Adhyaya 49

Verse 1

अर्जुन उवाच । अत्यद्भुतानि तीर्थानि लिंगानि च महामुने । श्रुत्वा तव मुखांभोजाद्भृशं मे हृष्यते मनः

अर्जुन उवाच—अत्यद्भुतानि तीर्थानि लिङ्गानि च महामुने; तव मुखाम्बुजाद् एतान् श्रुत्वा मे मनो भृशं हृष्यते।

Verse 2

महीनगरकस्यापि स्थापितस्य त्वया मुने । यानि तीर्थानि मुख्यानि तानि वर्णय मे प्रभो

महीनगरकस्यापि त्वया मुने स्थापितस्य, यानि मुख्यानि तीर्थानि तानि मे वर्णय प्रभो।

Verse 3

नारद उवाच । श्रीमन्महीनगरके यानि तीर्थानि फाल्गुन । तानि वक्ष्यामि यत्रास्ते जया दित्यो रविः प्रभुः

नारद उवाच—श्रीमन्महीनगरके यानि तीर्थानि फाल्गुन, तानि वक्ष्यामि; यत्र जया-दित्यो रविः प्रभुः आस्ते।

Verse 4

जयादित्यस्य यो नाम कीर्तयेदिह मानवः । सर्वरोगविनिर्मुक्तो लभेत्सोऽपि हृदीप्सितम्

योऽत्र मानवो जयादित्यस्य नाम कीर्तयति, स सर्वरोगविनिर्मुक्तो भूत्वा हृदि इप्सितमपि लभते।

Verse 5

यस्य संदर्शनादेव कल्याणैरपि पूर्यते । मुच्यते चाप्यकल्याणैः श्रद्धावान्पार्थ मानवः

यस्य केवलदर्शनादेव श्रद्धावान् मानवः, हे पार्थ, कल्याणैः पूर्यते च अकल्याणैश्च विमुच्यते।

Verse 6

तस्य देवस्य चोत्पत्तिं शृणु पार्थ वदामि ते । शृण्वन्वा कीर्तयन्वापि प्रसादं भास्कराल्लभेत्

तस्य देवस्योत्पत्तिं शृणु, हे पार्थ, ते वदामि। एतत् शृण्वन् वा कीर्तयन् वा भास्करात् प्रसादं लभते।

Verse 7

अहं संस्थाप्य संस्थानमेतत्कालेन केनचित् । प्रयातो भास्करं लोकं दर्शनार्थी यदृच्छया

अहं कालेन केनचित् एतत् संस्थानं संस्थाप्य, यदृच्छया दर्शनार्थी भास्करलोकं प्रयातः।

Verse 8

स मां प्रणतमासीनमभ्यर्च्यार्घेण भास्करः । प्रहसन्निव प्राहेदं देवो मधुरया गिरा

स मां प्रणतमासीनमर्घेणाभ्यर्च्य भास्करः। प्रहसन्निव देवो मधुरया गिरेदं प्राह॥

Verse 9

कुत आगम्यते विप्र क्व च वा प्रतिगम्यते । क्व चायं नारदमुने कालस्ते विहृतोऽभवत्

कुतोऽसि समायातो विप्र, क्व वा प्रतिगमिष्यसि? क्व चायं नारदमुने, कालस्ते विहृतोऽभवत्?

Verse 10

नारद उवाच । एवमुक्तो भास्करेण तं तदा प्राब्रवं वचः । भारते विहृतः खण्डे महीनगरकादपि । दर्शनार्थं तव विभो समायातोऽस्मि भास्कर

नारद उवाच—एवमुक्तो भास्करेण तदा तमहं वचोऽब्रुवम्। भारते विहृतः खण्डे महीनगरकसंज्ञके; दर्शनार्थं तव विभो समायातोऽस्मि भास्कर॥

Verse 11

रविरुवाच । यत्त्वया स्थापितं स्थानं तत्र ये संति ब्राह्मणाः । तेषां गुणान्मम ब्रूहि किंगुणा ननु ते द्विजाः

रविरुवाच—यत्त्वया स्थापितं स्थानं तत्र ये ब्राह्मणाः स्थिताः। तेषां गुणान्मम ब्रूहि; किंगुणा ननु ते द्विजाः?

Verse 12

नारद उवाच । एवं पृष्टो भगवता पुनरेवाब्रवं वचः

नारद उवाच—एवं पृष्टो भगवता पुनरेवाब्रवं वचः।

Verse 13

यदि तान्भोः प्रशंसामि स्वीयान्स्तौतीति वाच्यता । निंदाम्यनर्हान्कस्माद्वा कष्टमेवोभयत्र च

यदि तान्भोः प्रशंसामि, स्वीयान्स्तौतीति वाच्यता। निन्दाम्यनर्हान्कस्माद्वा? कष्टमेवोभयत्र च॥

Verse 14

अथवा पारमाहात्म्ये सति तेषां महात्मनाम् । अल्पे कृते वर्णने स्याद्दोष एव महान्मम

अथवा तेषां महात्मनां पारमाहात्म्ये सति, यदि मया अल्पेनैव वर्णनेन कथितं स्यात्, तर्हि महान् दोष एव मम स्यात्।

Verse 15

मदर्चितद्विजेंद्राणां यदि स्याच्छ्रवणेप्सुता । ततः स्वयं विलोक्यास्ते गत्वेदं मे मतं रवे

मदर्चितद्विजेन्द्राणां श्रवणे यदि तेऽभिलाषा, तर्हि स्वयमेव गत्वा तान् विलोकय; एष मे मतं, हे रवे।

Verse 16

इति श्रुत्वा मम वचो रविरासीत्सुविस्मितः । स्वयं द्रक्ष्यामि चोवाच पुनःपुनरहर्पतिः

इति मम वचः श्रुत्वा रविः सुविस्मितोऽभवत्। अहर्पतिः पुनःपुनरुवाच— ‘स्वयमेव द्रक्ष्यामि’।

Verse 17

सोऽथ विप्रतनुं कृत्वा मां विसर्ज्यैव भास्करः । प्रतपन्दिवि योगाच्च प्रयातोर्णवरोधसि

अथ भास्करः विप्रतनुं कृत्वा मां विसर्ज्य, दिवि प्रतपन् योगबलात् अर्णवरोधसि प्रयातः।

Verse 18

जटां त्रिषवणस्नानपिंगलां धारयन्नथ । वृद्धद्विजो महातेजा ददृशे ब्राह्मणैर्मम

त्रिषवणस्नानपिङ्गलां जटां धारयन्, वृद्धो द्विजो महातेजाः, मम ब्राह्मणैस्तदा ददृशे।

Verse 19

ततो हारीतप्रमुखाः प्रहर्षोत्फुल्ललोचनाः । उत्थाय ब्रह्मशालायास्ते द्विजा द्विजमाद्रवन्

ततो हारीतप्रमुखा हर्षोत्फुल्ललोचनाः। उत्थाय ब्रह्मशालायास्ते द्विजा द्विजमाद्रवन्॥

Verse 20

नमस्कृत्य द्विजाग्र्यं ते प्रहर्षादिदमब्रुवन्

नमस्कृत्य द्विजाग्र्यं ते प्रहर्षादिदमब्रुवन्॥

Verse 21

अद्य नो दिवसः पुण्यः स्थानमद्योत्तमं त्विदम् । यत्त्वया विप्रप्रवर स्वयमागमनं कृतम्

अद्य नो दिवसः पुण्यः स्थानमद्योत्तमं त्विदम्। यत्त्वया विप्रप्रवर स्वयमागमनं कृतम्॥

Verse 22

धन्यस्य हि गृहस्थस्य कृपयैव द्विजोत्तमाः । आतिथ्यवेषेणायांति पावनार्थं न संशयः

धन्यस्य हि गृहस्थस्य कृपयैव द्विजोत्तमाः। आतिथ्यवेषेणायांति पावनार्थं न संशयः॥

Verse 23

तत्त्वं गेहानि चास्माकं पादचंक्रमणेन च । दर्शनाद्भोजनात्स्थानादस्माभिः सह पावय

तत्त्वं गेहानि चास्माकं पादचंक्रमणेन च। दर्शनाद्भोजनात्स्थानादस्माभिः सह पावय॥

Verse 24

अतिथिरुवाच । भोजनं द्विविधं विप्रा प्राकृतं परमं तथा । तदहं सम्यगिच्छामि दत्तं परमभोजनम्

अतिथिरुवाच—हे विप्राः, भोजनं द्विविधं प्राकृतं परमं च। अतः अहं सम्यगिच्छामि यत् दत्तव्यं परमभोजनम्॥

Verse 25

इत्येतदतिथेः श्रुत्वा हारीतः पुत्रमब्रवीत् । अष्टवर्षं तु कमठं वेत्सि पुत्र द्विजोदितम्

अतिथेरेतद्वचः श्रुत्वा हारीतः पुत्रमब्रवीत्—पुत्र, द्विजेनोदितं कमठं नाम अष्टवर्षं बालं किं त्वं वेत्सि?॥

Verse 26

कमठ उवात्र । तात प्रणम्य त्वां वक्ष्ये तादृक्परमभोजनम् । द्विजं च तर्पयिष्यामि दत्त्वा परमभोजनम्

कमठ उवाच—तात, त्वां प्रणम्य वक्ष्ये तादृक् परमभोजनम्। परमभोजनं दत्त्वा द्विजं च तर्पयिष्यामि॥

Verse 27

सुतेन किल जातेन जायते चानृणः पिता । सत्यं करिष्ये तद्वाक्यं संतर्प्यातिथिमुत्तमम्

सुतेन किल जातेन जायते चानृणः पिता। तद्वाक्यं सत्यं करिष्ये संतर्प्य अतिथिमुत्तमम्॥

Verse 28

भोजनं द्विप्रकारं च प्रविभागस्तयोरयम् । प्राकृतं प्रोच्यते त्वेवमन्यत्परमभोजनम्

भोजनं द्विप्रकारं च प्रविभागस्तयोरयम्। प्राकृतं प्रोच्यते एकं, अन्यत् परमभोजनम्॥

Verse 29

तत्र यत्प्राकृतं नाम प्रकृतिप्रमुखस्य तत् । चतुर्विंशतितत्त्वानां गणस्योक्तं हि तर्पणम्

तत्र यत् ‘प्राकृत’ इति नाम, तत् प्रकृतिप्रमुखस्य; चतुर्विंशतितत्त्वगणस्य तर्पणं हि तत् इति उच्यते।

Verse 30

षड्रसं भोजनं तच्च पंचभेदं वदंति च । येन भुक्तेन तृप्तं स्यात्क्षेत्रं यद्देहलक्षणम्

षड्रसं भोजनं तच्च, पञ्चभेदं च कथ्यते; येन भुक्तेन तृप्तं स्यात् क्षेत्रं यद्देहलक्षणम्।

Verse 31

यथापरं परंनाम प्रोक्तं परमभोजनम् । परमः प्रोच्यते चात्मा तस्य तद्भोजनं भवेत्

यथा ‘परम्’ इति नाम ‘परं’ प्रोक्तं, तथा ‘परमभोजनम्’ अपि कथ्यते; परमः आत्मा इति प्रोच्यते, तस्य तद्भोजनं भवेत्।

Verse 32

ततो नानाप्रकारस्य धर्मस्य श्रवणं हि यत् । तदन्नं प्रोच्यते भोक्ता क्षेत्रज्ञः श्रवणौ मुखम्

ततो नानाप्रकारस्य धर्मस्य श्रवणं यत्, तदन्नं प्रोच्यते; भोक्ता क्षेत्रज्ञः, श्रवणौ च मुखं तस्य इति कथ्यते।

Verse 33

तद्दास्यामि द्विजाग्र्याय पृच्छ विप्र यदिच्छसि । शक्तितस्तर्पयिष्यामि त्वामहं विप्रसंसदि

तद् दास्यामि द्विजाग्र्याय; पृच्छ विप्र यदिच्छसि। शक्तितः तर्पयिष्यामि त्वामहं विप्रसंसदि।

Verse 34

नारद उवाच । कमठस्यैतदाकर्ण्य सोऽतिथिर्वचनं महत् । मनसैव प्रशस्यामुं प्रश्नमेनमथाकरोत्

नारद उवाच—कमठस्यैतद् महद्वचनम् आकर्ण्य स अतिथिः मनसैव तम् प्रशस्य, अनन्तरं प्रश्नमेनम् अकरोत्।

Verse 35

कथं संजायते जंतुः कथं चापि प्रलीयते । भस्मतामथ संप्राप्य क्व चायं प्रति पद्यते

कथं संजायते जन्तुः कथं चापि प्रलीयते। भस्मतां संप्राप्य च क्वायं प्रतिपद्यते॥

Verse 36

कमठ उवाच । गुरवे प्राङ्नमस्कृत्य धर्माय तदनंतरम् । छंदोगीतममुं प्रश्नं शक्त्या वक्ष्यामि ते द्विज

कमठ उवाच—गुरवे प्राङ्नमस्कृत्य धर्माय तदनन्तरम्। छन्दोगीतमिमं प्रश्नं शक्त्या वक्ष्यामि ते द्विज॥

Verse 37

जनने त्रिविधं कर्म हेतुर्जंतोर्भवेत्किल । पुण्यं पापं च मिश्रं च सत्त्वराजसतामसम्

जनने त्रिविधं कर्म हेतुर् जन्तोर्भवेत् किल। पुण्यं पापं च मिश्रं च सत्त्वराजसतामसम्॥

Verse 38

तत्र यः सात्त्विको नाम स स्वर्गं प्रतिपद्यते । स्वर्गात्कालपरिभ्रष्टो धनी धर्मी सुखी भवेत्

तत्र यः सात्त्विको नाम स स्वर्गं प्रतिपद्यते। स्वर्गात् कालपरिभ्रष्टो धनी धर्मी सुखी भवेत्॥

Verse 39

तथा यस्तामसो नाम नरकं प्रतिपद्यते । भुक्त्वा बह्वीर्यातनाश्च स्थावरत्वं प्रपद्यते

तथा यस्तामसो नाम नरकं प्रतिपद्यते । भुक्त्वा बह्वीर्यातनाश्च स्थावरत्वं प्रपद्यते ॥

Verse 40

महतां दर्शनस्पर्शैरुपभोगसहासनैः । महता कालयोगेन संसरन्मानवो भवेत्

महतां दर्शनस्पर्शैरुपभोगसहासनैः । महता कालयोगेन संसरन्मानवो भवेत् ॥

Verse 41

सोऽपि दुःखदरिद्राद्यैर्वेष्टितो विकलेंद्रियः । प्रत्यक्षः सर्व लोकानां पापस्यैतद्धि लक्षणम्

सोऽपि दुःखदरिद्राद्यैर्वेष्टितो विकलेंद्रियः । प्रत्यक्षः सर्व लोकानां पापस्यैतद्धि लक्षणम् ॥

Verse 42

अथ यो मिश्रकर्मा स्यात्तिर्यक्त्वं प्रतिपद्यते । महतामेव संसर्गात्संसरन्मानवो भवेत्

अथ यो मिश्रकर्मा स्यात्तिर्यक्त्वं प्रतिपद्यते । महतामेव संसर्गात्संसरन्मानवो भवेत् ॥

Verse 43

यस्य पुण्यं पृथुतरं पापमल्पं हि जायते । स पूर्वं दुःखितो भूत्वा पश्चात्सौख्यान्वितो भवेत्

यस्य पुण्यं पृथुतरं पापमल्पं हि जायते । स पूर्वं दुःखितो भूत्वा पश्चात्सौख्यान्वितो भवेत् ॥

Verse 44

पापं पृथुतरं यस्य पुण्यमल्पतरं भवेत् । पूर्वं सुखी ततो दुःखी मिश्रस्यैतद्धि लक्षणम्

यस्य पापं बहुलं स्यात् पुण्यं च अल्पतरं भवेत् । स पूर्वं सुखमाप्नोति पश्चाद् दुःखेन पीड्यते—मिश्रकर्मण एष एव लक्षणम् ॥

Verse 45

तत्र मानुषसंभूतिं शृणु यादृगसौ भवेत् । पुरुषस्य स्त्रियाश्चैव शुक्रशोणितसंगमे

तत्र मानुषसंभूतिं शृणु यथाविधि भवेत् । पुरुषस्य स्त्रियाश्चैव शुक्रशोणितसंगमे ॥

Verse 46

सर्वदोषविनिर्मुक्तो जीवः संसरते स्फुटम् । गुणान्वितमनोबुद्धिशुभाशुभसमन्वितः

सर्वदोषविनिर्मुक्तो जीवः संसरते स्फुटम् । गुणान्वितमनोबुद्धिः शुभाशुभसमन्वितः ॥

Verse 47

जीवः प्रविष्टो गर्भं तु कलले प्रतितिष्ठति । मूढश्च कलले तत्र मासमात्रं च तिष्ठति

जीवः प्रविष्टो गर्भं तु कलले प्रतितिष्ठति । मूढः स कलले तत्र मासमात्रं च तिष्ठति ॥

Verse 48

द्वितीयं तु तथा मासं घनीभूतः स तिष्ठति । तस्यावयवनिर्माणं तृतीये मासि जायते

द्वितीयं तु तथा मासं घनीभूतः स तिष्ठति । तस्यावयवनिर्माणं तृतीये मासि जायते ॥

Verse 49

अस्थीनि च तथा मासि जायंते च चतुर्थके । त्वग्जन्म पंचमे मासि पष्ठे रोम्णां समुद्भवः

चतुर्थे मासि अस्थीनि अपि जायन्ते। पञ्चमे मासि त्वक् जायते; षष्ठे मासि रोम्णां समुद्भवः।

Verse 50

सप्तमे च तथा मासि प्रबोधश्चास्य जायते । मातुराहारपीतं च सप्तमे मास्युपाश्नुते

सप्तमे मासि अस्य प्रबोधः जायते। सप्तमे मासि मातुः आहारपीतं च उपाश्नुते।

Verse 51

अष्टमे नवमे मासि भृशमुद्विजते ततः । जरायुणा वेष्टितांगो मुखे बद्धकरांगुलिः

अष्टमे नवमे मासि ततः भृशम् उद्विजते। जरायुणा वेष्टिताङ्गः, मुखे बद्धकराङ्गुलिः।

Verse 52

मध्ये क्लीबस्तु वामे स्त्री दक्षिणे पुरुषस्तथा । तिष्ठत्युदरभागे च पृष्ठेरग्निमुखः किल

मध्ये तिष्ठन् क्लीबः भवति; वामे स्त्री, दक्षिणे पुरुषः। उदरभागे तिष्ठति, पृष्ठेऽग्निमुखः किल।

Verse 53

यस्यां तिष्ठत्यसौ योनौ तां च वेत्ति न संशयः । सर्वं स्मरति वृत्तांतं बहूनां जन्मनामपि

यस्यां योनौ तिष्ठति असौ तां न संशयः वेत्ति। बहूनां जन्मनाम् अपि सर्वं वृत्तान्तं स्मरति।

Verse 54

अंधे तमसि किं दृश्यो गंधान्मोहं दृढं लभेत् । शीते मात्रा जले पीते शीतमुष्णं तथोष्णके

अन्धे तमसि किं नाम पश्येत्? गन्धान् आस्वाद्य मोहं दृढं लभते। माता शीतं जलं पीत्वा यथा शीतं अनुभवति, तथैवोष्णं भुक्त्वा गर्भस्थोऽपि उष्णतां वेत्ति।

Verse 55

व्यायामे लभते मातुः क्लेशं व्याधेश्च वेदनाम् । अलक्ष्याः पितृमातृभ्यां जायंते व्याधयः पराः

माता व्यायामं करोति चेत् तस्याः क्लेशं स वेत्ति, व्याधेः पीडां चानुभवति। पितृमातृभ्यां च सूक्ष्मा अलक्ष्याः परा व्याधयः सम्भवन्ति।

Verse 56

सौकुमार्याद्रुजं तीव्रां जनयंति च तस्य ते । स्वल्पमप्यथ तं कालं वेत्ति वर्षशतोपमम्

सौकुमार्यादस्य ते दुःखहेतवो रुजं तीव्रां जनयन्ति। तत्र स्वल्पोऽपि कालः तेन वर्षशतोपम इव ज्ञायते।

Verse 57

संतप्यते भृशं गर्भे कर्मभिश्च पुरातनैः । मनोरथांश्च कुरुते सुकृतार्थं पुनःपुनः

गर्भे स जीवः पुरातनकर्मभिर्भृशं संतप्यते। पुनःपुनः सुकृतसिद्ध्यर्थं मनोरथान् संकल्पयति।

Verse 58

जन्म चेदहमाप्स्यामि मानुष्ये जीवितं तथा । ततस्तत्प्रकरिष्यामि येन मोक्षो भवेत्स्फुटम्

यदि मानुष्ये जन्म लभेयं तथा मानुषं जीवनं च, तदा येन मोक्षः स्फुटं निश्चितो भवेत् तदेव साधनमार्गं सम्यक् प्रवर्तयिष्यामि।

Verse 59

एवं तु चिंतयानस्य सीमंतोन्नयनादनु । मासद्वयं तद्व्रजति पीडतस्त्रियुगाकृति

एवं तु चिन्तयतः सीमन्तोन्नयनानन्तरं मासद्वयं तस्य गच्छति; स तु त्रियुगाकृतिः संकुचितः पीडितश्च भवति।

Verse 60

ततः स्वकाले संपूर्णे सूतिमारुतचालितः । भवत्यवाङ्मुखो जंतुः पीडामनुभवन्पराम्

ततः स्वकाले सम्पूर्णे सूतिमारुतचालितः स जन्तुरवाङ्मुखो भवति, परां पीडामनुभवन्।

Verse 61

अधोमुखः संकटेन योनिद्वारेण निःसरेत् । पीडया पीडमानोऽपि चर्मोत्कर्तनतुल्यया

अधोमुखः स संकटेन योनिद्वारेण निःसरेत्, चर्मोत्कर्तनतुल्यया पीडया पीड्यमानोऽपि।

Verse 62

करपत्रसमस्पर्शं करसंस्पर्शनादिकम् । असौ जातो विजानाति मासमात्रं विमोहितः

करपत्रसमस्पर्शं करसंस्पर्शनादिकं च असौ जातो विजानाति; मासमात्रं तु विमोहितो भवति।

Verse 63

प्राक्कर्मवशगस्यास्य गर्भज्ञानं च नश्यति । ततः करोति कर्माणि श्वेतरक्तासितानि च

प्राक्कर्मवशगस्यास्य गर्भे यद्ज्ञानं तन्नश्यति; ततः श्वेतरक्तासितानि कर्माणि करोति।

Verse 64

अस्थिपट्टतुलास्तंभस्नायुबंधेन यंत्रितम् । रक्तमांसमृदालिप्तं विण्मूत्रद्रव्यभाजनम्

अयं देहः स्नायुबन्धेन यन्त्रितोऽस्थिपट्टतुलास्तम्भसमूहः। रक्तमांसमृदालिप्तः, विण्मूत्रद्रव्यभाजनरूपः॥

Verse 65

सप्तभित्तिसुसंबद्धं छन्नं रोम तृणैरपि । वदनैकमहाद्वारं गवाक्षाष्टविभूषितम्

सप्तभित्तिभिः सुसंबद्धं गृहमिवेदं देहं, रोम तृणैरिव छन्नम्। वदनमेव महाद्वारं, गवाक्षाष्टकविभूषितम्॥

Verse 66

ओष्ठद्वयकपाटं च दंतार्गलविमुद्रितम् । नाडीस्वेदप्रवाहं च कफपित्तपरिप्लुतम्

ओष्ठद्वयं कपाटवत्, दन्तार्गलया विमुद्रितम्। नाडीषु स्वेदप्रवाहः, कफपित्तैः परिप्लुतं च॥

Verse 67

जराशोकसमाविष्टं कालवक्त्रानलस्थितम् । रागद्वेषादिभिर्ध्वस्तं षट्कौशिकसमुद्भवम्

जराशोकसमाविष्टं, कालवक्त्रानलस्थितम्। रागद्वेषादिभिर्ध्वस्तं, षट्कौशिकसमुद्भवम्॥

Verse 68

एवं संजायते पुंसो देहगेहमिदं द्विज । यस्मिन्वसति क्षेत्रज्ञो गृहस्थो बुद्धिगेहिनी

एवं पुंसो देहगेहमिदं संजायते, द्विज। यस्मिन् क्षेत्रज्ञो वसति, बुद्धिगेहिन्यां गृहस्थ इव॥

Verse 69

मोक्षं स्वर्गं च नरकमास्ते संसाधयन्नपि

मोक्षं स्वर्गं च नरकं च—स्वकर्मफलसाधने प्रवृत्तोऽपि स पुरुषः प्राप्नोति।