यथाक्रम्य नरं दृश्यंते याचकाश्च ते

न चैतदस्ति यत् तेषां नोपतिष्ठति किञ्चन। स्वप्नेऽपि ते यथाक्रम्य नरं दृश्यन्ते याचकवत्, दत्तं याचमानाः॥

Verse 143

देवानां चापि दृश्यंते प्रत्यक्षाः प्रत्ययाः सदा । तत्कथं प्रतिगृह्णन्ति मनो मेऽत्र प्रमुह्यति

देवानामपि प्रत्यक्षाः प्रत्ययाः सदा दृश्यन्ते। तत्कथं ते हविर्दानं प्रतिगृह्णन्ति? अत्र मे मनः प्रमुह्यति॥

Verse 144

महाकाल उवाच । योनिरेवंविदा तेषां पितॄणां च दिवौकसाम् । दूरोक्तं दूरपूजा च दूरस्तुतिरथापि यत्

महाकाल उवाच—एवंविदा तेषां पितॄणां दिवौकसां च योनिः। दूरोक्तं दूरपूजा च दूरस्तुतिरपि तान् उपतिष्ठते॥

Verse 145

भव्यं भूतं भविष्यच्च सर्वं जानंति यांति च । पंचतन्मात्ररूपं च मनोबुद्धिरहंजडाः

भव्यं भूतं भविष्यच्च सर्वं जानन्ति यान्ति च। पञ्चतन्मात्ररूपाश्च मनोबुद्ध्यहङ्कारसंयुताः॥

Verse 146

नवतत्तवमयं देहं दशमः पुरुषो मतः । तस्माद्गंधेन तृप्यंति रसतत्त्वेन ते तथा

नवतत्त्वमयो देहः, दशमः पुरुषो मतः। तस्माद्गन्धेन तृप्यन्ति, रसतत्त्वेन ते तथा॥

Verse 147

शब्दतत्त्वेन तुष्यंति स्पर्शतत्त्वं च गृह्णते । शुचि दृष्ट्वा त तुष्यंति नात्र राजन्भवेन्मृषा

शब्दतत्त्वेन ते तुष्यन्ति स्पर्शतत्त्वं च गृह्णते। शुचिं दृष्ट्वा पुनस्तुष्यन्ति—नात्र राजन् मृषा भवेत्॥

Verse 148

यता तृणं पशूनां च नराणामन्नमुच्यते । एवं दैवतयोनीनामन्नसारस्य भोजनम्

यथा तृणं पशूनां च नराणामन्नमुच्यते। एवं दैवतयोनीनां अन्नसारस्य भोजनम्॥

Verse 149

शक्तयः सर्वभावानामचिंत्या ज्ञानगोचराः । तस्मात्तत्त्वं प्रगृह्णन्ति शेषमत्रैवदृश्यते

शक्तयः सर्वभावानामचिन्त्याः ज्ञानगोचराः। तस्मात्तत्त्वं प्रगृह्णन्ति शेषमत्रैव दृश्यते॥

Verse 150

करंधम उवाच । पितृभ्यो दीयते श्राद्धं स्वकर्मवशगाश्च ते । स्वर्गस्था नरकस्था वा कथं तैरुपभुज्यते

करन्धम उवाच—पितृभ्यो दीयते श्राद्धं स्वकर्मवशगा हि ते। स्वर्गस्था नरकस्था वा कथं तैरुपभुज्यते॥

Verse 151

अथ स्वर्गेऽथ नरेक स्थिताः कर्माभियंत्रिताः । शक्नुवंति वरानेतान्दातुं ते चेश्वराः कथम्

अथ स्वर्गेऽथ नरेके स्थिताः कर्माभियन्त्रिताः। शक्नुवन्ति वरानेतान् दातुं ते चेश्वराः कथम्॥

Verse 152

आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुकानि च । प्रयच्छन्तु तथा राज्यं प्रीता नॄणां पितामहाः

प्रीता नॄणां पितामहाः आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि च तथा राज्यं च प्रयच्छन्तु।

Verse 153

महाकाल उवाच । सत्यमेततस्वकर्मस्थाः पितरो यन्नृपोत्तम । किं तु देवासुराणां च यक्षादीनाममूर्तकाः

महाकाल उवाच—सत्यमेतत्, नृपोत्तम; स्वकर्मस्थाः पितरः। किं तु देवासुरयक्षादीनामपि अमूर्तकाः सूक्ष्मभूताः सन्ति।

Verse 154

मूर्ताश्चतुर्णां वर्णानां पितरः सप्तधा स्मृताः । ते हि सर्वे प्रयच्छंति दातुं सर्वं यतोप्सितम्

चतुर्णां वर्णानां पितरः मूर्ताः सप्तधा स्मृताः; ते सर्वे यतोऽप्सितं तत् सर्वं दातुं समर्थाः।

Verse 155

एकत्रिंशद्गणा येषां पितॄणां प्रबला नृप । कृतं च तदिदं श्राद्धं तर्पयेत्तान्परान्पितॄन्

नृप, येषां पितॄणां एकत्रिंशद्गणा प्रबलाः; कृतं तदिदं श्राद्धं तान् परान् पितॄन् तर्पयेत्।

Verse 156

ते तृप्तास्तर्पयन्त्यस्य पूर्वजान्यत्र संस्थितान् । एवं स्वानां चोपतिष्ठेच्छ्राद्धं यच्छंति ते वरान्

ते तृप्ताः अस्य पूर्वजान् यत्र संस्थितान् तर्पयन्ति; एवं स्वानां श्राद्धम् उपतिष्ठेत्, ते च वरान् प्रयच्छन्ति।

Verse 157

राजोवाच । भूतादिभ्यो यथा विप्र नाम्ना वोद्दिश्य दीयते । सुरादीनां कथं चैव संक्षेपेण न दीयते

राजोवाच—हे विप्र! यथा भूतादिभ्यः नामोद्देशेन बलिर्दीयते, तथा सुरादीनां संक्षेपेण नामोद्देशोऽपि कुतो न क्रियते?

Verse 158

इदं पितृभ्यो देवेभ्यो द्विजेभ्यः पावकाय च । एवं कस्माद्विस्तराः स्युर्मनः कायादिकष्टदाः

‘इदं पितृभ्यः, इदं देवेभ्यः, इदं द्विजेभ्यः, इदं च पावकाय’—एवं वचने शक्ये सति, मनःकायादिक्लेशकरा विस्तराः किमर्थं स्युः?

Verse 159

महाकाल उवाच । उचिता प्रतिपत्तिश्च कार्या सर्वेषु नित्यशः । प्रतिपत्तिं चोचितां ते विना गृह्णन्ति नैव च

महाकाल उवाच—सर्वेषु कार्येषु नित्यं यथोचितैव प्रतिपत्तिः कार्या। उचिता प्रतिपत्तिं विना ते किञ्चिदपि नैव गृह्णन्ति।

Verse 160

यथा श्वा गृहद्वारस्थोबलिं गृह्णाति किं तथा । प्रधानपुरुषो राजन्गृह्णाति च शुना समः

यथा गृहद्वारि स्थितः श्वा बलिं हृत्वा गृह्णाति, तथा राजन्, अयुक्तदानग्राही ‘प्रधानपुरुषो’ऽपि शुना तुल्यो भवति।

Verse 161

एवं ते भूतवद्देवा न हि गृह्णन्ति कर्हिचित् । शुचि कामं जुषंते न हविरश्रद्दधानतः

एवं ते देवा भूतवद् कदाचन न गृह्णन्ति। शुचि हविरपि श्रद्धाहीनैरर्पितं न जुषन्ते।

Verse 162

विना मंत्रैश्च यद्दत्तं न तद्गृह्णन्ति तेऽमलाः । श्रुतिरप्यत्र प्राहेदं मंत्राणां विषये नृप

मन्त्रैर्विना यद्दत्तं तत् तेऽमलाः न गृह्णन्ति। अत्रैव श्रुतिरपि मन्त्रविषये, हे नृप, इदं वदति।

Verse 163

मंत्रा दैवता यद्यद्विद्वान्मन्त्रवत्करोति देवताभिरेव तत्करोति यद्ददानि देवतभिरेव तद्ददाति यत्प्रतिगृह्णाति देवताभिरेव तत्प्रतिगृह्णाति तस्मान्नामन्त्रवत्प्रतिगृह्णीयात् नामन्त्रवत्प्रतिपद्यते इति

मन्त्राः एव देवताः। यद् यद् विद्वान् मन्त्रवत् करोति तत् देवताभिरेव करोति; यद् ददाति तत् देवताभिरेव ददाति; यत् प्रतिगृह्णाति तत् देवताभिरेव प्रतिगृह्णाति। तस्मात् नामन्त्रवत् प्रतिगृह्णीयात्, नामन्त्रवत् प्रतिपद्येत—इति।

Verse 164

तस्मान्मंत्रैः सदा देयं पौराणैर्वैदिकैरपि । अन्यथा ते न गृह्णन्ति भूतानामुपतिष्ठति

तस्मात् मन्त्रैः सदा दानं देयं—पौराणैः वैदिकैरपि। अन्यथा ते न गृह्णन्ति, दानं भूतगणेषु उपतिष्ठति।

Verse 165

राजोवाच । दर्भांस्तिलानक्षतांश्च तोयं चैतैः सुसंयुतम् । कस्मात्प्रदीयते दानं ज्ञातुमिच्छामि कारणम्

राजा उवाच—दर्भान् तिलान् अक्षतान् च तोयं च एतैः सुसंयुतम्। किमर्थं दानं प्रदीयते? कारणं ज्ञातुमिच्छामि।

Verse 166

महाकाल उवाच । पुरा किल प्रदत्तानि भूमेर्दानानि भूरिशः । प्रत्यगृह्णन्त दैत्याश्च प्रविश्याभ्यंतरं बलात्

महाकाल उवाच—पुरा, हे महाबाहो नृप, भूमेर्दानानि भूरिशः प्रदत्तानि। तानि दैत्याः बलात् अभ्यन्तरं प्रविश्य प्रत्यगृह्णन्त।

Verse 167

ततो देवाश्च पितरः प्रत्यूचुः पद्मसंभवम्

ततः देवाश्च पितरश्च पद्मसम्भवं ब्रह्माणं प्रत्युत्तरं वचनमूचुः।

Verse 168

स्वामिन्नः पश्यतामेव सर्वं दैत्यैः प्रगृह्यते । विधेहि रक्षां तेषां त्वं न नष्टः स्मो यथा वयम्

स्वामिन्, अस्माकं पश्यतामेव सर्वं दैत्यैः प्रगृह्यते। तेषां विरुद्धं रक्षां विधेहि, यथा वयं न नश्येम।

Verse 169

ततो विमृश्यैव विधी रक्षो पायमचीकरत् । तिलैर्युक्तं पितॄणां च देवानामक्षतैः सह

ततः सम्यग्विमृश्य विधिर्ब्रह्मा रक्षोपायमचीकरत्—पितॄणां तिलयुक्तं, देवानामक्षतैः सह।

Verse 170

तोयं दर्भांश्च सर्वत्र एवं गृह्णन्ति नासुराः । एतान्विना प्रदत्तं यत्फलं दैत्यैः प्रगृह्यते

तोयं दर्भांश्च सर्वत्रैवं गृह्णन्ति; नासुराः। एतान्विना प्रदत्तं यत्फलं, तद्दैत्यैः प्रगृह्यते।

Verse 171

निःश्वस्य पितरो देवा यांति दातुः फलं न हि । तस्माद्युगेषु सर्वेषु दानमेव प्रदीयते

निःश्वस्य पितरश्च देवा दातुः फलं न प्राप्य यान्ति। तस्मात्सर्वेषु युगेषु विधिवद्दानमेव प्रदेयम्।

Verse 172

करंधम उवाच । चतुर्युगव्यवस्थानं श्रोतुमिच्छमि तत्त्वतः । महतीयं विवित्सा मे सदैव परिवर्तते

करन्धम उवाच—चतुर्युगव्यवस्थानं तत्त्वतः श्रोतुमिच्छामि। महती मे विवित्सा नित्यं हृदि परिवर्तते॥

Verse 173

महाकाल उवाच । आद्यं कृतयुगं विद्धिततस्त्रेतायुगं स्मृतम् । द्वापरं च कलिश्चेति चत्वारश्च समासतः

महाकाल उवाच—आद्यं कृतयुगं विद्धि, ततस्त्रेतायुगं स्मृतम्। द्वापरं च कलिश्चेति, चत्वारो युगसंग्रहः॥

Verse 174

सत्त्वं कृतं रजस्त्रेता द्वापरं च रजस्तमः । कलिस्तमस्तु विज्ञेयं युगवृत्तं युगेषु च

कृतं सत्त्वमयं प्रोक्तं, त्रेता रजसि संस्थिता। द्वापरं रजस्तमः मिश्रं, कलिस्तम एव निश्चितः॥ युगेषु युगवृत्तं तत्॥

Verse 175

ध्यानं परं कृकयुगे त्रेतायां यज्ञ उच्यते । वृत्तं च द्वापरे सत्यं दानमेव कलौ युगे

कृतयुगे परं ध्यानं, त्रेतायां यज्ञ उच्यते। द्वापरे सत्यवृत्तं च, कलौ दानमेव परम्॥

Verse 176

कृते तु मानसी सृष्टिर्वृत्तिः साक्षाद्रसोल्लसा । तेजोमय्यः प्रजास्तृप्ताः सदानंदाश्च भोगिनः

कृते तु मानसी सृष्टिर्वृत्तिः साक्षाद्रसोल्लसा। तेजोमय्यः प्रजास्तृप्ताः सदानन्दाश्च भोगिनः॥

Verse 177

अधमोत्तमो न तासां ता निर्विशेषाः प्रजाः शुभाः । तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन्कृते युगे

तासां मध्ये नाधमो न चोत्तमः; ताः शुभाः प्रजाः निर्विशेषाः आसन्। तस्मिन् कृतयुगे तासां सर्वासां तुल्यमायुः सुखं रूपं चाभवत्॥

Verse 178

न चाप्रीतिर्न च द्वंद्वो न द्वेषो नापि च क्लमः । पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनुक्रोशप्रियास्तु ताः

न चाप्रीतिः न च द्वन्द्वः, न द्वेषो नापि क्लमः। पर्वतोदधिवासिन्यः ताः खलु अनुक्रोशप्रियाः आसन्॥

Verse 179

वर्णाश्रमव्यवस्था च तदासीन्न हि संकरः । एकमन्यं न ध्यायंति परमं ते सदा शिवम्

वर्णाश्रमव्यवस्था तदा आसीत्, न हि संकरः। ते एकमन्यं न ध्यायन्ति; परमं शिवं सदा ध्यायन्ति॥

Verse 180

चतुर्थे च ततः पादे नष्ट साऽभूद्रसोल्लसा । प्रादुरासंस्ततस्तासां वृक्षाश्वगृहसंज्ञिताः

ततः चतुर्थे पादे सा पूर्वा रसोल्लासा नष्टा अभवत्। ततस्तासां वृक्षाश्वगृहसंज्ञिताः पदार्थाः प्रादुरासन्॥

Verse 181

वस्त्राणि च प्रसूयंते फलान्याभरणानि च । तेष्वेव जायते तासां गंधवर्णरसान्वितम्

वस्त्राणि च प्रसूयन्ते, फलानि आभरणानि च। तेष्वेव तासां गन्धवर्णरसान्वितं तदुत्पद्यत॥

Verse 182

सुमाक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु । तेन ता वर्तयंति स्म कृतस्यांते प्रजास्तदा

पुटके पुटके मधु सुमाक्षिकं महावीर्यं समभवत्। तेनैव तदा कृतयुगान्ते प्रजाः स्वजीवनं धारयन्ति स्म॥

Verse 183

हृष्टपुष्टास्तथा वृद्धाः प्रजा वै विगतज्वराः । ततः कालेन केनापि तासां वृद्धे रसेंद्रिये

हृष्टपुष्टाः प्रजाः सर्वा वृद्धाः स्युर्विगतज्वराः। अथ कालेन केनापि तासां रसेंद्रियं ववृधे॥

Verse 184

युगभावात्तथा ध्याने स्वल्पीभूते शिवस्य च । वृक्षांस्तान्पर्यगृह्णंत मधु वा माक्षिकं बलात्

युगभावात् तथा ध्याने शिवस्य स्वल्पीभूते सति। ते बलात् तान् वृक्षान् पर्यगृह्णन् मधु माक्षिकमेव च॥

Verse 185

तासां तेनोपचारेण लोभदोषकृतेन वै । प्रनष्टा मधुना सार्धं कल्पवृक्षाः क्वचित्क्वचित्

तासां तेनोपचारेण लोभदोषकृतेन वै। क्वचित्क्वचित् कल्पवृक्षाः मधुना सह प्रनष्टाः॥

Verse 186

तस्यां चाप्यल्पशिष्टायां द्वंद्वान्यभ्युत्थितानि वै । शीतातपैर्मनोदुःखैस्ततस्ता दुःखिता भृशम्

तस्यां चाप्यल्पशिष्टायां द्वन्द्वान्यभ्युत्थितानि वै। शीतातपैर्मनोदुःखैः ततस्ताः दुःखिता भृशम्॥

Verse 187

चक्रुरावरणार्थं हि केतनानि ततस्ततः । ततः प्रदुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः

आवरणार्थं हि ताः केतनानि ततस्ततः चक्रुः। ततः पुनस्त्रेतायुगे तासां सिद्धिर्जीविकोपायश्च प्रदुर्बभौ॥

Verse 188

वृष्ट्या बभूवुरौषध्यो ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश । अकृष्टपच्यानूप्तास्तोयभूमिसमागमात्

वृष्ट्या ग्राम्यारण्याश्चतुर्दशौषध्यो बभूवुः। अकृष्टपच्याः अनूप्ताश्च तोयभूमिसमागमात्॥

Verse 189

ऋतु पुष्पफलैश्चैव वृक्षगुल्माश्च जज्ञिरे । तैश्च वृत्तिरभूत्तासां धान्यैः पुष्पैः फलैस्तथा

ऋतुपुष्पफलैश्चैव वृक्षगुल्माश्च जज्ञिरे। तैश्च तासां वृत्तिरभूद् धान्यैः पुष्पैः फलैस्तथा॥

Verse 190

ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभश्च सर्वतः । कालवीर्येण वा गृह्य नदीक्षेत्राणि पर्वतान्

ततः पुनस्तासां सर्वतो रागो लोभश्चाभवत्। कालवीर्येण वा गृह्य नदीक्षेत्राणि पर्वतान्॥

Verse 191

वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्याशु यथाबलम् । विपर्ययेण चौषध्यः प्रनष्टाश्च चतुर्दश

वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्याशु यथाबलम्। विपर्ययेण चौषध्यः प्रनष्टाश्च चतुर्दश॥

Verse 192

नत्वा धरां प्रविष्टास्ता ओषध्यः पीडिताः प्रजाः । दुदोह गां पृथुर्वैन्यः सर्वभूतहिताय वै

धराṃ नत्वा तास् तु ओषध्यः तस्यां प्रविविशुः; पीडिताः प्रजाः। ततः पृथुर्वैन्यः गां दुदोह, सर्वभूतहिताय नूनम्।

Verse 193

तदाप्रभृति चौषध्यः फालकृष्टाः प्रजास्ततः । वार्त्तया वर्तयंति स्म पाल्यमानाश्च क्षत्रियैः

तदाप्रभृति च ओषध्यः फालकृष्टाः समभवन्; ततः प्रजाः वार्त्तया वर्तयन्ति स्म, क्षत्रियैः पाल्यमानाश्च।

Verse 194

वर्णाश्रमप्रतिष्ठा च यज्ञस्त्रेतासु चोच्यते । सदाशिवध्यानमयं त्यक्त्वा मोक्षमचेतनाः

त्रेतायां वर्णाश्रमप्रतिष्ठा यज्ञश्चोच्यते; सदाशिवध्यानमयं त्यक्त्वा, अचेतनाः मोक्षमिच्छन्ति।

Verse 195

पुष्पितां वाचमाश्रित्य रागात्स्वर्गमसाधयन् । द्वापरे च प्रवर्तंते मतिभेदास्ततो नृणाम्

पुष्पितां वाचमाश्रित्य रागात् स्वर्गमसाधयन्; द्वापरे प्रवर्तन्ते ततो नृणां मतिभेदाः।

Verse 196

मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्राद्वार्ता प्रसिध्यति । लोभोऽधृतिः शिवं त्यक्त्वा धर्माणां संकरस्तथा

मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्राद् वार्ता प्रसिध्यति; लोभोऽधृतिश्च शिवं त्यक्त्वा, धर्माणां संकरस्तथा।

Verse 197

वर्णाश्रमपरिध्वंसाः प्रवर्तंते च द्वापरे । तदा व्यासैश्चतुर्द्धा च व्यस्यते द्वापरात्ततः

द्वापरयुगे वर्णाश्रमधर्मस्य परिध्वंसाः प्रवर्तन्ते। तदा व्यासैः स एको वेदः चतुर्धा व्यस्यते—द्वापरात् परं तथा।

Verse 198

एको वेदश्चतुष्पादैः क्रियते द्विजहेतवे । इतिहासपुराणानि भिद्यंते लोकगौरवात्

द्विजानां हिताय स एको वेदः चतुष्पादैः क्रियते। लोकगौरवात् इतिहासपुराणान्यपि भिद्यन्ते।

Verse 199

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा । तथान्यन्नारदीय च मार्कंडेयं च सप्तमम

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा। तथान्यन्नारदीयं च मार्कण्डेयं च सप्तमम्।

Verse 200

आग्नेयमष्टमं प्रोक्तं भविष्यं नवमं स्मृतम् । दशमं ब्रह्मवैवर्तं लैंगमेकादशं तथा

आग्नेयमष्टमं प्रोक्तं भविष्यं नवमं स्मृतम्। दशमं ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गमेकादशं तथा।