Adhyaya 50

Verse 1

अतिथिरुवाच । साध्वबालमते बाल कमठैतत्त्वयोच्यते । शरीरलक्षणं श्रोतुं पुनरिच्छामि तद्वद

अतिथिरुवाच—हे बाल कमठ! तत्त्वोपदेशोऽयं साध्वबालमतेऽनुकूलः। शरीरलक्षणं पुनः श्रोतुमिच्छामि; तद्वद मे।

Verse 2

कमठ उवाच । यथैतद्वेद ब्रह्मांडं शरीरं च तथा शृणु । पादमूलं च पातालं प्रपदं च रसातलम्

कमठ उवाच—यथैतद् ब्रह्माण्डं वेद, तथा शरीरं च शृणु। पादमूलं पातालं, प्रपदं रसातलम्।

Verse 3

तलातलं तथा गुल्फौ जंघे चास्य महातलम् । जानुनी सुतलं चोरू वितलं चातलं कटिम्

तलातलं तथा गुल्फौ, जङ्घे चास्य महातलम्। जानुनी सुतलं, ऊरू वितलं, कटिरतलम्।

Verse 4

नाभिं महीतलं प्राहुर्भुवर्लोकमथोदरम् । उरःस्थलं च स्वर्लोकं महर्ग्रीवा मुखं जनम्

नाभिं महीतलं प्राहुः, भुवर्लोकमथोदरम्। उरःस्थलं स्वर्लोकं, ग्रीवा महर्लोकः, मुखं जनलोकः।

Verse 5

नेत्रे तपः सत्यलोकं शीर्षदेशं वदंति च । तद्यथा सप्त द्वीपानि पृथिव्यां संस्थितानि च

नेत्रे तपोलोकं प्राहुः, शीर्षदेशं च सत्यलोकम्। यथा च पृथिव्यां सप्त द्वीपाः संस्थिताः, तथैव—

Verse 6

तथात्र धातवः सप्त नामतस्तान्निबोध मे । त्वगसृङ्मांस मेदोऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः

तथैवात्र धातवः सप्त नामतः शृणु मे। त्वगसृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः॥

Verse 7

अस्थ्नामत्र शतानि स्युस्त्रीणि षष्ट्यधिकानि च । त्रिंशच्छतसहस्राणि नाडीनां कथितानि च

अत्रास्थ्नां शतानि स्युः त्रीणि षष्ट्यधिकानि च। नाडीनां त्रिंशच्छतसहस्राणि कथितानि च॥

Verse 8

षट्पंचाशत्सहस्राणि तथान्यानि नवैव तु । ता वहंति रसं देहे जलं नद्यो यथा भुवि

षट्पञ्चाशत्सहस्राणि तथान्यानि नवैव तु। ता वहन्ति रसं देहे जलं नद्यो यथा भुवि॥

Verse 9

सार्धाभिस्तिसृभिश्छन्नं समंताद्रोमकोटिभिः । शरीरं स्थूलसूक्ष्माभिर्दृश्यादृश्या हि ताः स्मृताः

सार्धाभिस्तिसृभिश्छन्नं समन्ताद्रोमकोटिभिः। शरीरं स्थूलसूक्ष्माभिर्दृश्यादृश्याः स्मृताः॥

Verse 10

षडंगानि प्रधानानि कथ्यमानानि मे शृणु । द्वौ बाहू सक्थिनी द्वे च मूर्धा जठरमेव च

षडङ्गानि प्रधानानि मया कथ्यमानानि शृणु। द्वौ बाहू, द्वे सक्थिनी, मूर्धा च, जठरमेव च॥

Verse 11

अंत्राण्यत्र तथा त्रीणि सार्धव्यामत्रयाणि च । त्रिव्यामानि तथा स्त्रीणामाहुर्वेदविदो द्विजाः

अत्रान्त्राणि त्रीणि प्रोक्तानि सार्धव्यामत्रयाणि च। स्त्रीणां तु त्रिव्यामानि, वेदविदो द्विजा आहुः॥

Verse 12

ऊर्ध्वनालमधोवक्त्रं हृदि पद्मं प्रकीर्त्यते । हृत्पद्मवामतः प्लीहो दक्षिणे स्यात्तथा यकृत्

ऊर्ध्वनालमधोवक्त्रं हृदि पद्मं प्रकीर्त्यते। हृत्पद्मवामतः प्लीहा, दक्षिणे यकृत् तथा॥

Verse 13

मज्जातो मेदसश्चैव वसायाश्च तथा द्विज । मूत्रस्य चैव पित्तस्य श्लेष्मणः शकृतस्तथा

मज्जा मेदश्च वसा चैव, तथा द्विज। मूत्रं पित्तं श्लेष्मा च, शकृत् चापि प्रकीर्तितम्॥

Verse 14

रक्तस्य चरमस्यात्र गर्ता द्व्यंजलयः स्मृताः । गेयः प्रवर्तमानास्ते देहं संधारयंत्युत

रक्तस्य चरमस्यात्र गर्ता द्व्यञ्जलयः स्मृताः। प्रवहन्तस्तु ते देहं संधारयन्त्युत॥

Verse 15

सीवन्यश्च तथा सप्त पंच मूर्धानमास्थिताः । एका मेढ्रं गता चैका तथा जिह्वां गता द्विज

सीवन्यः सप्त विज्ञेयाः, तासां पञ्च शिरःस्थिताः। एका मेढ्रं गता प्रोक्ता, तथा जिह्वां गता परा, द्विज।

Verse 16

नाड्यः सर्वाः प्रवर्तंते नाभिपद्मात्तथात्र च । यासां श्रेष्ठा शिरो याता सुषुम्नेडाऽथ पिंगला

नाड्यः सर्वाः प्रवर्तन्ते नाभिपद्मात् समुत्थिताः। यासां श्रेष्ठाः शिरोयाताः सुषुम्नेडा पिङ्गला।

Verse 17

नासिकाद्वारमासाद्य संस्थिते देहवर्धने । वायुरग्निश्चंद्रमाश्च पंचधा पंचधात्र च

नासिकाद्वारमासाद्य संस्थिताः देहवर्धने। वायुरग्निश्च चन्द्रश्च पञ्चधा पञ्चधा तथा।

Verse 18

प्राणापानसमानाश्च उदानो व्यान एव च । पंच भेदाः स्मृता वायोः कर्मार्ण्येषां वदंति च

प्राणापानसमानाश्च उदानो व्यान एव च। वायोः पञ्चविधा भेदाः, कर्माण्येषां च कीर्त्यन्ते।

Verse 19

उच्छ्वासश्चैव निःश्वासो ह्यन्नपानप्रवेशनम् । आकंठाच्छीर्षसंस्थास्य प्राणकर्म प्रकीर्तितम्

उच्छ्वासो निःश्वासश्च अन्नपानप्रवेशनम्। आकण्ठात् शिरसः पर्यन्तं प्राणस्य कर्म कीर्तितम्।

Verse 20

त्यागो विण्मूत्रशुक्राणां गर्भविस्रवणं तथा । अपानकर्म निर्दिष्टं स्थानमस्य गुदोपरि

विण्मूत्रशुक्राणां त्यागो गर्भविस्रवणं तथा—एतदपानस्य कर्म निर्दिष्टम्; अस्य स्थानं गुदोपरि।

Verse 21

समानो धारयत्यन्नं विवेचयति चाप्यथ । रसयंश्चैव चरति सर्वश्रोणिष्ववारितः

समानोऽन्नं धारयति, ततः पच्य विवेचयति; रसांश्च सर्वश्रोणिषु अवारितः सञ्चरन् वितरति।

Verse 22

वाक्प्रवृत्तिप्रदोद्गारे प्रयत्ने सर्वकर्मणाम् । आकंठसुरसंस्थानमुदानस्य प्रकीर्त्यते

वाक्प्रवृत्तिप्रदोद्गारे सर्वकर्मप्रयत्नेषु च—उदानः कारणं प्रोक्तः; अस्य स्थानम् आकण्ठं सुरसंस्थानं च प्रकीर्त्यते।

Verse 23

व्यानो हृदि स्थितो नित्यं तथा देहचरोपि च । धातुवृद्धिप्रदः स्वेदलालोन्मेषनिमेषकृत्

व्यानो हृदि नित्यं स्थितः, देहे च सर्वत्र सञ्चरति; स धातुवृद्धिप्रदः, स्वेदलालोन्मेषनिमेषान् करोति।

Verse 24

पाचको रजकश्चैव साधकालोचकौ तथा । भ्राजकश्च तथा देहे पञ्चधा पावकः स्थितः

देहे पावकः पञ्चधा स्थितः—पाचकः, रञ्जकः, साधकः, आलोककः, भ्राजकश्चेति।

Verse 25

पाचकस्तु पचत्यन्नं नित्यं पक्वाशये स्थित । आमाशयस्थोऽपि रसं रंजकः कुरुते त्वसृक्

पाचकः पक्वाशये स्थितो नित्यं अन्नं पचति। रञ्जकस्त्वामाशयप्रदेशे स्थितोऽपि रसं रक्तत्वेन परिवर्तयति॥

Verse 26

साधको हृदिसंस्थश्च बुद्ध्याद्युत्साहकारकः । आलोचकश्च दृक्संस्थो रूपदर्शनशक्ति कृत

साधकः हृदि संस्थितो बुद्ध्यादिषु उत्साहं जनयति। आलोचकः दृग्गते स्थितो रूपदर्शनशक्तिं ददाति॥

Verse 27

त्वक्संस्थो भ्राजको देहं भ्राजयेन्निर्मलीकृतः । क्लेदको बोधकश्चैव तर्पणः श्लेष्मणस्तथा

त्वचि संस्थितो भ्राजको देहं निर्मलीकृत्य भ्राजयति। तथा क्लेदको बोधकश्चैव तर्पणः श्लेष्मणो रूपाणि स्मृतानि॥

Verse 28

आलंबकस्तथा देहे पंचधा सोम उच्यते । क्लेदकः क्लेदयत्यन्नं नित्यं पक्वाशये स्थितः

देहे आलम्बकादिभिः सोमः पञ्चधा प्रवर्तते इति उच्यते। क्लेदकः पक्वाशये स्थितो नित्यं अन्नं क्लेदयति मृदुं करोति॥

Verse 29

बोधको रसनास्थश्च रसानामवबोधकः । शिरःस्थश्चक्षुरादीनां तर्पणात्तर्पणः स्मृतः

बोधकः रसनायां स्थितो रसानां सम्यगवबोधकः। तर्पणः शिरसि स्थितः चक्षुरादीनां तर्पणेन पोषणकर्ता स्मृतः॥

Verse 30

सर्वसंधिगतश्चैव श्लेष्मणः श्लेष्मकृत्तथा । उरःस्थः सर्वगात्राणि स वै ह्यालंबकः स्थितः

सर्वसन्धिषु व्याप्तश्च श्लेष्मणः श्लेष्मकृत्तथा । उरःस्थः सर्वगात्राणां धारणार्थं स आलम्बकः स्थितः ॥

Verse 31

एवं वाय्वग्निसोमैश्च देहः संधारितस्त्वसौ । आकाशजानि स्रोतांसि तथा कोष्ठविविक्तता

एवं वाय्वग्निसोमैश्च देहः संधारितोऽयम् । आकाशात् स्रोतसां जन्म तथा कोष्ठविविक्तता ॥

Verse 32

पार्थिवानीह जानीहि घ्राणकेशनखानि च । अस्थीनि धैर्यं गुरुता त्वङ्मांस हृदयं गुदम्

पार्थिवानि इह जानीहि घ्राणकेशनखानि च । अस्थीनि धैर्यं गुरुता त्वङ्मांसं हृदयं गुदम् ॥

Verse 33

नाभिर्मेदो यकृन्मज्जा अंत्रमामाशयः शिरा । स्नायुः पक्वाशयश्चैव प्राहुर्वेदविदो द्विजाः

नाभिर्मेदो यकृन्मज्जा अन्त्रं आमाशयः शिराः । स्नायुः पक्वाशयश्चैव प्राहुर्वेदविदो द्विजाः ॥

Verse 34

नेत्रयोर्मडलं शुक्लं कफाद्भवति पैतृकम् । कृष्णं च मण्डलं वातात्तथा भवति मातृकम्

नेत्रयोर्मण्डलं शुक्लं कफाद्भवति पैतृकम् । कृष्णं च मण्डलं वातात् तथा भवति मातृकम् ॥

Verse 35

पक्ष्ममण्डलमेकं तु द्वितीयं चर्ममण्डलम् । शुक्लं तृतीयं कथित चतुर्थं कृष्णमण्डलम्

पक्ष्ममण्डलमेकं तु द्वितीयं चर्ममण्डलम् । शुक्लं तृतीयं कथितं चतुर्थं कृष्णमण्डलम् ॥

Verse 36

दृङ्मण्डलं पंचमं तु नेत्रं स्यात्पंचमण्डलम् । अपरे नेत्रभागे द्वे उपांगोऽपांग एव च

दृङ्मण्डलं पञ्चमं तु नेत्रं स्यात् पञ्चमण्डलम् । अपरे नेत्रभागे द्वे उपाङ्गोऽपाङ्ग एव च ॥

Verse 37

उपांगो नेत्रपर्यंतो नासा मूलमपांगकः । वृषणौ च तथा प्रोक्तौ मेदोसृक्कफमांसकौ

उपाङ्गो नेत्रपर्यन्तो नासामूलमपाङ्गकः । वृषणौ च तथा प्रोक्तौ मेदोसृक्कफमांसकौ ॥

Verse 38

असृङ्मांसमयी जिह्वा सर्वेषामेव देहिनाम् । हस्तयोरोष्ठयोर्मेढ्रे ग्रीवायां षट् च कूर्चकाः

असृङ्मांसमयी जिह्वा सर्वेषामेव देहिनाम् । हस्तयोरोष्ठयोर्मेढ्रे ग्रीवायां षट् च कूर्चकाः ॥

Verse 39

एवमत्र स्थिते जीवो देहेऽस्मिन्सप्तसप्तके । पंचविंशतिको व्याप्य देहं वासोऽस्य मूर्धनि

एवमत्र स्थितो जीवो देहेऽस्मिन् सप्तसप्तके । पञ्चविंशतिको व्याप्य देहं वासोऽस्य मूर्धनि ॥

Verse 40

त्वगसृग्मांसमित्याहुस्त्रिकं मातृसमुद्भवम् । मेदोमज्जास्थिकं प्रोक्तं पितृजं षट्च कौशिकम्

त्वक्-असृक्-मांस-इति त्रिकं मातृसमुद्भवं कथ्यते। मेदो-मज्जा-अस्थि-इति पितृजं प्रोक्तं, तथा षट्कौशिकमपि तदनुसारं निरूप्यते।

Verse 41

एवं भूतमयं देहं पंचभूतसमुद्भवैः । अन्नैर्यथा वृद्धिमेति तदहं वर्णयामि ते

एवं पञ्चभूतसमुद्भवैर्भूतमयोऽयं देहः। पञ्चमहाभूतजैः अन्नैः यथा वृद्धिमेति, तदहं ते वर्णयामि।

Verse 42

तदन्नं पिण्डकवलैर्ग्रासैर्भुक्तं च देहिभिः । पूर्वं स्थूलाशये वायुः प्राणः प्रकुरुते द्विधा

तदन्नं पिण्डकवलैर्ग्रासैर्भुक्तं देहिभिः। पूर्वं स्थूलाशये गत्वा, तत्र प्राणवायुः द्विधा कर्म करोति।

Verse 43

संप्रविश्यान्नमध्ये तु पृथगन्नपृथग्जलम् । अग्नेरूर्ध्वं जलं स्थाप्य तदन्नं तज्जलोपरि

संप्रविश्य अन्नमध्ये तु पृथगन्नं पृथग्जलम्। अग्नेरूर्ध्वं जलं स्थाप्य, तदन्नं तज्जलोपरि स्थापयति।

Verse 44

जलस्याधः स्वयं प्राणः स्थित्वाग्निं धमते शनैः । वायुना धम्यमानोग्निरत्युष्णं कुरुते जलम्

जलस्याधः स्वयं प्राणः स्थित्वा अग्निं शनैर्धमते। वायुना धम्यमानोऽग्निः जलम् अत्युष्णं करोति।

Verse 45

तदन्नमुष्णतोयेन समंतात्पच्यते पुनः । द्विधा भवति तत्पक्वं पृथक्किट्टं पृथग्रसम्

तदन्नमुष्णतोयेन सर्वतः सम्यक् पच्यते पुनः। पक्तं तु द्विविधं भवति—पृथक् किट्टं पृथग् रसः॥

Verse 46

मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहाद्बहिर्व्रजेत् । कर्णाक्षिनासिकाजिह्वादताः शिश्नं गुदं नखाः

द्वादशभिर्मलैर्भिन्नं किट्टं देहाद्बहिर्व्रजेत्। कर्णाक्षिनासिकाजिह्वादन्तशिश्नगुदनखैः॥

Verse 47

रोमकूपाणि चैव स्युर्द्वादशैते मलाश्रयाः । हृत्पद्मप्रतिबद्धाश्च सर्वा नाड्यः समंततः

रोमकूपाणि चैव स्युः द्वादशैते मलाश्रयाः। हृत्पद्मप्रतिबद्धाश्च सर्वा नाड्यः समन्ततः॥

Verse 48

तासां मुखेषु तं सूक्ष्मं व्यानः स्थापयते रसम् । रसेन तेन ता नाडीः समानः पूरयेत्पुनः

तासां मुखेषु सूक्ष्मं रसं व्यानः स्थापयते। तेन रसेन समानो नाडीः पुनः पूरयेत्॥

Verse 49

ततः प्रयांति संपूर्णास्ताश्च देहं समंततः । ततः स नाडिमध्यस्थो रञ्जकेनोष्मणा रसः

ततः संपूर्णास्ता नाड्यः सर्वतो देहगाः पुनः। नाडिमध्यस्थितो रसः रञ्जकेनोष्मणा ततः॥

Verse 50

पच्यते पच्यमानस्तु रुधिरत्वं भजेत्पुनः । ततस्त्वग्लोमकेशाश्च मांसं स्नायु शिरास्थि च

पच्यमानं तु यत् सारं पुनः रुधिरभावं प्राप्नोति। तस्मात् त्वक् लोम केशाश्च, मांसं स्नायवः शिराः अस्थीनि च जायन्ते॥

Verse 51

नखा मज्जा खवैमल्यं शुक्रवृद्धिः क्रमाद्भवेत् । एवं द्वादशधान्नस्य परिणामः प्रकीर्त्यते

क्रमेण नखाः मज्जा च, खवैमल्यं तथा शुक्रवृद्धिश्च भवेत्। एवं द्वादशधा अन्नस्य परिणामः प्रकीर्तितः॥

Verse 52

एवमेतद्विनिष्पन्नं शरीरं पुण्यहेतवे । यथैव स्यंदनः शुभ्रो भारसंवाहनाय च

एवं विनिष्पन्नं शरीरं पुण्यहेतवे भवति। यथा शुभ्रः स्यन्दनः भारसंवाहनाय, तथा देहोऽपि प्रयोजनसाधनाय॥

Verse 53

तैलाभ्यंगादिभिर्यत्नैर्बहुभिः पाल्यते न चेत् । किं कृत्यं साध्यते तेन यदि भारं वहेन्न हि

तैलाभ्यङ्गादिभिर्यत्नैर्बहुभिः पाल्यते न चेत्। स भारं वहेन्न हि; तेन किं कृत्यं साध्यते॥

Verse 54

एवमेतेन देहेन किं कृत्यं भोजनोत्तमैः । वर्धितेन न चेत्पुण्यं कुरुते पशुवच्च तत्

एवमेतेन देहेन किं कृत्यं भोजनोत्तमैः। वर्धितेन न चेत् पुण्यं करोति, पशुवत् तदा॥

Verse 55

भवंति चात्र श्लोकाः । यस्मिन्काले च देशे च वयसा यादृशेन च । कृतं शुभाशुभं कर्म तत्तथा तेन भुज्यते

अत्र च श्लोकाः—यस्मिन्काले च देशे च यथा वयसा च यत्कृतं शुभाशुभं कर्म, तस्य फलं तेन तथा एव भुज्यते।

Verse 56

तस्मात्सदा शुभं कार्यमविच्छिन्नसुखार्थिभिः । विच्छिद्यंतेऽन्यथा भोगा ग्रीष्मे कुसरितो यथा

तस्मात् अविच्छिन्नसुखार्थिभिः सदा शुभं कार्यम्; अन्यथा भोगा विच्छिद्यन्ते, ग्रीष्मे कुसरितो यथा।

Verse 57

यस्मात्पापेन दुःखानि तीव्राणि सुबहून्यपि । तस्मात्पापं न कर्तव्यमात्मपीडाकरं हि तत्

यतः पापेन तीव्राणि दुःखानि सुबहून्यपि जायन्ते; तस्मात् पापं न कर्तव्यम्, आत्मपीडाकरं हि तत्।

Verse 58

एवं ते वर्णितः साधो प्रश्नोऽयं शक्तितो मया । यथा संजायते प्राणी यथा शृणु प्रलीयते

एवं ते साधो, प्रश्नोऽयं मया शक्तितो वर्णितः—यथा प्राणी संजायते; अधुना शृणु यथा प्रलीयते।

Verse 59

आयुष्ये कर्मणि क्षीणे संप्राप्ते मरणे नृणाम् । स्वकर्मवशगो देही कृष्यते यमकिंकरैः

आयुष्ये कर्मणि क्षीणे, संप्राप्ते मरणे नृणाम्; स्वकर्मवशगो देही यमकिंकरैः कृष्यते।

Verse 60

पंचतन्मात्रसहितः समनोबुद्ध्यहंकृतिः । पुण्यपापमयैः पाशैर्बद्धो जीवस्त्यजे द्वपुः

पञ्चतन्मात्रसहितः स मनोबुद्ध्यहङ्कृतिसंयुक्तः। पुण्यपापमयैः पाशैर्बद्धो जीवः शरीरं त्यजति॥

Verse 61

शीर्ष्णश्च सप्तभिश्छिद्रैर्निर्गच्छेत्पुण्यकर्मणाम् । अधश्च पापिनां यांति योगिनां ब्रह्मरंध्रतः

શીર્ષ्णः सप्तભિಶ्छિદ्रૈઃ પુણ્યકર્મણાં નિર્ગમઃ। પાપિનાં અધોગતિઃ; યોગિનાં તુ બ્રહ્મરન્ધ્રતઃ॥

Verse 62

तत्क्षणात्सोऽथ गृह्णाति शारीरं चातिवाहिकम् । अंगुष्ठपर्वमात्रं तु स्वप्राणैरेव निर्मितम्

तत्क्षणात् सोऽथ गृह्णाति शारीरं चातिवाहिकम्। अङ्गुष्ठपर्वमात्रं तु स्वप्राणैरेव निर्मितम्॥

Verse 63

ततस्तस्मिन्स्थितं जीवं देहे यमभटास्तदा । बद्ध्वा नयंति मार्गेण याम्येनाति यथाबलम्

ततस्तस्मिन् स्थितं जीवं देहे यमभटास्तदा। बद्ध्वा नयन्ति मार्गेण याम्येनाति यथाबलम्॥

Verse 64

तप्तांबरीषतुल्येन अयोगुडनिभेन च । प्रतप्तसिकतेनापि ताम्रपात्रनिभेन च

तत्र मार्गे स पीड्येत तप्ताम्बरीषतुल्येन अयोगुडनिभेन च। प्रतप्तसिकतेनापि ताम्रपात्रनिभेन च॥

Verse 65

षडशीतिसहस्राणि योजनानां महीतलात् । कृष्यमाणो यमपुरीं नीयते पापकृद्भटैः

षडशीतिसहस्रयोजनपर्यन्तं महीतलात् आकृष्यमाणः पापकृत् यमपुरीं पापकृद्भटैर्नीयते।

Verse 66

क्वचिच्छीतं महादुर्गमन्धकारं क्वचिन्महत् । अग्निसंस्पर्शवदनैः काककाकोलजंबुकैः

क्वचित् शीतं, क्वचिद् महादुर्गमन्धकारं; अग्निसंस्पर्शवदनैः काककाकोलजम्बुकैः स तत्र पीड्यते।

Verse 68

क्वचिच्च भक्ष्यते घोरै राक्षसैः कृष्यतेऽस्यते । दह्यमानोतिघोरेण सैकतेन च नीयते

क्वचित् घोरै राक्षसैर्भक्ष्यते, कृष्यतेऽस्यते च; अतिघोरेण सैकतेन दह्यमानः स नीयते।

Verse 69

मुहूतैर्दशभिर्याति तं मार्गमतिदुस्तरम् । तं कालं सुमहद्वेत्ति पुरुषो वर्षसंमितम्

दशभिर्मुहूर्तैः स मार्गोऽतिदुस्तरो यात्यते; स तु कालं वर्षसंमितं सुमहत् इव वेत्ति देही।

Verse 70

तार्यते च नदीं घोरां पूयशोणितवाहिनीम् । नदीं वैतरणीं नाम केशशैवलशाद्वलाम्

घोरां पूयशोणितवाहिनीं नदीं तार्यते; वैतरणी नाम सा नदी केशशैवलशाद्वला।

Verse 71

ततो यमस्य पुरतः स्थाप्यते यमकिंकरैः । पापी महाभयं पश्येत्कालांतकमुखैर्वृतम्

ततः यमकिंकरैः पापी यमस्य पुरतः स्थाप्यते; स च महाभयं पश्यति—कालान्तकस्येव मुखैः परिवृतम्।

Verse 72

पुण्यकर्मा सौम्यरूपं धर्मराजं तदा किल । मनुष्या एव गच्छंति यमलोकेन चापरे

पुण्यकर्मा तदा खलु सौम्यरूपं धर्मराजं समुपैति; अपरेऽपि मनुष्यात्मान एव यमलोकमार्गेण गच्छन्ति।

Verse 73

मरणानंतरं तेषां जंतूनां योनिपूरणम् । तथाहि प्रेता मनुजाः श्रूयंते नान्यजंतवः

मरणानन्तरं तेषां जन्तूनां योनिपूरणं भवति; तथा हि श्रूयते—प्रेताः मनुजाः, नान्यजन्तवः।

Verse 74

धार्मिकः पूज्यते तत्र पापः पाशगलो भवेत् । धार्मिकश्च यथा याति तं मार्गं शृणु वच्मि ते

तत्र धार्मिकः पूज्यते, पापः पाशगलो भवेत्; धार्मिकः यथा याति तं मार्गं शृणु—वच्मि ते।

Verse 75

आरामद्रुमदातारः फलपुष्पवता पथा । छायया च सुखं यांति तथा ये च्छत्रदा नराः

आरामद्रुमदातारः फलपुष्पवता पथा छायया च सुखं यान्ति; तथा ये छत्रदा नराः।

Verse 76

उपानहप्रदा यानैर्वितृषाः पूर्तधर्मिणः । विमानैर्यानदा यांति तथा शय्यासनप्रदाः

उपानहदानशीलाः पूर्तधर्मपरायणाः यानैः प्रयान्ति तृषारहिताः। यानप्रदाः विमानैः प्रयान्ति, तथा शय्यासनप्रदाः शुभगतिं लभन्ते॥

Verse 77

भक्ष्यभोज्यैस्तथा तृप्ता यांति भोजनदायिन । दीपप्रदाः प्रकाशेन गोप्रदास्तां नदीं सुखम्

भक्ष्यभोज्यदानिनः तृप्ताः सन्तः प्रयान्ति। दीपप्रदाः प्रकाशसहिताः गच्छन्ति; गोप्रदाः तां नदीं सुखेन सौख्येन च तरन्ति॥

Verse 78

श्रीसूर्यं श्रीमहादेवं भक्ता ये पुरुषोत्तमम् । जन्मप्रभृति ते यांति पूज्यमाना यमानुगैः

श्रीसूर्ये श्रीमहादेवे च पुरुषोत्तमे च ये भक्ताः। ते जन्मप्रभृति यान्ति, यमानुगैः अपि पूज्यमानाः॥

Verse 79

महीं गां कांचनं लोहं तिलान्कार्पासमेव च । लवणं सप्तधान्यं च दत्त्वा याति सुखं नरः

महीं गां काञ्चनं लोहं तिलान् कार्पासमेव च। लवणं सप्तधान्यं च दत्त्वा नरः सुखगतिं व्रजेत्॥

Verse 80

तेषां तत्र गतानां च पापिनां पुण्यकर्मिणाम् । चित्रगुप्तः प्रेतपाय निरूपयति वै ततः

तेषां तत्र गतानां पापिनां पुण्यकर्मिणां च। चित्रगुप्तः प्रेतलोके ततः मार्गं विनिर्णयति॥

Verse 81

प्रेतलोके स वसति ततः संवत्सरं नरः । वत्सरेण च तेनास्य शरीरमभिजायते

प्रेतलोके स नरः संवत्सरं वसति; तस्य संवत्सरपर्यन्ते देहः समभिजायते।

Verse 82

सोदकुम्भमथान्नाद्यं बांधवैर्यत्प्रदीयते । दिनेदिने स तद्भुक्त्वा तेन वृद्धिं प्रयाति च

सौदकुम्भमथान्नाद्यं यद् बान्धवैः प्रदीयते; दिनेदिने तद् भुक्त्वा स प्रेतभावे वृद्धिं याति।

Verse 83

पूर्वदत्तमथान्नाद्यं प्राप्नोति स्वयमेव च । स्वयं येन न दत्तं च तथा दाता न विद्यते

पूर्वदत्तमथान्नाद्यं स्वयमेव स प्राप्नोति; येन तु न किञ्चिद् दत्तं तस्य दाता न विद्यते।

Verse 84

न चाप्युदकदातासौ क्षुत्तृड्भ्यामतिपीड्यते । बांधवैस्तूदकं दत्तं नदीभूत्वोपतिष्ठति

उदकदाता नातिपीड्यते क्षुत्तृड्भ्याम्; बान्धवैर्दत्तमुदकं नदीभूत्वेवोपतिष्ठति।

Verse 85

मासिमासि च यच्छ्राद्धं षोडशश्राद्धपूर्वकम् । अत्र न क्रियते यस्य प्रेतत्वात्स न मुच्यते

मासिमासि यच्छ्राद्धं षोडशश्राद्धपूर्वकम्; यस्यात्र न क्रियते स प्रेतत्वान्न विमुच्यते।

Verse 86

मानुषेण दिनेनैव प्रेतलोके दिनं स्मृतम् । तस्माद्दिनेदिने देयं प्रेतायान्नं च वत्सरम्

मानुषस्यैकदिनं यत्, तत् प्रेतलोके दिनं स्मृतम्। तस्माद् दिनेदिने प्रेतायान्नं संवत्सरपर्यन्तं दातव्यम्॥

Verse 87

तं च स्माशानिकानाम गणा याम्या भयावहाः । शीतवातातपोपेतं तत्र रक्षंति पापिनम्

तत्र च स्मशानिकाख्या याम्याः भयावहाः गणाः। शीतवातातपोपेतं पापिनं रक्षन्ति सर्वदा॥

Verse 88

यथेह बन्धने कश्चिद्रक्ष्यते विषमैर्नरैः । प्रेतपिंडा न दीयंते षोडशश्राद्धपूर्वकाः

यथेह बन्धने कश्चित् क्रूरैर्नरैः सदा रक्ष्यते। तथा षोडशश्राद्धपूर्वकाः प्रेतपिण्डा न दीयन्ते॥

Verse 89

यस्य तस्य न मोक्षोऽस्ति प्रेतत्वाद्वै युगैरपि । ततः सपिण्डीकरणे बांधवैः सुकृते नरः

यावत् प्रेतत्वमासाद्य तस्य मोक्षो न विद्यते। युगैरपि न सिध्येत; ततः सपिण्डीकरणे बान्धवैः सुकृतैः कृतं हितं भवति॥

Verse 90

पूर्णे संवत्सरे देहं संपूर्णं प्रतिपद्यते । पापात्मा घोररूपं तु धार्मिको दिव्यमुत्तमम्

पूर्णे संवत्सरे प्राप्ते देहं संपूर्णं प्रतिपद्यते। पापात्मा घोररूपं धारयति, धार्मिको दिव्यमुत्तमं रूपं प्राप्नोति॥

Verse 91

ततः स नरकं याति स्वर्गं वा स्वेन कर्मणा । रौरवाद्याश्च नरकाः पातालतलसंस्थिताः

ततः स स्वकर्मफलानुसारं नरकं वा स्वर्गं वा गच्छति। रौरवादयः नरकाः पातालतलप्रदेशेषु संस्थिताः।

Verse 92

सुराद्याः सत्यपर्यंताः स्वर्लोकस्योर्ध्वमाश्रिताः । इतिहासपुराणेषु वेदस्मृतिषु यच्छुतम्

सुरलोकादयः सत्यलोकपर्यन्ताः स्वर्लोकस्योर्ध्वे प्रतिष्ठिताः। एतदितिहासपुराणेषु वेदस्मृतिषु च यच्छ्रुतम्।

Verse 93

पुण्यं तेन भवेत्स्वर्गो नरकस्तद्विपर्ययात् । तत्रापि कालवसति कर्मणामनुरूपतः

पुण्येन स्वर्गः सिध्यति, तद्विपर्ययेन नरकः। तत्रापि कर्मणामनुरूपतः कालावासो भवति।

Verse 94

अर्वाक्सपिंडीकरणं यस्य वर्षाच्च वा कृतम् । प्रेतत्वमपि तस्यापि प्रोक्तं संवत्सरं धुवम्

अर्वाक् संवत्सरात् यस्य सपिण्डीकरणं कृतं स्यात्, तस्यापि प्रेतत्वं ध्रुवं संवत्सरपर्यन्तं प्रोक्तम्।

Verse 95

यैरिष्टं च त्रिभिर्मेधैरर्चितं वा सुरत्रयम् । प्रेतलोकं न ते यांति तथा ये समरे हताः

यैः त्रिभिर्मेधैः इष्टं कृतं वा सुरत्रयम् अर्चितम्, ते प्रेतलोकं न यान्ति; तथा समरे हताः अपि न यान्ति।

Verse 96

शुद्धेन पुण्येन दिवं च शुद्धां पापेन शुद्धेन तथा तमोंधम् । मिश्रेण स्वर्गं नरकं च याति देहस्तथैवास्य भवेच्च तादृक्

शुद्धेन पुण्येन शुद्धां दिवं प्राप्नोति; शुद्धेन पापेन तमोऽन्धकारमेव याति। मिश्रकर्मणा स्वर्गं नरकं च गच्छति, तथा देहभावोऽपि तादृश एव भवति।

Verse 97

प्रश्नत्रयं चेति तव प्रणीतमुत्पत्तिमृत्यू परलोकवासः । यथा गुरुर्मे समुदाजहार किं भूय इच्छत्युत तद्वदामि

प्रश्नत्रयं त्वया प्रणीतम्—उत्पत्तिः, मृत्युः, परलोकवासश्च। यथा मे गुरुः सम्यग् आख्यातवान्, तथैव ते वदामि; किं भूयः श्रोतुमिच्छसि?

Verse 617

मक्षिकादंशमशकैर्भक्ष्यते सर्पवृश्चिकैः । भक्ष्यमाणोऽपि तैर्जंतुः क्रंदते म्रियते न हि

मक्षिकादंशमशकैः सर्पवृश्चिकैश्च स भक्ष्यते। भक्ष्यमाणोऽपि स जंतुः क्रन्दति, न तु म्रियते।