Adhyaya 17

Verse 1

नारद उवाच । ततस्तयोः समायोगः सेनयोरुभयोरभूत् । युगांते समनुप्राप्ते यथा क्षुब्धसमुद्रयोः

नारद उवाच—ततः सेनयोरुभयोः समायोगः समभवत्। युगान्ते समनुप्राप्ते यथा क्षुब्धसमुद्रयोः॥

Verse 2

सुरासुराणां संमर्दे तस्मिन्परमदारुणे । तुमुलं सुमहत्क्रांते सेनयोरुभयोरपि

सुरासुराणां संमर्दे तस्मिन् परमदारुणे। तुमुलं सुमहत्क्रान्ते सेनयोरुभयोः अपि॥

Verse 3

गर्जतां देवदैत्यानां शंखभेरीरवेण च । तूर्याणां चैव निर्घोषैर्मातंगानां च बृंहितैः

गर्जतां देवदैत्यानां शङ्खभेरीरवेण च। तूर्याणां चैव निर्घोषैर्मातङ्गानां च बृंहितैः॥

Verse 4

हेषितैर्हयवृंदानां रथनेमिस्वनेन च । घोषेण चैव तूर्याणां युगांत इव चाभवत्

हयवृन्दानां हेषितैः, रथनेमिस्वनैश्च, तूर्यघोषेण च सर्वतः; युगान्त इव महाघोषोऽभवत्।

Verse 5

रोषेणाबिपरीतांगास्त्यक्तजीवितचेतसः । समसज्जन्त तेन्योन्यं प्रक्रमेणातिलोहिताः

ରୋଷେଣ विपरीताङ्गाः, त्यक्तजीवितचेतसः; अतिलोहिताः सन्तः प्रक्रमेण परस्परं समसज्जन्त।

Verse 6

रथा रथैः समासक्ता गजाश्चापि महागजैः । पत्तयः पत्तिभिश्चैव हयाश्चापि महाहयैः

रथाः रथैः समासक्ताः, गजाश्च महागजैः; पत्तयः पत्तिभिः सार्धं, हयाश्च महाहयैः समीयुः।

Verse 7

ततः प्रासाशनिगदाभिंडिपालपरश्वधैः । शक्तिभिः पट्टिशैः शूलैर्मुद्गरैः कणयैर्गुडैः

ततः प्रासैः, असिभिः, गदाभिः, भिण्डिपालैः, परश्वधैः; शक्तिभिः, पट्टिशैः, शूलैः, मुद्गरैः, कणयैः, गुडैश्च परस्परं जघ्नुः।

Verse 8

चक्रैश्च शक्तिभिश्चैव तोमरैरंकुशैरपि । कर्णिनालीकनाराचवत्सदंतार्द्धचंद्रकैः

चक्रैः शक्तिभिश्चैव, तोमरैः अङ्कुशैरपि; कर्णिनालीकनाराचवत्सदन्तार्द्धचन्द्रकैः शरैः संग्रामो निखिलः पूरित इवाभवत्।

Verse 9

भल्लैर्वेतसपत्रैश्च शुकतुंडैश्च निर्मलैः । वृष्टिभिश्चाद्भुताकारैर्गगनं समपद्यत

भल्लैर्वेतसपत्रैश्च शुकतुंडैश्च निर्मलैः । अद्भुताकारवृष्टिभिर्गगनं समन्तात् परिपूरितं समपद्यत ॥

Verse 10

संप्रच्छाद्य दिशः सर्वास्तमोमयमिवाभवत् । प्राज्ञायंत न तेऽन्योन्यं तस्मिंस्तमसि संकुले

सर्वा दिशः संप्रच्छाद्य तमोमयमिवाभवत् । तस्मिंस्तमसि संकुले तेऽन्योन्यं न प्राज्ञायन्त ॥

Verse 11

अदृश्यभूतास्तमसि न्यकृंतंत परस्परम् । ततो भुजैर्ध्वजैश्छत्रैः शिरोभिश्च सकुंडलैः

तमसि अदृश्यभूतास्ते परस्परं न्यकृन्तन्त । ततः भुजैर्ध्वजैश्छत्रैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः क्षेत्रं समाचितम् ॥

Verse 12

गजैस्तुरंगैः पादातैः पतद्भिः पतितैरपि । आकाशशिरसो भ्रष्टैः पंकजैरिव भूश्चिता

गजैस्तुरङ्गैः पादातैः पतद्भिः पतितैरपि । आकाशशिरसो भ्रष्टैः पङ्कजैरिव भूश्चिता ॥

Verse 13

भग्नदंता भिन्नकुंभाश्छिन्नदीर्घमहाकराः । गजाः शैलनिभाः पेतुर्धरण्यां रुधिरस्रवाः

भग्नदन्ता भिन्नकुम्भाश्छिन्नदीर्घमहाकराः । शैलनिभा गजा भूमौ पेतुः रुधिरस्रवाः ॥

Verse 14

भग्नैषाश्च रथाः पेतुर्भग्नाक्षाः शकलीकृताः । पत्तयः कोटिशः पेतुस्तुरंगाश्च सहस्रशः

भग्नैषाश्च रथाः पेतुर्भग्नाक्षाः शकलीकृताः । पत्तयः कोटिशः पेतुस्तुरंगाश्च सहस्रशः ॥

Verse 15

ततः शोणितनद्यश्च हर्षदाः पिशिताशिनाम् । वैतालानंददायिन्यो व्यजायंत सहस३शः

ततः शोणितनद्यश्च हर्षदाः पिशिताशिनाम् । वैतालानंददायिन्यो व्यजायंत सहस्रशः ॥

Verse 16

तस्मिंस्तथाविधे युद्धे सेनानीर्ग्रसनोऽरिहा । बाणवर्षेण महता देवसैन्यमकंपयत्

तस्मिंस्तथाविधे युद्धे सेनानीर्ग्रसनोऽरिहा । बाणवर्षेण महता देवसैन्यमकंपयत् ॥

Verse 17

ततो ग्रसनमालोक्य यमः क्रोधविमूर्छितः । ववर्ष शरवर्षेण विशेषादग्निवर्चसा

ततो ग्रसनमालोक्य यमः क्रोधविमूर्छितः । ववर्ष शरवर्षेण विशेषादग्निवर्चसा ॥

Verse 18

स विद्धो बहुभिर्षाणैर्ग्रसनोऽतिपराक्रमः । कृतप्रतिकृताकांक्षी धनुरानम्य भैरवम्

स विद्धो बहुभिर्बाणैर्ग्रसनोऽतिपराक्रमः । कृतप्रतिकृताकांक्षी धनुरानम्य भैरवम् ॥

Verse 19

शरैः सहस्रैश्च पञ्चलक्षैश्चैव व्यताडयत् । ग्रसनेन विमुक्तांस्ताञ्छरान्सोपि निवार्य च

सहस्रैः शरैः पञ्चलक्षैश्चैव स व्यताडयत्। ग्रसनस्य विमुक्तान् शरानपि स निवार्य ररक्ष॥

Verse 20

बाणवृष्टिभिरुग्राभिर्यमो ग्रसनमर्दयत् । कृतांतशरवृष्टीनां संततीः प्रतिसर्पतीः । चिच्छेद शरवर्षेण ग्रसनो दानवेश्वरः

उग्रैर्बाणवृष्टिभिर्यमो ग्रसनमर्दयत्। कृतान्तशरवृष्टीनां संततीः प्रतिसर्पतीः। चिच्छेद शरवर्षेण ग्रसनो दानवेश्वरः॥

Verse 21

विफलां तां समालोक्य यमः स्वशरसंततिम्

विफलां तां समालोक्य यमः स्वशरसंततिम्, मनसि क्रोधमाधाय प्रत्युद्योगं चकार ह।

Verse 22

प्राहिणोन्मुद्गरं दीप्तं ग्रसनस्य रथं प्रति । स तं मुद्गरमायांतमुत्पत्य रथसत्तमात्

प्राहिणोन्मुद्गरं दीप्तं ग्रसनस्य रथं प्रति। तमायान्तं मुद्गरं दृष्ट्वा ग्रसनो रथसत्तमात् उत्पपात॥

Verse 23

जग्राह वामहस्तेन लीलया ग्रसनोऽरिहा । तेनैव मुद्गरेणाथ यमस्य महिषं रुषा

जग्राह वामहस्तेन लीलया ग्रसनोऽरिहा। तेनैव मुद्गरेणाथ यमस्य महिषं रुषा ताडयामास॥

Verse 24

ताडयामास वेगेन स पपात महीतले । उत्पत्याथ यमस्तस्मान्महिषान्निपतिष्यतः

ताडयामास वेगेन स पपात महीतले । उत्पत्याथ यमस्तस्मान्महिषान्निपतिष्यतः

Verse 25

प्रासेन ताडयामास ग्रसनं वदने दृढम् । स तु प्राप्तप्रहारेण मूर्छितो न्यपतद्भुवि

प्रासेन ताडयामास ग्रसनं वदने दृढम् । स तु प्राप्तप्रहारेण मूर्छितो न्यपतद्भुवि

Verse 26

ग्रसनं पतित दृष्ट्वा जंभो भीमपराक्रमः । यमस्य भिंडिपालेन प्रहारमकरोद्धृदि

ग्रसनं पतित दृष्ट्वा जंभो भीमपराक्रमः । यमस्य भिंडिपालेन प्रहारमकरोद्धृदि

Verse 27

यमस्तेन प्रहारेण सुस्राव रुधिरं मुखात् । अतिगाढ प्रहारार्त्तः कृतांतोमूर्छितोऽभवत्

यमस्तेन प्रहारेण सुस्राव रुधिरं मुखात् । अतिगाढ प्रहारार्त्तः कृतांतोमूर्छितोऽभवत्

Verse 28

कृतांतमर्दितं दृष्ट्वा गदापाणिर्धनादिपः । वृतो यक्षायुतगणैर्जंभं प्रत्युद्ययौ रुषआ

कृतांतमर्दितं दृष्ट्वा गदापाणिर्धनादिपः । वृतो यक्षायुतगणैर्जंभं प्रत्युद्ययौ रुषआ

Verse 29

जंभो रुषा तमायांतं दानवा नीकसंवृतः । जग्राह वाक्यं राज्ञस्तु यता स्निग्धेन भाषितम्

जम्भो रुषा समायान्तं तमवेक्ष्य दानवनीकसंवृतः । तथापि राज्ञः स्निग्धयथा-युक्तभाषितं वचनं जग्राह ॥

Verse 30

ग्रसनो लब्धसंज्ञोऽथ यमस्य प्राहिणोद्गदाम् । मणिहेमपरिष्कारां गुर्वी परिघमर्दिनीम्

अथ ग्रसनो लब्धसंज्ञो यमाय प्राहिणोद्गदाम् । मणिहेमपरिष्कारां गुर्वीं परिघमर्दिनीम् ॥

Verse 31

तामापतंतीं संप्रेक्ष्य गदां महिषवाहनः । गदायाः प्रतिघातार्थं जगज्ज्वलनभैरवम्

तामापतन्तीं संप्रेक्ष्य गदां महिषवाहनः । प्रतिघातार्थं सज्जोऽभूज्जगज्ज्वलनभैरवम् ॥

Verse 32

दंडं मुमोच कोपेन ज्वालामालासमाकुलम् । स गदां वियति प्राप्य ररासांबुधरोद्धतम्

दण्डं मुमोच कोपेन ज्वालामालासमाकुलम् । स गदां वियति प्राप्य ररासाम्बुधरोद्धतम् ॥

Verse 33

संवट्टश्चाभवत्ताभ्यां शैलाभ्यामिव दुःसहः । ताभ्यां निष्पेषनिर्ह्राद जडीकृतदिगंतरम्

संवट्टश्चाभवत्ताभ्यां शैलाभ्यामिव दुःसहः । निष्पेषनिर्ह्रादेन तेन जडीकृतदिगन्तरम् ॥

Verse 34

जगद्व्याकुलतां यातं प्रलयागमशंकया । क्षणात्प्रशांतनिर्ह्रादं ज्वलदुल्कासमाचितम्

जगत् प्रलयागमशङ्कया व्याकुलतामगमत्; क्षणेन तु निर्ह्रादः प्रशान्तोऽभवत्, गगनं च ज्वलदुल्काभिः समाचितमिवाभात्।

Verse 35

निष्पेषणं तयोर्भीमम भूद्गनगोचरम् । निहत्याथ गदां दण्डस्ततो ग्रसनमूर्धनि

तयोर्भीमं निष्पेषणं गणगोचरमभवत्; अथ दण्डः गदां निहत्य, ततः ग्रसनस्य मूर्ध्नि पपात।

Verse 36

पपात पौरुषं हत्वा यथा दैवं पुरार्जितम् । सतु तेन प्रहारेण दृष्ट्वा सतिमिरादिशः

पुरार्जितं दैवमिव तं हत्वा पौरुषं पपात; तेन प्रहारेण स दिशः सतिमिराः पश्यामास।

Verse 37

पपात भूमौ निःसंज्ञो भूमिरेणुविभूषितः । ततो हाहारवो घोरः सेनयोरुभयोरभूत्

स निःसंज्ञो भूमौ पपात, शरीरं भूमिरेणुविभूषितम्; तत उभयसेनयोर्घोरो हाहाकारोऽभवत्।

Verse 38

ततो महूर्तमात्रेण ग्रसनः प्राप्य चेतनाम् । अपश्यत्स्वां तनुं ध्वस्तां विलोलाभरणांबराम्

ततो महूर्तमात्रेण ग्रसनश्चेतनां प्राप; स्वां तनुं ध्वस्तां ददर्श, विलोलाभरणाम्बराम्।

Verse 39

स चापि चिंतयामास कृतप्रतिकृतक्रियाम् । धिगस्तु पौरुषं मह्यं प्रभोरग्रेसरः कथम्

स कृतप्रतिकृतकर्मचिन्तां कृत्वा मनसि व्यलपद्— “धिक् मे पौरुषम्! प्रभोः अग्रसरस्य पुरतः कथं मया स्थितुं धृष्टता कृताऽभूत्?”

Verse 40

मय्याश्रितानि सैन्यानि जिते मयि जितानि च । असंभावितरूपो हि सज्जनो मोदते सुखम्

“मय्याश्रितानि सैन्यानि मयि जिते जितानि, मयि जिते पराजितानि च। असंभावितस्वभावः सज्जनः तु सन्तोषसुखेनैव मोदते।”

Verse 41

संभावितस्त्वशक्तश्चेत्तस्य नायं परोऽपि वा । एवं संचिंत्य वेगेन समुत्तस्थौ महाबलः

“संभावितोऽप्यशक्तश्चेत् तस्य नायं लोको नापि परो भवति।”— इति संचिन्त्य स महाबलः वेगेन समुत्तस्थौ।

Verse 42

मुद्गरं कालदण्डाभं गृहीत्वा गिरिसंनिभम् । ग्रसनो घोरसंकल्पः संदष्टौष्ठपुटच्छदः

कालदण्डोपमं मुद्गरं गिरिसंनिभं गृहीत्वा, घोरसंकल्पो ग्रसनो संदष्टौष्ठपुटच्छदः प्रहाराय सज्जोऽभवत्।

Verse 43

रथेन त्वरितोऽगच्छदाससादांतकं रणे । समासाद्य यमं युद्धे ग्रसनो भ्राम्य मुद्गरम्

स रथेन त्वरितो गत्वा रणेऽन्तकं समाससाद। युद्धे यमं समासाद्य ग्रसनो मुद्गरं भ्रामयामास।

Verse 44

वेगेन महता रौद्रं चिक्षेप यममूर्धनि । विलोक्य मुद्गरं दीप्तं यमः संभ्रांतलोचनः

वेगेन महता रौद्रेण स मुद्गरं यममूर्ध्नि चिक्षेप। दीप्तं मुद्गरं विलोक्य यमः संभ्रान्तलोचनः अभवत्॥

Verse 45

वंचयामास दुर्द्धर्षं मुद्गरं तं महाबलः । तस्मिन्नपसृते दूरं चंडानां भीमकर्मणाम्

स महाबलः दुर्धर्षं तं मुद्गरं वञ्चयामास। तस्मिन्नपसृते दूरं चण्डा भीमकर्माणोऽभ्यधावन्॥

Verse 46

याम्यानां किंकराणां च अयुतं निष्पिपेष ह । ततस्तदयुतं दृष्ट्वा हतं किंकरवाहिनी

याम्यानां किंकराणां चायुतं स निष्पिपेष ह। ततस्तदायुतं हतं दृष्ट्वा किंकरवाहिनी व्यथिता॥

Verse 47

दशार्बुदमिता क्रुद्धा ग्रसनायान्वधावत । ग्रसनस्तु समालोक्य तां किंकरमयां शुभाम्

दशार्बुदमिता क्रुद्धा सा सेना ग्रसनायान्वधावत। ग्रसनस्तु तां किंकरमयीं शुभां समालोकयत्॥

Verse 48

मेने यमसहस्राणि तादृग्रूपबला हि सा । विगाह्य ग्रसनं सेना ववर्ष शरवृष्टिभिः

सा सेना तादृग्रूपबला यमसहस्राणि मेने। ग्रसनं विगाह्य सा शरवृष्टिभिर्ववर्ष॥

Verse 49

कल्पांतघोरसंकाशो बभूव स महारणः । केचिच्छैलेन बिभिदुः केचिद्बाणैरजिह्यगैः

कल्पान्तघोरसंकाशो बभूव स महारणः। केचिच्छैलेन बिभिदुः केचिद्बाणैरजिह्यगैः॥

Verse 50

पिपिषुर्गदया केचित्कोचिन्मुद्गरवृष्टिभिः । केचित्प्रासप्रहारैश्च ताडयामासुरुद्धताः

पिपिषुर्गदया केचित्कोचिन्मुद्गरवृष्टिभिः। केचित्प्रासप्रहारैश्च ताडयामासुरुद्धताः॥

Verse 51

अपरे किंकरास्तस्य ललंबुर्बाहुमंडले । शिलाभिरपरे जघ्नुर्द्रुमैरन्ये महोच्छ्रयैः

अपरे किंकरास्तस्य ललंबुर्बाहुमंडले। शिलाभिरपरे जघ्नुर्द्रुमैरन्ये महोच्छ्रयैः॥

Verse 52

तस्यापरे च गात्रेषु दशनांश्चन्यपातयन् । अपरे मुष्टिभिः पृष्ठं किंकरास्ताडयंति च

तस्यापरे च गात्रेषु दशनांश्चन्यपातयन्। अपरे मुष्टिभिः पृष्ठं किंकरास्ताडयंति च॥

Verse 53

एवं चाभिद्रुतस्तैः स ग्रसनः क्रोधमूर्छितः । उत्साद्य गात्रं भूपृष्ठे निष्पिपेष सहस्रशः

एवं चाभिद्रुतस्तैः स ग्रसनः क्रोधमूर्छितः। उत्साद्य गात्रं भूपृष्ठे निष्पिपेष सहस्रशः॥

Verse 54

कांश्चिदुत्थाय जघ्नेऽसौ मुष्टिभिः किंकरान्रणे । कांश्चित्पादप्रहारेण धावन्नन्यानचूर्णयत्

उत्थायासौ रणमध्ये मुष्टिभिः कांश्चिद् यमकिंकरान् जघान; कांश्चित् पादप्रहारेण धावन् अन्यान् अपि चूर्णयामास।

Verse 55

क्षणैकेन स तान्निन्ये यमलोकायभारत । स च किंकरयुद्धेन ववृधेऽग्निरिवैधसा

क्षणमात्रेण स तान् यमलोकं निन्ये, हे भारत; किंकरयुद्धेन च स एधसा पोषितोऽग्निरिव अधिकं ववृधे।

Verse 56

तमालोक्य यमोऽश्रांतं श्रांतंस्तांश्च हतान्स्वकान् । आजगाम समुद्यम्य दंडं महिषवाहनः

तम् अश्रान्तं दृष्ट्वा, स्वकान् किंकरान् श्रान्तान् हतान् च विलोक्य, महिषवाहनो यमः दण्डम् उद्यम्याभिमुखम् आजगाम।

Verse 57

ग्रसनस्तु तमायांतमाजघ्ने गदयोरसि । अचिंतयित्वा तत्कर्म ग्रसनस्यांतकोऽरिहा

अथायान्तं तम् यमं ग्रसनः गदया उरसि आजघान; तदकर्म असहमानोऽन्तकोऽरिहा ग्रसनं प्रति मनो न्यधात्।

Verse 58

व्याघ्रान्दंडेन संजघ्ने स रथान्न्य पतद्भुवि । ततः क्षणेन चोत्थाय संचिंत्यात्मानमुद्धतः

स दण्डेन व्याघ्रान् संजघान, रथाश्च भूमौ न्यपतन्; ततः क्षणेनैवोत्थाय उद्धतः स्वात्मानं सञ्चिन्त्य स्थिरोऽभवत्।

Verse 59

वायुवेगेन सहसा ययौ यमरथं प्रति । पदातिः स रथं तं च समारुह्य यमं तदा

वायुवेगसमं वेगं कृत्वा सहसा स यमरथं प्रति ययौ। पदातिरेव सन् तं रथं समारुह्य तदा यमं समुपागमत्॥

Verse 60

योधयामास बाहुभ्यामाकृष्य बलिनां वरः । यमोऽपि शस्त्राण्युत्सृज्च बाहुयुद्धे प्रवर्तते

स बलिनां वरः बाहुभ्यामाकृष्य यमं योधयामास। यमोऽपि शस्त्राण्युत्सृज्य बाहुयुद्धे प्रववृते॥

Verse 61

ग्रसनं कटिवस्त्रे तु यमं गृह्य बलोत्कटः । भ्रामयामास वेगेन संभ्रमाविष्टचेतसम्

अथ बलोत्कटो ग्रसनः कटिवस्त्रे यमं गृहीत्वा वेगेन भ्रामयामास। तेन संभ्रमाविष्टचेताः स यमोऽभवत्॥

Verse 62

विमोच्याथ यमः कष्टात्कंठेऽवष्टभ्य चासुरम् । बाहुभ्यां भ्रामयामास सोऽप्यात्मानममोचयत्

अथ यमः कष्टाद्विमोच्य असुरं कण्ठेऽवष्टभ्य बाहुभ्यां भ्रामयामास। सोऽपि दैत्य आत्मानं विमुमोच॥

Verse 63

ततो जघ्नतुरन्योन्यं मुष्टिभिर्निर्दयौ च तौ । दैत्येंद्रस्यातिवीर्यत्वात्परिश्रांततरो यमः

ततः तौ निःदया मुष्टिभिरन्योन्यं जघ्नतुः। दैत्येन्द्रस्यातिवीर्यत्वात् यमः परिश्रान्ततरोऽभवत्॥

Verse 64

स्कंधे निधाय दैत्यस्य मुखं विश्रांतिमैच्छत । तमा लक्ष्य ततो दैत्यः श्रांतमुत्पाट्य चौजसा

स्कन्धे निधाय दैत्यस्य मुखं विश्रान्तिमैच्छद्यः यमः। तं तथा श्रान्तमालक्ष्य दैत्यः क्रोधसमन्वितः, बलात् समुत्पाट्य तमोजसा व्यदालयत्॥

Verse 65

निष्पिपेष महीपृष्ठे विनिघ्नन्पार्ष्णिपाणिभिः । ततो यमस्य वदनात्सुस्राव रुधिरं बहु

स महीपृष्ठे निपात्य तं पार्ष्णिपाणिभिराहनत्। ततः यमस्य वदनात् बहु रुधिरं प्रसुस्राव॥

Verse 66

निर्जीवमिति तं दृष्ट्वा ततः संत्यज्य दानवः । जयं प्राप्योद्धतं नादं मुक्त्वा संत्रास्य देवताः

निर्जीवमिव तं दृष्ट्वा दानवः संत्यज्य तं ततः। जयं मन्यमानोऽद्धतं नादं मुमोच, देवताः संत्रासयन्॥

Verse 67

स्वकं सैन्यं समासाद्य तस्थौ गिरिरिवाचलः

स्वकं सैन्यं समासाद्य स दैत्यः तस्थौ गिरिरिवाचलः॥

Verse 68

नादेन तस्य ग्रसनस्य संख्ये महायुधैश्चार्दितसर्वगात्राः । गते कृथांते वसुधां च निष्प्रभे चकंपिरे कांदिशिकाः सुरास्ते

ग्रसनस्य नादेन संख्ये महायुधैश्चार्दितसर्वगात्राः। गते कृथान्ते वसुधा च निष्प्रभा, सुरास्ते कांदिशिकाः चकंपिरे॥