Adhyaya 59
अध्याय आरभ्यते—शौनकः सूतं पृच्छति, पूर्वोक्तस्य अद्भुतपावनस्य तथा ‘सिद्धलिङ्ग’सम्बद्धानां व्यक्तीनां कृत्यानां च कः वृत्तान्तः, कथं च अनुग्रहात् सिद्धिः लभ्यते इति। सूतः उग्रश्रवाः प्रत्युवाच—द्वैपायनात् श्रुतां परम्परां कथयिष्यामि। ततः कथा महाभारतप्रसङ्गे प्रवर्तते—पाण्डवाः इन्द्रप्रस्थे प्रतिष्ठिताः सभायां समुपविष्टाः, तत्र घटोत्कचः समागच्छति। भ्रातरः वासुदेवश्च तं सत्कृत्य स्वागतं कुर्वन्ति; युधिष्ठिरः तस्य कुशलं, राज्यपालनं, मातुः क्षेमं च पृच्छति। घटोत्कचः निवेदयति—अहं शान्तिं धारयामि, मातुरादेशेन पितृभक्तिं चरामि, कुलकीर्तिं रक्षितुमिच्छामि। अनन्तरं युधिष्ठिरः कृष्णं घटोत्कचस्य योग्यविवाहविषये परामृशति। कृष्णः प्राग्ज्योतिषपुरे दैत्यस्य मुरस्य (नरकसम्बन्धिनः) दुहितरं वरयितुं योग्यां वर्णयति, तथा पूर्वं संग्रामे कामाख्या देवी मध्ये प्रविश्य तां न हन्तव्या इति आज्ञाप्य, शौर्यवरान् दत्त्वा, नियतं सम्बन्धं प्रकाशयति—सा घटोत्कचस्य भार्या भविष्यति। तस्याः नियमोऽपि कथ्यते—या मां युद्धे जेष्यति तमेव अहं वरयिष्ये; अनेके वराः तत्र निहताः। सभायां विचारः जायते—युधिष्ठिरः भयमाह, भीमः क्षात्रधर्मेण दुष्करकर्मणां आवश्यकतां प्रतिपादयति, अर्जुनः दैवीवाणीं समर्थयति, कृष्णः शीघ्रप्रयाणं प्रेरयति। घटोत्कचः विनयेन आज्ञां गृह्णाति, पितृकुलमानरक्षणे दृढसंकल्पः; कृष्णः तं आशीर्भिः सहोपायैः अनुगृह्य, स च गगनमार्गेण प्राग्ज्योतिषं प्रति प्रस्थितः।
Shlokas
Verse 1
शौनक उवाच । अत्यद्भुतमिदं सूत गुप्तक्षेत्रस्य पावनम् । महन्माहात्म्यमतुलं कीर्तितं हर्षवर्धनम्
शौनक उवाच—अत्यद्भुतमिदं सूत, गुप्तक्षेत्रस्य पावनं महत्त्वम्। महन्माहात्म्यमतुलं कीर्तितं हर्षवर्धनम्।
Verse 2
पुनर्यत्सिद्धलिंगस्य पूर्वं माहात्म्यकीर्तने । इत्युक्तं यत्प्रसादेन सिद्धमातुस्तु सेत्स्यति
पुनश्च सिद्धलिङ्गस्य पूर्वं माहात्म्यकीर्तने यदुक्तं—यस्य प्रसादेन सिद्धमाता नूनं सिद्धिं प्राप्स्यति इति।
Verse 3
विजयोनाम पुण्यात्मा साहाय्याच्चंडिलस्य च । को न्वसौ चंडिलोनाम विजयोनाम कस्तथा
विजयो नाम पुण्यात्मा चण्डिलस्य च साहाय्यकारी। को न्वसौ चण्डिलो नाम, विजयः कस्तथा इति।
Verse 4
कथं च प्राप्तवान्सिद्धिं सिद्धमातुः प्रसादतः । एतदाचक्ष्व तत्त्वेन श्रोतुं कौतूहलं हि नः
कथं च सिद्धमातुः प्रसादतः सिद्धिं प्राप्तवान्? एतत् तत्त्वेन ब्रूहि; श्रोतुं नः कौतूहलं महत्।
Verse 5
सतां चरित्रश्रवणे कौतुकं कस्य नो भवेत् । उग्रश्रवा उवाच । साधु पृष्टमिदं विप्रा दूरांतरितमप्युत
सतां चरित्रश्रवणे कस्य नु न भवेत् कौतुकम्? उग्रश्रवा उवाच—साधु पृष्टमिदं विप्राः, यद्यपि विषयः पुरातनः दूरान्तरितोऽपि।
Verse 6
श्रुता द्वैपायनमुखात्कथां वक्ष्यामि चात्र वः । पुरा द्रुपदराजस्य पुत्रीमासाद्य पांडवाः
द्वैपायनमुखात् श्रुतां कथामहं वः अत्र वक्ष्यामि। पुरा द्रुपदराजस्य दुहितरं प्राप्य पाण्डवाः।
Verse 7
धृतराष्ट्रमते पश्चादिंद्रप्रस्थं न्यवेशयन् । रक्षिता वासुदेवेन कदाचित्तत्र पांडवाः
धृतराष्ट्रमते पश्चादिन्द्रप्रस्थे न्यवेशयन्। कदाचित्तत्र पाण्डवाः वासुदेवेन रक्षिताः।
Verse 8
उपविष्टाः सभामध्ये कथाश्चक्रुः पृथग्विधाः । देवर्षिपितृभूतानां राज्ञां चापि प्रकीर्तने
सभामध्ये उपविष्टाः ते नानाविधाः कथाः चक्रुः—देवर्षि-पितೃ-भूतानां तथा राज्ञां च प्रकीर्तने।
Verse 9
क्रियमाणेऽथ तत्रागाद्भीमपुत्रो घटोत्कचः । तं दृष्ट्वा भ्रातरः पंच वासुदेवश्च वीर्यवान्
तत्र क्रियमाणेऽथ आगाद् भीमपुत्रो घटोत्कचः। तं दृष्ट्वा पञ्च भ्रातरः वासुदेवश्च वीर्यवान् (समुत्थिताः)।
Verse 10
उत्थाय सहसा पीठादालिलिंगुर्मुदा युताः । स च तान्प्रणतः प्रह्वो ववंदे भीमनंदनः
ते सहसा पीठादुत्थाय मुदायुताः तमालिलिङ्गुः । स च भीमनन्दनः प्रह्वः प्रणतः सन् तान् ववन्दे ॥
Verse 11
साशिषं च ततो राज्ञा स्वोत्संग उपवेशितः । आघ्राय स्नेहतो मूर्ध्नि प्रोक्तश्च जनसंसदि
ततो राजा साशिषं तं स्वोत्सङ्गे उपवेशयामास । स्नेहतो मूर्ध्न्याघ्राय जनसंसदि च प्रोवाच ॥
Verse 12
युधिष्ठिर उवाच । कुत आगम्यते पुत्र क्व चायं विहृतस्त्वया । कालः क्वचित्सुखं राज्यं कुरुषे मातुलं तव
युधिष्ठिर उवाच । कुत आगम्यसे पुत्र क्व च त्वया विहृतम् । किञ्चित्कालं सुखं राज्यं कुरुषे मातुलस्य ते ॥
Verse 13
कश्चिद्देवेषु विप्रेषु गोषु साधुषु सर्वदा । हैडंबे नापकुरुषे प्रियमेतद्धरेश्च नः
देवेषु विप्रेषु गोषु साधुषु च सर्वदा । कश्चिन्नापकुर्यात्—एतद्धैडम्बस्य प्रियं हरेश्च नः ॥
Verse 14
हेडंबस्य वनं सर्वं तस्य ये सैन्यराक्षसाः । पाल्यमानास्त्वया साधो वर्धंते जनक्षेमकाः
हेडम्बस्य वनं सर्वं तस्य ये सैन्यराक्षसाः । त्वया पाल्यमानाः साधो वर्धन्ते जनक्षेमकाः ॥
Verse 15
कच्चिन्नंदति ते माता भृशं नः प्रियकारिणी । कन्यैव या पुरा भीमं त्यक्त्वा मानं पतिं श्रिता
कच्चित् ते माता नन्दति भृशं नः प्रियकारिणी, या पुरा कन्यैव सती भीमं त्यक्त्वा मान्यं पतिं श्रितवती?
Verse 16
इति पृष्टो धर्मराज्ञा स्मयन्हैडंबिरब्रवीत् । हते तस्मिन्दुराचारे मातुलेऽस्मि नियोजितः
इति धर्मराज्ञा पृष्टः स्मयन् हैडम्बिरब्रवीत्—हते तस्मिन् दुराचारे मातुलेऽहं नियोजितः।
Verse 17
तद्राज्यं शासने स्थाप्य दुष्टान्निघ्नंश्चराम्यहम् । माता कुशलिनी देवी तपो दिव्यमुपाश्रिता
तद्राज्यं शासने स्थाप्य दुष्टान् निघ्नन् चराम्यहम्। माता कुशलिनी देवी दिव्यतपोऽनुश्रिता।
Verse 18
मामुवाच सदा पुत्र पितॄणां भक्तिकृद्भव । सोऽहं मातुर्वचः श्रुत्वा मेरुपादात्समागतः
मामुवाच सदा—पुत्र, पितॄणां भक्तिकृद्भव। ततो मातुर्वचः श्रुत्वा मेरुपादात् समागतः।
Verse 19
प्रणामायैव भवतां भक्तिप्रह्वेण चेतसा । आत्मानं च महत्यर्थे कस्मिंश्चित्तु नियोजितम् । भवद्भिरहमिच्छामि फलं यस्मादिदं महत्
भवतां प्रणामाय भक्तिप्रह्वेण चेतसा। आत्मानं च महत्यर्थे कस्मिंश्चित् तु नियोजितम्; भवद्भिरहं ज्ञातुमिच्छामि फलं यत् महत्।
Verse 20
यदाज्ञापालनं पुत्रः पितॄणां सर्वदा चरेत् । अथोर्द्ध्वलोकान्स जयेदिह जायेत कीर्तिमान्
यः पुत्रः पितॄणामाज्ञां सर्वदा श्रद्धया पालयति, स ऊर्ध्वलोकान् जयति; इह लोकेऽपि कीर्तिमान् भवति।
Verse 21
सूत उवाच । इत्युक्तवंतं तं राजा परिरभ्य पुनःपुनः । उवाच धर्मराट् पुत्रमानंदाश्रुः सगद्गदम्
सूत उवाच—एवं वदन्तं तं राजा पुनःपुनः परिरभ्य; धर्मराट् पुत्रं प्रति आनन्दाश्रुभिः सगद्गदं वचः प्रोवाच।
Verse 22
त्वमेव नो भक्तिकारी सहायश्चापि वर्तसे
त्वमेव नः भक्तिं विधत्ते, सहायश्चापि त्वमेव नित्यं वर्तसे।
Verse 23
एतदर्थं च हैडंबे पुत्रानिच्छंति साधवः । इहामुत्र तारयंते तादृशाश्चापि पुत्रकाः
एतदर्थं हे हैडम्बे साधवः पुत्रान् इच्छन्ति; तादृशाः पुत्रकाः इहामुत्र च तारयन्ति।
Verse 24
अवश्यं यादृशी माता तादृशस्तनयो भवेत् । माता च ते भक्तिमती दृढं नस्त्वं च तादृशः
अवश्यं यादृशी माता तादृशः तनयो भवेत्; ते माता दृढभक्तिमती, तस्मात् त्वमपि तादृश एव।
Verse 25
अहो सुदुष्करं देवी कुरुते मे प्रिया वधूः । या भर्तृश्रियमुल्लंघ्य तप एव समाश्रिता
अहो देवी, मम प्रिया वधूः सुदुष्करं कर्म करोति। या भर्तुः श्रियं सुखोपभोगांश्च उल्लङ्घ्य केवलं तप एव समाश्रिता॥
Verse 26
नूनं कामेन भोगैर्वा कृत्यं वध्वा न मे मनाक् । या पुत्रसुखमन्वीक्ष्य परलोकार्थमाश्रिता
नूनं मम वध्वा कामेन वा भोगैर्वा किंचित् अपि न कृत्यम्। सा पुत्रसुखं पश्यन्तीऽपि परलोकार्थं मार्गं समाश्रिता॥
Verse 27
दुष्कुलीनापि या भक्ता सूतेऽपत्यं च भक्तिमत् । कुलीनमेव तन्मन्ये ममेदं मतमुत्तमम्
या स्त्री दुष्कुलीना अपि भक्ता, भक्तिमदपत्यं च सूते, तस्याः कुलमेव कुलीनं मन्ये—एतन्ममोत्तमं मतम्॥
Verse 28
एवं बहूनि वाक्यानि तानि तानि वदन्नृपः । धर्मराजः समाभाष्य केशवं वाक्यमब्रवीत्
एवं बहूनि वाक्यानि नृपः पुनः पुनर्वदन्। धर्मराजः केशवं समाभाष्य परं वाक्यमब्रवीत्॥
Verse 29
पुंडरीकाक्ष जानासि यथा भीमादभूदयम् । जातमात्रस्तु यश्चासीद्यौवनस्थो महाबलः
पुण्डरीकाक्ष! जानासि यथा भीमादयं समभवत्। जातमात्र एव यौवनस्थो महाबलश्चासीत्॥
Verse 30
अष्टानां देवयोनीनां यतो जन्म च यौवनम् । सद्य एव भवेत्तस्मात्सद्योऽस्यासीच्च यौवनम्
अष्टानां देवयोनीनां मध्ये यतः जन्म यौवनं च सद्य एव जायते, तस्मादस्यापि सद्य एव यौवनं समभवत्।
Verse 31
तदस्योचितदारार्थे सदा चिंतास्ति कृष्ण मे । उचितं बत हैडंबेः क्व कलत्रं करोम्यहम्
तस्मात् कृष्ण, तदस्योचितदारार्थं मम सदा चिन्ता वर्तते। अहो, हैडम्बस्य योग्यं कलत्रं कुत्राहं प्राप्नुयाम्?
Verse 32
तद्भवान्कृष्णसर्वज्ञ त्रिलोकीमपि वेत्सि च । हैडंबेरुचिता दारान्वक्तुमर्हसि यादव
तस्मात्, कृष्ण सर्वज्ञ, त्रिलोकीमपि वेत्सि; हे यादव, हैडम्बस्योचितान् दारान् वक्तुमर्हसि।
Verse 33
सूत उवाच । एवमुक्तो धर्मराज्ञा क्षणं ध्यात्वा जनार्दनः । धर्मराजमिदं वाक्यं पदांतरितमब्रवीत्
सूत उवाच—धर्मराजेनैवमुक्तो जनार्दनः क्षणं ध्यात्वा, पदान्तरितं सुविचारितं वाक्यं धर्मराजं प्रत्यब्रवीत्।
Verse 34
अस्ति राजन्प्रवक्ष्यामि दारानस्योचितां शुभाम् । सांप्रतं संस्थिता रम्ये प्राग्ज्योतिषपुरे वरे
अस्ति राजन्, प्रवक्ष्यामि—अस्योचितां शुभां दारां। सा सांप्रतम् रम्ये वरे प्राग्ज्योतिषपुरे संस्थिता वर्तते।
Verse 35
सा च पुत्री मुरोः पार्थ दैत्यस्याद्भुतकर्मणः । योऽसौ नरकदैत्यस्य प्राणतुल्यः सखाऽभवत्
सा च पुत्री मुरोः पार्थ दैत्यस्याद्भुतकर्मणः । योऽसौ नरकदैत्यस्य प्राणतुल्यः सखाऽभवत् ॥
Verse 36
स च मे निहतो घोरः पाशदुर्गसमन्वितः । नरकश्च दुराचारस्त्वमेतद्वेत्सि सर्वशः
स च मे निहतो घोरः पाशदुर्गसमन्वितः । नरकश्च दुराचारस्त्वमेतद्वेत्सि सर्वशः ॥
Verse 37
ततो हते मुरौ दैत्ये मया तस्य सुताव्रजत् । योद्धुं मामतिवीर्यत्वाद्घोरा कामकटंकटा
ततो हते मुरौ दैत्ये मया तस्य सुताव्रजत् । योद्धुं मामतिवीर्यत्वाद्घोरा कामकटंकटा ॥
Verse 38
तां ततोऽहं महायुद्धे खड्गखेटकधारिणीम् । अयोधयं महाबाणैः सुशार्ङ्गधनुषश्च्युतैः
तां ततोऽहं महायुद्धे खड्गखेटकधारिणीम् । अयोधयं महाबाणैः सुशार्ङ्गधनुषश्च्युतैः ॥
Verse 39
खड्गेन चिच्छेद बाणान्मम सा च मुरोः सुता । समागम्य च खड्गेन गरुडं मूर्ध्न्यताडयत्
खड्गेन चिच्छेद बाणान्मम सा च मुरोः सुता । समागम्य च खड्गेन गरुडं मूर्ध्न्यताडयत् ॥
Verse 40
स च मोहसमाविष्टो गरुडोऽभूदचेतनः । ततस्तस्या वधार्थाय मया चक्रं समुद्यतम्
स च मोहसमाविष्टो गरुडोऽभूदचेतनः । ततस्तस्या वधार्थाय मया चक्रं समुद्यतम् ॥
Verse 41
चक्रं समुद्यतं दृष्ट्वा मया तस्मिन्रणाजिरे । कामाख्या नाम मां देवी पुरः स्थित्वा वचोऽब्रवीत्
चक्रं समुद्यतं दृष्ट्वा मया तस्मिन्रणाजिरे । कामाख्या नाम मां देवी पुरः स्थित्वा वचोऽब्रवीत् ॥
Verse 42
नैनां हंतुं भवानर्हो रक्षैतां पुरुषोत्तम । अजेयत्वं मया ह्यस्या दत्तं खड्गं च खेटकम्
नैनां हंतुं भवानर्हो रक्षैतां पुरुषोत्तम । अजेयत्वं मया ह्यस्या दत्तं खड्गं च खेटकम् ॥
Verse 43
बुद्धिरप्रतिमा चापि शक्तिश्च परमा रणे । ततस्त्वया त्रिरात्रेऽपि न जितासीन्मुरोः सुता
बुद्धिरप्रतिमा चापि शक्तिश्च परमा रणे । ततस्त्वया त्रिरात्रेऽपि न जितासीन्मुरोः सुता ॥
Verse 44
एवमुक्ते तदा देवीं वचनं चाहमब्रवम् । अयमेष निवृत्तोऽस्मि वारयैनां च त्वं शुभे
एवमुक्ते तदा देवीं वचनं चाहमब्रवम् । अयमेष निवृत्तोऽस्मि वारयैनां च त्वं शुभे ॥
Verse 45
ततश्चालिंग्य तां भक्तां कामाख्या वाक्यमब्रवीत् । भद्रे रणान्निवर्तस्व नायं हंतुं कथंचन
ततः कामाख्या तां भक्तां स्त्रीं समालिङ्ग्य वाक्यमब्रवीत्— “भद्रे, रणात् निवर्तस्व; अयं कदाचन केनापि हन्तुं न शक्यते।”
Verse 46
शक्यः केनापि समरे माधवो रणदुर्जयः । नाभूदस्ति भविष्यो वा य एनं संयुगे जयेत्
समरे रणदुर्जयो माधवः केनापि न शक्यः पराजेतुम्; नाभूत्, नास्ति, न भविष्यति च कश्चिद् यः संयुगे एनं जयेत्।
Verse 47
अपि वा त्र्यंबकः पुत्रि नैनं शक्तः कुतोऽन्यकः । तस्मादेनं नमस्कृत्य भाविनं श्वशुरं शुभे
अपि वा त्र्यम्बकः, पुत्रि, नैनं निग्रहितुं शक्तः; कुतोऽन्यकः? तस्माद् शुभे, भाविनं श्वशुरं एनं नमस्कृत्य प्रणम।
Verse 48
रणादस्मान्निवर्तस्व तवोचितमिदं स्फुटम् । अस्य भ्रातुर्हि भीमस्य स्नुषा त्वं च भविष्यसि
अस्माद् रणात् निवर्तस्व; तवोचितमिदं स्फुटम्। अस्य भ्रातुः भीमस्य हि स्नुषा त्वं च भविष्यसि।
Verse 49
तस्मात्त्वं श्वशुरं भद्रे सम्मानय जनार्दनम् । न च शोकस्त्वया कार्यः पितरं प्रति पंडिते
तस्मात् भद्रे, जनार्दनं श्वशुरं सम्मानय। पितरं प्रति, पण्डिते, त्वया शोकः न कर्तव्यः।
Verse 50
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुव जन्म मृतस्य च । बहवश्चाऽस्य वेत्तारो वद केनापि वार्यते
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च। एतद् बहवो विदन्त्यस्य; वद, केनापि वार्यते॥
Verse 51
ऋषींश्च देवांश्च महासुरांश्च त्रैविद्यविद्यान्पुरुषान्नृपांश्च । कान्मृत्युरेको न पतेत काले परावरज्ञोऽत्र न मुह्यते क्वचित्
ऋषींश्च देवांश्च महासुरांश्च त्रैविद्यविद्यान् पुरुषान् नृपांश्च। कान् मृत्युरेको न पतेत काले? परावरज्ञोऽत्र न मुह्यते क्वचित्॥
Verse 52
श्लाघ्य एव हि ते मृत्युः पितुरस्माज्जनार्दृनात् । सर्वपातकनिर्मुक्तो गतोऽसौ धाम वैष्णवम्
श्लाघ्य एव हि ते मृत्युः पितुरस्माज्जनार्दनात्। सर्वपातकनिर्मुक्तो गतोऽसौ धाम वैष्णवम्॥
Verse 53
एवं कामाख्यया प्रोक्ता सा च कामकटंकटा । त्यक्त्वा क्रोधं च संवृत्य गात्राणि प्रणता च माम्
एवं कामाख्यया प्रोक्ता सा च कामकटंकटा। त्यक्त्वा क्रोधं च संवृत्य गात्राणि प्रणता च माम्॥
Verse 54
तामहं साशिषं चापि प्रावोचं भरतर्षभ । अस्मिन्नेव पुरे तिष्ठ भगदत्तप्रपूजिता
तामहं साशिषं चापि प्रावोचं भरतर्षभ। अस्मिन्नेव पुरे तिष्ठ भगदत्तप्रपूजिता॥
Verse 55
मया देव्या पृथिव्या च भगदत्तः कृतो नृपः । स ते पूजां बहुविधां करिष्यति स्वसुर्यथा
मया देव्या पृथिव्या च सह भगदत्तो नृपतिः कृतः। स तव स्वशुरवत् बहुविधां पूजां करिष्यति॥
Verse 56
वसंती चात्र तं वीरं हैडिंबं पतिमाप्स्यसि । एवमाश्वास्य तां देवीं मौर्वीं चाहं व्यसर्जयम्
अत्र वसन्ती त्वं तं वीरं हैडिंबं पतिमाप्स्यसि। इत्येवं तां मौर्वीं देवीं आश्वास्याहं व्यसर्जयम्॥
Verse 57
सा स्थिता च पुरे तत्र गतोऽहं शक्रसद्म च । ततो द्वारवतीं प्राप्य त्वया सह समागतः
सा तत्र पुरे स्थिता; अहं शक्रसद्म गतः। ततः द्वारवतीं प्राप्य त्वया सह समागतः॥
Verse 58
एवमेषोचिता दारा हैडंबेर्विद्यते शुभा । कामाख्ये च रणे घोरा या विद्युदिव भासते
एवं सा शुभा हैडिंबस्योचिता दारा बभूव। कामाख्ये घोररणे या विद्युदिव भासते॥
Verse 59
न च रूपं वर्णितं मे श्वशुरस्योचितं यतः । साधोर्हि नैतदुचितं सर्वस्त्रीणां प्रवर्णनम्
न च मया तस्या रूपं वर्णितं, श्वशुरस्योचितं यतः। साधोर्हि सर्वस्त्रीणां प्रवर्णनं नैवोचितम्॥
Verse 60
पुनरेकश्च समयः कृतस्तं शृणु यस्तया । यो मां निरुत्तरां प्रश्ने कृत्वैव विजयेत्पुमान्
पुनरपि तया कृतः समयोऽन्यः शृणु—यः कश्चित् पुमान् प्रश्नेन मां निरुत्तरां कृत्वा जयति, स एव विजयी भवेत्।
Verse 61
यो मे प्रतिबलश्चापि स मे भर्ता भविष्यति । एवं च समयं श्रुत्वा बहवो दैत्यराक्षसाः
यो मे प्रतिबलश्चापि स मे भर्ता भविष्यति—इति समयं श्रुत्वा बहवो दैत्यराक्षसाः समाययुः।
Verse 62
तस्या जयार्थमगमंस्तेऽपि जित्वा हतास्तया । यो य एनां गतः पूर्वं न स भूयो न्यवर्तत
तस्या जयार्थं तेऽपि जग्मुः; परं तया जित्वा हताः। यः यः पूर्वमेनां गतः, स भूयो न न्यवर्तत।
Verse 63
वह्नेरिव प्रभां दीप्तां पतंगानां समुच्चयः । एवमेतादृशीं मौर्वीं जेतुमुत्सहते यदि
वह्नेरिव दीप्तां प्रभां जेतुमिव पतङ्गानां समुच्चयः; एवं तादृशीं मौर्वीं जेतुमुत्सहते चेत्, स धृष्ट एव।
Verse 64
घटोत्कचो महावीर्यो भार्यास्य नियतं भवेत्
घटोत्कचो महावीर्यः तस्याः भर्ता नियतं भविष्यति।
Verse 65
युधिष्ठिर उवाच । अलं सर्वगुणैस्तस्या यस्यास्त्वेको गुणो महान् । क्रियते किं हि क्षीरेण यदि तद्विषमिश्रितम्
युधिष्ठिर उवाच— यस्याः सर्वगुणसम्पत्तिरपि, यदि एको महान् दोषः स्यात्, तस्याः किं प्रयोजनम्? विषमिश्रिते क्षीरे किं वा फलम्?
Verse 66
प्राणाधिकं भैमसेनिं कथं केवलसाहसात् । क्षिपेयं तव वाक्यानां शुद्धानां चाथ कोविदम्
प्राणाधिकं भैमसेनिं केवलसाहसात् कथं त्यजेयम्? तव शुद्धानां कोविदानां च वाक्यानां कथं वा परित्यागः?
Verse 67
अन्या अपि स्त्रियः संति देशे देशे जनार्दन । बह्व्यस्तासां वरां कांचिद्योषितं वक्तुमर्हसि
अन्याः अपि स्त्रियः सन्ति देशे देशे, जनार्दन। तासां मध्ये वरां काञ्चिद् उत्तमां योषितं नाम्ना ब्रूहि।
Verse 68
भीम उवाच । सम्यगुक्तं केशवेन वाक्यं बह्वर्थमुत्तमम् । राज्ञा पुनः स्नेहवशाद्यदुक्तं तन्न भाति मे
भीम उवाच— केशवेन सम्यगुक्तं वाक्यं बह्वर्थमुत्तमम्। राज्ञा तु स्नेहवशाद् यदुक्तं, तन्मे न रोचते।
Verse 69
कार्ये दुःसाध्य एव स्यात्क्षत्रियस्य पराक्रमः । करींद्रस्येव यूथेषु गजानां न मृगेषु च
क्षत्रियस्य पराक्रमः कार्येषु दुःसाध्येषु एव नियोज्यः। करीन्द्रस्येव गजानां यूथेषु, न तु मृगेषु।
Verse 70
आत्मा प्रख्यातिमानेयः सर्वथा वीरपुंगवैः । सा च ख्यातिः कथं जायेद्दुःसाध्यकरणादृते
आत्मा ख्यात्या सततं माननीयः सर्वथा वीरपुङ्गवैः। सा च ख्यातिः कथं जायेत् दुःसाध्यकर्मसाधनं विना॥
Verse 71
न ह्यात्मवशगं पार्थ हैडंबेरस्य रक्षणम् । येन दत्तस्त्वयं धात्रा स एनं पालयिष्यति
न ह्यात्मवशगं पार्थ हैडम्बेरस्य रक्षणम्। येन दत्तस्त्वयं धात्रा स एवैषं पालयिष्यति॥
Verse 72
सर्वथोच्चपदारोहे यत्नः कार्यो विजानता । तन्न सिध्यति चेद्दैवान्नासौ दोषो विजानतः
सर्वथोच्चपदारोहे यत्नः कार्यो विजानता। तन्न सिध्यति चेद्दैवान्नासौ दोषो विजानतः॥
Verse 73
यथा देवव्रतस्त्वेको जह्रे काशिसुताः पुरा । तथैक एव हैडंबिर्मौर्वीं प्राप्नोतु मा चिरम्
यथा देवव्रत एकोऽपि जह्रे काशिसुताः पुरा। तथैक एव हैडम्बिर्मौर्वीं प्राप्नोतु मा चिरम्॥
Verse 74
अर्जुन उवाच । केवलं पौरुषपरं भीमेनोक्तमिदं वचः । अबलं दैवहेतुत्वात्प्रबलं प्रतिभाति मे
अर्जुन उवाच। केवलं पौरुषपरं भीमेनोक्तमिदं वचः। अबलं दैवहेतुत्वात् प्रबलं प्रतिभाति मे॥
Verse 75
न मृषा हि वचो ब्रूते कामाख्या या पुराऽब्रवीत् । भीमसेनसुतः पाणिं तव भद्रे ग्रहीष्यति
न मृषा हि वचो ब्रूते कामाख्या या पुराऽब्रवीत्— ‘भद्रे, भीमसेनसुतस्तव पाणिं विवाहाय ग्रहीष्यति’ इति।
Verse 76
अनेन हेतुना यातु शीघ्रं तत्र घटोत्कचः । इति मे रोचते कृष्ण तव किं ब्रूहि रोचते
अनेन हेतुना शीघ्रं तत्र घटोत्कचो यातु। इति मे रोचते, कृष्ण; तव किं रोचते, ब्रूहि।
Verse 77
कृष्ण उवाच । रोचते मे वचस्तुभ्यं भीमस्य च महात्मनः । न हि तुल्यो भैमसेनेर्बुद्धौ वीर्ये च कश्चन
कृष्ण उवाच— तुभ्यं भीमस्य च महात्मनः वचो मे रोचते। न हि भैमसेनेर्बुद्धौ वीर्ये च कश्चन तुल्यः।
Verse 78
अंतरात्मा च मे वेत्ति प्राप्तामेव मुरोः सुताम् । तच्छीघ्रं यातु हैडंबिस्त्वं च किं पुत्र मन्यसे
अन्तरात्मा च मे वेत्ति मुरोः सुतां प्राप्तामेव। तस्मात् शीघ्रं यातु हैडम्बी; त्वं च किं, पुत्र, मन्यसे?
Verse 79
घटोत्कच उवाच । न हि न्याय्याः स्वका वक्तुं पूज्यानामग्रतो गुणाः । प्रवृत्ता एव भासंते सद्गुणाश्च रवेः कराः
घटोत्कच उवाच— पूज्यानामग्रतः स्वकान् गुणान् वक्तुं न न्याय्यम्। सद्गुणाः स्वयमेव प्रकाशन्ते, यथा रवेः कराः।
Verse 80
सर्वथा तत्करिष्यामि पितरो येन मेऽमलाः । लज्जिष्यंति न संसत्सु मया पुत्रेण पांडवाः
सर्वथा तत्करिष्यामि येन मे पितरः शुद्धाः पाण्डवाः; मया पुत्रेण संसत्सु न कदाचिल्लज्जां यास्यन्ति।
Verse 81
एवमुक्त्वा महाबाहुरुत्थाय प्रणनाम तान् । जयाशीर्भिश्च पितृभिर्वर्द्धितो गंतुमैच्छत
एवमुक्त्वा महाबाहुरुत्थाय तान् प्रणनाम; पितृभिर्जयाशीर्भिर्वर्धितः स गन्तुमैच्छत्।
Verse 82
तं गतुकाममाहेदमभिनंद्य जनार्दनः । कथाकथनकाले मां स्मरेथास्त्वं जयावहम्
तं गतुकामं जनार्दनः अभिनन्द्येदमाह—कथाकथनकाले मां स्मरेथास्त्वं जयावहम्।
Verse 83
यथा बुद्धिं सुदुर्भेद्यां वर्धयामि बलं च ते । इत्युक्त्वालिंग्य तं कृष्णो व्यससर्जत साशिषम्
यथा ते सुदुर्भेद्यां बुद्धिं वर्धयामि बलं च; इत्युक्त्वा कृष्णस्तमालिङ्ग्य साशिषं व्यससर्ज।
Verse 84
ततो हिडंबातनयो महौजाः सूर्याक्षकालाक्षमहोदरानुगः । वियत्पथं प्राप्य जगाम तत्पुरं प्राग्ज्योतिषं नाम दिनव्यपाये
ततो हिडम्बातनयो महौजाः सूर्याक्षकालाक्षमहोदरानुगः; वियत्पथं प्राप्य प्राग्ज्योतिषाख्यं तत्पुरं दिनव्यपाये जगाम।