Adhyaya 66

Verse 1

सूत उवाच । ततस्त्रयोदशे वर्षे व्यतीते समये तदा । उपप्लवे संगतेषु सर्वराजसु पांडवाः

सूत उवाच। ततस्त्रयोदशे वर्षे व्यतीते तस्मिन् समये, उपप्लवे सर्वराजसु संगतेषु, पाण्डवाः तत्रासन्।

Verse 2

योद्धुमागत्य संतस्थुः कुरुक्षेत्रं महारथाः । कौरवाश्चापि संतस्धुर्दुर्योधनपुरोगमाः

योद्धुमागत्य महाबलाः महारथाः कुरुक्षेत्रे समुपस्थिताः। कौरवाश्चापि दुर्योधनपुरोगमाः स्वस्थानानि समास्थिताः॥

Verse 3

ततो भीष्मेण प्रोक्तां च नरैः श्रुत्वा युधिष्ठिरः । रथातिरथसंख्यां तु राज्ञां मध्ये वचोऽब्रवीत्

ततो भीष्मेण प्रोक्तां नरैः श्रुत्वा युधिष्ठिरः। रथातिरथसंख्यां तु राज्ञां मध्ये वचोऽब्रवीत्॥

Verse 4

भीष्मेण विहिता कृष्ण रथातिरथवर्णना । ततो दुर्योधनोऽपृच्छदिदं स्वीयान्महारथान्

भीष्मेण विहिता कृष्ण रथातिरथवर्णना। ततो दुर्योधनोऽपृच्छदिदं स्वीयान्महारथान्॥

Verse 5

ससैन्यान्पांडवानेतान्हन्यात्कालेन केन कः । मासेन तु प्रतिज्ञातं भीष्मेण च कृपेण च

ससैन्यान्पाण्डवानेतान्हन्यात्कालेन केन कः। मासेन तु प्रतिज्ञातं भीष्मेण च कृपेण च॥

Verse 6

पक्षं द्रोणेन चाह्नां च दशभिर्द्रौणिना रणे । षड्भिः कर्णेन च तथा सदा ममभयंकृता

पक्षं द्रोणेन चाह्नां च दशभिर्द्रौणिना रणे। षड्भिः कर्णेन च तथा सदा ममभयंकृता॥

Verse 7

तदहं स्वांश्च पृच्छामि केन कालेन हंति कः । एतच्छ्रुत्वा वचो राज्ञः फाल्गुनो वाक्यमब्रवीत्

तदहं स्वजनान् पृच्छामि—केन कालेन कः तान् हनिष्यति? इति राज्ञो वचः श्रुत्वा फाल्गुनोऽर्जुनः प्रत्युवाच।

Verse 8

अयुक्तमेतद्भीष्माद्यैः प्रतिज्ञातं युधिष्ठिर । ततो जये च विजये निश्चयो हि मृषैव तत्

युधिष्ठिर, भीष्मादिभिः कृतैषा प्रतिज्ञा न युक्ता। अतः जये विजये च यः निश्चयः, स नूनं मृषैव।

Verse 9

तवापि ये संति नृपाः सन्नद्धा रणसंस्थिताः । पश्यैतान्पुरुषव्याघ्रान्कालकल्पान्दुरासदान्

तवापि पक्षे सन्ति नृपाः सन्नद्धा रणसंस्थिताः। पश्यैतान् पुरुषव्याघ्रान् कालकल्पान् दुरासदान्।

Verse 10

द्रुपदं च विराटं च धृष्टकेतुं च कैकयम् । सहदेवं सात्यकिं च चेकितानं च दुर्जयम्

द्रुपदं च विराटं च धृष्टकेतुं च कैकयम्। सहदेवं सात्यकिं च चेकितानं च दुर्जयम्।

Verse 11

धृष्टद्युम्नं सपुत्रं च महावीर्यं घटोत्कचम् । भीमादींश्च महेष्वासान्केशवं चापराजितम्

धृष्टद्युम्नं सपुत्रं च महावीर्यं घटोत्कचम्। भीमादीन् च महेष्वासान् केशवं चापराजितम्।

Verse 12

मन्येहमेकस्त्वेतेषां हन्यात्कौरववाहिनीम् । सन्नद्धाः प्रतिदृश्यंते भीष्माद्या बहवो रथाः

मन्येऽहम् एतेषाम् एकोऽपि कौरववाहिनीं हन्यात्। सन्नद्धा दृश्यन्ते बहवो रथाः—भीष्मादयः॥

Verse 13

तेभ्यो भयं न कार्यं ते फल्गवोऽमी मृगा इव

तेभ्यो भयं न कार्यं; तेऽमी फल्गव, मृगा इव।

Verse 14

अस्माकं धनुषां घोषैरिदानीमेव भारत । कौरवा विद्रविष्यंति सिंहत्रस्ता मृगा इव

अस्माकं धनुषां घोषैः, इदानीमेव भारत, कौरवा विद्रविष्यन्ति—सिंहत्रस्ता मृगा इव।

Verse 15

वृद्धाद्भीष्माद्द्विजाद्वृद्धाद्द्रोणादपि कृपादपि । बालिशात्किं भयं द्रौणेः सूतपुत्राच्च दुर्मतेः

वृद्धाद् भीष्माद् द्विजवृद्धाद् द्रोणाद् अपि कृपाद् अपि। बालिशात् किं भयं द्रौणेः, सूतपुत्राच्च दुर्मतेः॥

Verse 16

अथवा चित्तनिर्वृत्यै ज्ञातुमिच्छसि भारत । शत्रूणां प्रत्यनीकेषु संधावच्छृणु मे वचः

अथवा चित्तनिर्वृत्यै ज्ञातुम् इच्छसि भारत। शत्रूणां प्रत्यनीकेषु संधावन् शृणु मे वचः॥

Verse 17

एकोऽहमेव संग्रामे सर्वे तिष्ठंतु ते रथाः । एकाह्ना क्षपये सर्वान्कौरवान्सैन्यसंयुतान्

एकोऽहमेव संग्रामे सर्वे तिष्ठंतु ते रथाः । एकाह्ना क्षपये सर्वान्कौरवान्सैन्यसंयुतान्

Verse 18

इत्यर्जुनवचः श्रुत्वा स्मयन्दामोदरोऽब्रवीत् । एवमेतद्यथा प्राह फाल्गुनोऽयं मृषा न तत्

इत्यर्जुनवचः श्रुत्वा स्मयन्दामोदरोऽब्रवीत् । एवमेतद्यथा प्राह फाल्गुनोऽयं मृषा न तत्

Verse 19

ततश्च शंखान्भेरीश्च शतशश्चैव पुष्करान् । निवार्य राजमध्यस्थो बर्बरीको वचोऽब्रवीत्

ततश्च शंखान्भेरीश्च शतशश्चैव पुष्करान् । निवार्य राजमध्यस्थो बर्बरीको वचोऽब्रवीत्

Verse 20

येन तप्तं गुप्तक्षेत्रे येन देव्यः सुतोषिताः । यस्यातुलं बाहुबलं तेन चोक्तं निशम्यताम्

येन तप्तं गुप्तक्षेत्रे येन देव्यः सुतोषिताः । यस्यातुलं बाहुबलं तेन चोक्तं निशम्यताम्

Verse 21

यद्ब्रवीमि वचः सत्यं शृणुध्वं तन्नराधिपाः । आत्मनो वीर्यसदृशं केवलं न तु दर्पतः

यद्ब्रवीमि वचः सत्यं शृणुध्वं तन्नराधिपाः । आत्मनो वीर्यसदृशं केवलं न तु दर्पतः

Verse 22

यदार्येण प्रतिज्ञातमर्जुनेन महात्मना । न मर्षयामि तद्वाक्यं कालक्षेपो महानयम्

यदार्येण महात्मना अर्जुनेन प्रतिज्ञातं तद्वाक्यं न मर्षयामि; एष महान् कालक्षेपः।

Verse 23

सर्वे भवंतस्तिष्ठंतु सार्जुनाः सहकेशवाः । एको मुहूर्ताद्भीष्मादीन्सर्वान्नेष्ये यमक्षयम्

सर्वे भवन्तः सार्जुनाः सहकेशवाः अत्र तिष्ठन्तु; एकोऽहं मुहूर्तमात्रेण भीष्मादीन् सर्वान् यमक्षयं नेष्यामि।

Verse 24

मयि तिष्ठति केनापि शस्त्रग्राह्यं न क्षत्रियैः । स्वधर्मशपथो वोऽस्तु मृते ग्राह्यं ततो मयि

मयि तिष्ठति क्षत्रियैः केनापि शस्त्रं न ग्राह्यम्; स्वधर्मशपथो वः—मम मरणानन्तरं ततो मयि शस्त्रग्रहणं कुरुत।

Verse 25

पश्यध्वं मे बलं बाह्वोर्देव्याराधनसंभवम् । माहात्म्यं गुप्तक्षेत्रस्य तथा भक्तिं च पांडुषु

देव्याः आराधनसम्भवं मे बाह्वोर्बलं पश्यत; गुप्तक्षेत्रस्य माहात्म्यं पाण्डुषु च मम भक्तिं च पश्यत।

Verse 26

पश्यध्वं मे धनुर्घोरं तूणीरावक्षयौ तथा । खड्गं च देव्या यद्दत्तं ततो वच्मि वचस्त्विदम्

मे घोरं धनुः पश्यत, अक्षयौ तूणीरौ च; देव्या दत्तं खड्गं च पश्यत—अतः इदं वचः अहं वदामि।

Verse 27

इति तस्य वचः श्रुत्वा क्षत्रिया विस्मयं ययुः । अर्जुनश्च कटाक्षेपे लज्जितः कृष्णमैक्षत

इति तस्य वचः श्रुत्वा क्षत्रिया विस्मयं ययुः । अर्जुनश्च कटाक्षेपे लज्जितः कृष्णमैक्षत ॥

Verse 28

तमाह ललितं कृष्णः फाल्गुनं परमं वचः । आत्मौपयिकमेवेदं भैमि पुत्रोऽभ्यभाषत

तमाह ललितं कृष्णः फाल्गुनं परमं वचः । आत्मौपयिकमेवेदं भैमि पुत्रोऽभ्यभाषत ॥

Verse 29

नवकोटियुतोऽनेन पलाशी निहतः पुरा । क्षणादेव च पाताले श्रूयते महदद्भुतम्

नवकोटियुतोऽनेन पलाशी निहतः पुरा । क्षणादेव च पाताले श्रूयते महदद्भुतम् ॥

Verse 30

पुनः प्रक्ष्यामदे त्वेनं क्वेनोपायेन कौरवान् । मुहूर्ताद्धंसि ब्रूहीति पृच्छयतां चाह तं जयः

पुनः प्रक्ष्यामदे त्वेनं क्वेनोपायेन कौरवान् । मुहूर्ताद्धंसि ब्रूहीति पृच्छयतां चाह तं जयः ॥

Verse 31

ततः स्मरन्यादवेंद्रो भैमिपुत्रमभाषत

ततः स्मरन्यादवेन्द्रो भैमिपुत्रमभाषत ॥

Verse 32

भीप्मद्रोणकृपद्रौणिकर्णदुर्योधनादिभिः । गुप्तां त्र्यंबकदुर्जेयां सेनां हंसि कथं क्षणात्

भीष्मद्रोणकृपद्रौणिकर्णदुर्योधनादिभिः परिरक्षितां, त्र्यम्बकेनापि दुर्जयां सेनां त्वं कथं क्षणमात्रेण हंसि?

Verse 33

अयं महान्विस्मयस्ते वचसो भैमिनंदन । संभूतः सर्वराज्ञां च फाल्गुनस्य च धीमतः

भैमिनन्दन, तव वचनेषु महान् विस्मयः सर्वराज्ञां च धीमतः फाल्गुनस्य च समुत्पन्नः।

Verse 34

तद्ब्रूहि केनोपायेन मुहूर्ताद्धंसि कौरवान् । उपायवीर्यं ते ज्ञात्वा मंस्यामो वयमप्युत

तद्ब्रूहि—केनोपायेन मुहूर्ताद्धंसि कौरवान्? तवोपायवीर्यं ज्ञात्वा वयमपि निश्चयं करिष्यामः।

Verse 35

सूत उवाच । इत्युक्तो वासुदेवेन सर्वभूतेश्वरेण च । सिंहवक्षाः पर्वताभो नानाभूषणभूषितः

सूत उवाच—इत्युक्तो वासुदेवेन सर्वभूतेश्वरेण च; सिंहवक्षाः पर्वताभो नानाभूषणभूषितः स तस्थौ।

Verse 36

घटास्यो घटहासश्च ऊर्ध्वकेशोऽतिदीप्ति मान् । विद्युदक्षो वायुजवो यश्चेच्छेन्नाशयेज्जगत्

घटास्यो घटहासश्च ऊर्ध्वकेशोऽतिदीप्तिमान्। विद्युदक्षो वायुजवः—यश्चेच्छेन्नाशयेज्जगत्॥

Verse 37

देवीदत्तातुलबलो बर्बरीकोऽभ्यभाषत । यदि वो मानसं वीरा उपायस्य प्रदर्शने

देवीदत्तातुलबलो बर्बरीकः प्राह— “हे वीराः, यदि युष्माकं मनांसि उपायस्य दर्शनाय प्रवृत्तानि स्युः…”

Verse 38

तदहं दर्शयाम्येष पश्यध्वं सहकेशवाः । इत्युक्त्वा धनुरारोप्य संदधे विशिखं त्वरन् । निःशल्यं चापि संपूर्णं सिंदूराभेण भस्मना

“ତର୍ହି ଅହମେତଦ୍ ଦର୍ଶୟାମି; ସହକେଶବାଃ ପଶ୍ୟତ।” ଇତ୍ୟୁକ୍ତ୍ୱା ସ ତ୍ୱରୟା ଧନୁରାରୋପ୍ୟ ବିଶିଖଂ ସନ୍ଦଧେ; ସ ଚ ନିଃଶଲ୍ୟଃ ସମ୍ପୂର୍ଣଃ ସିନ୍ଦୂରାଭେନ ଭସ୍ମନା ପ୍ରଭାବିତଃ।

Verse 39

आकर्णमाकृप्य च तं मुमोच मुखादथोद्भूतमभूच्च भस्म

ସ ତଂ ବାଣମାକର୍ଣମାକୃଷ୍ୟ ମୁମୋଚ; ଅଥ ତସ୍ୟ ମୁଖାଦ୍ ଭସ୍ମ ଉଦ୍ଭୂତମଭୂତ୍।

Verse 40

सेनाद्वये तच्च पपात शीघ्रं यस्यैव यत्रास्ति च मृत्युमर्म । सर्वरोमसु भीष्मस्य कंठे राधेयद्रोणयोः

ତଦ୍ଦୀପ୍ତଚିହ୍ନଂ ସେନାଦ୍ୱୟେ ଶୀଘ୍ରଂ ପପାତ—ୟସ୍ୟ ଯତ୍ର ମୃତ୍ୟୁମର୍ମ ତଦେବ; ଭୀଷ୍ମସ୍ୟ ସର୍ବରୋମସୁ, ରାଧେୟଦ୍ରୋଣୟୋଃ କଣ୍ଠେ।

Verse 41

ऊरौ दुर्योधनस्यापि शल्यस्यापि च वक्षसि । कंठे च शकुनेर्दीप्तं भगदत्तस्य चापतत्

ଦୁର୍ୟୋଧନସ୍ୟ ଊରୌ, ଶଲ୍ୟସ୍ୟ ବକ୍ଷସି, ଶକୁନେଃ କଣ୍ଠେ ଚ ଦୀପ୍ତଂ; ଭଗଦତ୍ତସ୍ୟାପି ତଦପତତ୍।

Verse 42

कृष्णस्य पादतल लके कंठे द्रुपदमत्स्ययोः । शिखंडिनस्तथा कट्यां कंठे सेनापतेस्तथा

कृष्णस्य पादतले तद् लिप्तं पतितम्; द्रुपदस्य मत्स्यराजस्य च कण्ठे। शिखण्डिनः कट्यां तदेव, सेनापतेश्चापि कण्ठे पतितम्॥

Verse 43

पपात रक्तं तद्भस्म यत्र येषां च मर्म च । केवलं चैव पांडूनां कृपद्रोण्योश्च नास्पृशत

येषां यत्र यन्मर्म तत्रैव तद्रक्ताभं भस्म पपात। केवलं पाण्डवान् नास्पृशत्, कृपद्रोण्योश्च न स्पृष्टम्॥

Verse 44

इति कृत्वा ततो भूयो बर्बरीकोऽभ्यभाषत । दृष्टं भवद्भिरेवं यन्मया मर्म निरीक्षितम्

इति कृत्वा ततः भूयो बर्बरीकोऽभ्यभाषत। ‘एवं भवद्भिर्दृष्टं यन्मया मर्म निरीक्षितम्’॥

Verse 45

अधुना पातयिष्यामि मर्मस्वेषां शिताञ्छरान् । देवीदत्तानमोघाख्यान्यैर्मरिष्यंत्यमी क्षणात्

अधुना एषां मर्मसु शितान् शरान् पातयिष्यामि। देवीदत्तान् अमोघाख्यान्, यैरेते क्षणादेव मरिष्यन्ति॥

Verse 46

शपथा वः स्वधर्मस्य शस्त्रं ग्राह्यं न वः क्वचित् । मुहूर्तात्पातयिष्यामि शत्रूनेताञ्छितैः शरैः

वः स्वधर्मशपथेन—शस्त्रं क्वचिदपि मा ग्राह्यं। मुहूर्तादेव एतान् शत्रून् शितैः शरैः पातयिष्यामि॥

Verse 47

ततो विस्मितचित्तानां युधिष्ठिरपुरोगिणाम् । आसीन्निनादः सुमहान्साधुसाध्विति शंस ताम्

ततः विस्मितमानसानां युधिष्ठिरादीनां मध्ये सुमहान् निनादः समुत्थितः—“साधु साधु” इति तं प्रशंसन्तः।

Verse 48

वासुदेवश्च संक्रुद्धश्चक्रेण निशितेन च । एवं ब्रुवत एवास्य शिरश्छित्त्वा न्यपातयत्

अथ वासुदेवः संक्रुद्धः निशितेन चक्रेण, एवं वदन्तमेव तस्य शिरश्छित्त्वा भूमौ न्यपातयत्।

Verse 49

ततः क्षणात्सर्वमासीदाविग्रं राजमं डलम् । व्यलोकयन्केशवं ते विस्मिताश्चाभवन्भृशम्

ततः क्षणमात्रेण सर्वं राजमण्डलं निर्विग्रं शान्तमभवत्; केशवं व्यलोक्य तेऽतिविस्मिताः समभवन्।

Verse 50

किमेतदिति प्राहुश्च बर्बरीकः कुतो हतः । पांडवाश्चापि मुमुचुरश्रूणि सहपार्थिवाः

“किमेतत्?” इति ते प्राहुः—“बर्बरीकः कुतो हतः?” पाण्डवाश्च सह पार्थिवैः अश्रूणि मुमुचुः।

Verse 51

हाहा पुत्रेति च गृणन्प्रस्खलंश्च पदेपदे । घटोत्कचोऽपतद्दीनः पुत्रोपरि विमूर्छितः

“हाहा पुत्र!” इति विलपन् पदेपदे प्रस्खलन्, दीनो घटोत्कचः पुत्रोपरि पतित्वा मूर्छितोऽभवत्।

Verse 52

एतस्मिन्नंतरे देव्यश्चतुर्दश समाययुः

अथ तस्मिन्नन्तरे चतुर्दश देव्यः समं समाययुः।

Verse 53

सिद्धांबिका क्रोडमाता कपाली तारा सुवर्णा च त्रिलोकजेत्री । भाणेश्वरी चर्चिका चैकवीरा योगेश्वरी चंडिका त्रैपुरा च

सिद्धाम्बिका क्रोडमाता कपाली तारा सुवर्णा त्रिलोकजेत्री । भाणेश्वरी चर्चिका चैकवीरा योगेश्वरी चण्डिका त्रैपुरा च॥

Verse 54

भूतांबिका हरसिद्धिस्तथामूः संप्राप्य तस्थुर्नृपविस्मयंकराः । श्रीचंडिकाऽश्वास्य ततौ घटोत्कचं प्रोवाच वाक्यं महता स्वरेण

भूताम्बिका हरसिद्धिस्तथान्याः संप्राप्य तस्थुर्नृपविस्मयंकराः । श्रीचण्डिका श्वास्य ततौ घटोत्कचं प्रोवाच वाक्यं महता स्वरेण॥

Verse 55

शृणुध्वं पार्थिवाः सर्वे कृष्णेन विदितात्मना । हेतुना येन निहतो बर्बरीको महाबलः

शृणुध्वं पार्थिवाः सर्वे कृष्णेन विदितात्मना । हेतुना येन निहतो बर्बरीको महाबलः॥

Verse 56

मेरुमूर्ध्नि पुरा पृथ्वी समवेतान्दिवौकसः । भाराक्रांता जगादैतान्भारोऽप ह्रियतां हि मे

मेरुमूर्ध्नि पुरा पृथ्वी समवेतान् दिवौकसः । भाराक्रान्ता जगादैतान् भारोऽप ह्रियतां हि मे॥

Verse 57

ततो ब्रह्मा प्राह विष्णुं भगवंस्त्वमिदं शृणु । देवास्त्वानुगमिष्यंति भारं हर भुवः प्रभो

ततो ब्रह्मा विष्णुं प्राह— “भगवन्, इदं शृणु। देवाः त्वामनुगमिष्यन्ति; भुवो भारं हर, प्रभो।”

Verse 58

ततस्तथेति तन्मेने वचनं विष्णुरव्ययः । एतस्मिन्नंतरे बाहुमुद्धृत्योच्चैरभाषत

ततः ‘तथेति’ मन्यमानः विष्णुरव्ययः तद्वचनं जग्राह। अथान्तरे बाहुमुद्धृत्य उच्चैरभाषत।

Verse 59

सूर्यवर्चेति यक्षेंद्रश्चतुराशीतिकोटिपः । किमर्थं मानुषे लोके भवद्भिर्जन्म कार्यते

यक्षेन्द्रः सूर्यवर्चसं प्राह— “चतुरशीतिकोटिपते! किमर्थं भवद्भिः मानुषे लोके जन्म कार्यते?”

Verse 60

मयि तिष्ठति दोषाणामनेकानां महास्पदे । सर्वे भवंतो मोदंतु स्वर्गेषु सह विष्णुना

मयि तिष्ठति दोषाणामनेकानां महास्पदे, यूयं सर्वे विष्णुना सह स्वर्गेषु मोदध्वम्।

Verse 61

अहमेकोऽवतीर्यैतान्हनिष्यामि भुवो भरान् । स्वधर्मशपथा वो वै संति चेज्जन्म प्राप्स्यथ

अहमेकः अवतीर्य एतान् भुवो भरान् हनिष्यामि। यदि वो स्वधर्मशपथाः सन्ति, तर्हि यूयं नूनं जन्म प्राप्स्यथ।

Verse 62

इत्युक्तवचने ब्रह्मा क्रुद्धस्तं समभाषत । दुर्मते सर्वदेवानामविषह्यं महाभरम्

इत्युक्तवचने ब्रह्मा क्रुद्धस्तं समभाषत । दुर्मते सर्वदेवानामविषह्यं महाभरम्

Verse 63

स्वसाध्यं ब्रूषे मोहात्त्वं शापयोग्योऽसि बालिश । देशकालोचितं स्वीयं परस्य च बलं हृदा

स्वसाध्यं ब्रूषे मोहात्त्वं शापयोग्योऽसि बालिश । देशकालोचितं स्वीयं परस्य च बलं हृदा

Verse 64

अविचार्यैव प्रभुषु वक्ति सोऽर्हति दंडनम् । तस्माद्भूभारहरणे युद्धस्योपक्रमे सति

अविचार्यैव प्रभुषु वक्ति सोऽर्हति दंडनम् । तस्माद्भूभारहरणे युद्धस्योपक्रमे सति

Verse 65

शरीरनाशं कृष्णात्त्वमवाप्स्यसि न संशयः । एवं शप्तो ब्रह्मणाऽसौ विष्णुमेतदयाचत

शरीरनाशं कृष्णात्त्वमवाप्स्यसि न संशयः । एवं शप्तो ब्रह्मणाऽसौ विष्णुमेतदयाचत

Verse 66

यद्येवं भविता नाशस्तदेकं देव प्रार्थये । जन्मप्रभृति मे देहि मतिं सर्वार्थसाधनीम्

यद्येवं भविता नाशस्तदेकं देव प्रार्थये । जन्मप्रभृति मे देहि मतिं सर्वार्थसाधनीम्

Verse 67

ततस्तथेति तं प्राह केशवो देवसंसदि । शिरस्ते पूजयिष्यंति देव्याः पूज्यो भविष्यसि

ततः ‘तथैव’ इति तं केशवो देवसंसदि प्राह। ‘ते शिरः देव्याः पूजयिष्यन्ति, त्वं च देव्याः पूज्यो भविष्यसि’ इति॥

Verse 68

इत्युक्त्वा चावतीर्णोऽसौ सह देवैर्हरिस्तदा । हरिर्नाम स कृष्णोऽसौ भवंतस्ते तथा सुराः

इत्युक्त्वा हरिस्तदा देवैः सह अवतीर्णः। स एव कृष्णो ‘हरिः’ इति नाम्ना ख्यातः; यूयमपि सुराः तथैव अवतीर्णाः॥

Verse 69

सूर्यवर्चाः स चायं हि निहतो भैमिपुत्रकः । प्राक्छापं ब्रह्मणः स्मृत्वा हतोनेन महात्मना । तस्माद्दोषो न कृष्णेऽस्मिन्द्रष्टव्यः सर्वभू मिपैः

सूर्यवर्चाः स भैमिपुत्रकोऽयं निहतः। ब्रह्मणः प्राक्शापं स्मृत्वा, अनेन महात्मना कृष्णेन स विनिपातितः। तस्मात् सर्वभूमिपैः कृष्णेऽस्मिन् दोषो न द्रष्टव्यः॥

Verse 70

श्रीकृष्ण उवाच । यदुक्तं भूमिपा देव्या तत्तथैव न संशयः

श्रीकृष्ण उवाच—भूमिपते, देव्या यदुक्तं तत्तथैव; नात्र संशयः॥

Verse 71

यद्येनमधुना नैव हन्यां ब्रह्मवचोऽन्यथा । ततो भवेदिति स्मृत्वा मयासौ विनिपातितः

यदि अहम् एनम् अधुना नैव हन्याम्, तर्हि ब्रह्मवचोऽन्यथा स्यात्—इति स्मृत्वा मया एष विनिपातितः॥

Verse 72

गुप्तक्षेत्रे मयैवाऽसौ नियुक्तो देव्यनुस्मृतौ । पूर्वं दत्तं वरं स्वीयं स्मरता देवसंसदि

गुप्तक्षेत्रे मयैवायं देव्यनुस्मृत्यर्थं नियुक्तः। देवसंसदि पूर्वदत्तं स्ववरं स्मरन् तथैवाचरत्॥

Verse 73

इत्युक्ते चंडिका देवी तदा भक्तशिरस्त्विदम् । अभ्युक्ष्य सुधया शीघ्रमजरं चामरं व्यधात्

इत्युक्ते चण्डिका देवी भक्तस्य शिर इदं तदा। सुधया शीघ्रमभ्युक्ष्य अजरं चामरं व्यधात्॥

Verse 74

यथा राहुशिरस्तद्वत्तच्छिरः प्रणनाम तान् । उवाच च दिदृक्षामि युद्धं तदनुमन्यताम्

यथा राहुशिरस्तद्वत्तच्छिरः प्रणनाम तान्। उवाच—दिदृक्षामि युद्धं, तदनुमन्यताम्॥

Verse 75

ततः कृष्णो वचः प्राह मेघगंभीरवाक्प्रभुः । यावन्मही सनक्षत्रा यावच्चंद्रदिवाकरौ

ततः कृष्णो मेघगंभीरवाक्प्रभुः वचः प्राह। यावन्मही सनक्षत्रा यावच्चन्द्रदिवाकरौ॥

Verse 76

तावत्त्वं सर्वलोकानां वत्स पूज्यो भविष्यसि । देवीलोकेषु सर्वेषु देवीवद्विचरिष्यसि

तावत्त्वं सर्वलोकानां वत्स पूज्यो भविष्यसि। देवीलोकेषु सर्वेषु देवीवद्विचरिष्यसि॥

Verse 77

स्वभक्तानां च लोकेषु देवीनां दास्यसे स्थितिम् । बालानां ये भविष्यंति वातपित्तकफोद्भवाः । पिटकास्ताः सुखेनैव शामयिष्यसि पूजनात्

स्वभक्तानां च लोकेषु देवीनां च जगत्सु च त्वं कल्याणं प्रदास्यसि। बालानां वातपित्तकफोद्भवाः पिटकाः पूजनात् सुखेनैव त्वया शमयिष्यन्ते।

Verse 78

इदं च शृंगमारुह्य पश्य युद्धं यथा भवेत्

इदं शृङ्गमारुह्य यथा युद्धं भवेत् तथा पश्य।

Verse 79

धावंतः कौरवास्त्वस्मान्वयं यामस्त्वमूनिति । इत्युक्ते वासुदेवेन देव्योऽथांबरमाविशन्

कौरवाः अस्मान् प्रति धावन्ति; वयं तान् प्रति यामः, त्वं च अमून् इति—इत्युक्ते वासुदेवेन देव्योऽथाम्बरमाविशन्।

Verse 80

बर्बरीकशिरश्चैव गिरिशृंगमवाप्य तत् । देहस्य भूमिसंस्काराश्चाभवच्छिरसो नहि । ततो युद्धं महदभूत्कुरुपांडवसेनयोः

बर्बरीकस्य शिरश्च गिरिशृङ्गमवाप तत्। देहस्य भूमिसंस्काराः कृताः, शिरसो न तु। ततः कुरुपाण्डवसेनयोर्महद्युद्धमभवत्।

Verse 81

अष्टादशाहेन हता ये च द्रोणवृषादयः । दुर्योधने हते क्रूरे अष्टादशदिनात्यये

अष्टादशाहेन हता द्रोणवृषादयश्च ये। क्रूरे दुर्योधने हतेऽष्टादशदिनात्यये (युद्धं समाप्यत)।

Verse 82

युधिष्ठिरो ज्ञातिमध्ये गोविंदं समभाषत । पुरुषोत्तम संग्रामममुं संतारिता वयम्

युधिष्ठिरो ज्ञातिमध्ये गोविन्दं समभाषत— “हे पुरुषोत्तम, त्वया अस्माभिः अयं संग्रामः सम्यक् संतारितः।”

Verse 83

त्वयैव नाथेन हरे नमस्ते पुरुषोत्तम । श्रुत्वा तस्यापि सासूयमिदं भीमो वचोऽब्रवीत्

“त्वयैव नाथेन, हरे, नमस्ते; हे पुरुषोत्तम!” इति तदपि श्रुत्वा भीमः सासूयः इदं वचोऽब्रवीत्।

Verse 84

येन ध्वस्ता धार्तराष्ट्रास्तं निराकृत्य मां नृप । पुरुषोत्तमं कृष्णमिति ब्रवीषि किमु मूढवत्

“येन धार्तराष्ट्रा ध्वस्ताः, तं मां निराकृत्य, नृप, कृष्णं ‘पुरुषोत्तम’ इति किमर्थं मूढवत् ब्रवीषि?”

Verse 85

धृष्टद्युम्नं फाल्गुनं च सात्यकिं मां च पांडव । निराकृत्य ब्रवीष्येव सूतं धिक्त्वा युधिष्ठिर

“धृष्टद्युम्नं फाल्गुनं च सात्यकिं मां च, पाण्डव, निराकृत्य; सूतमेव मन्यसे—धिक् त्वां, युधिष्ठिर!”

Verse 86

अर्जुन उवाच । मैवं मैवं ब्रूहि भीम न त्वं वेत्सि जनार्दनम् । न मया न त्वया पार्थ नान्येनाप्यरयो हताः

अर्जुन उवाच— “मैवं मैवं ब्रूहि, भीम; न त्वं वेत्सि जनार्दनम्। न मया न त्वया, पार्थ, नान्येनापि अरयो हताः।”

Verse 87

अहं हि सर्वदाग्रस्थं नरं पश्यामि संयुगे । निघ्नंतं शात्रवांस्तत्र न जाने कोऽप्यसाविति

अहं हि सर्वदा संग्रामे अग्रे स्थितं नरं पश्यामि। स तत्र शात्रवान् निघ्नन् वर्तते; किन्तु कोऽसाविति नाहं जानामि॥

Verse 88

भीम उवाच । विभ्रांतोऽसि ध्रुवं पार्थ नात्र हंता नरोऽपरः । अथ चेदस्ति त्वत्पौत्रमुच्चस्थं वच्मि हंत कः

भीम उवाच—पार्थ, ध्रुवं त्वं विभ्रान्तोऽसि; अत्र हन्ता नरोऽपरः नास्ति। अथ चेदस्ति कश्चित्, तं वक्ष्यामि—स उच्चस्थः कः? किं तव पौत्रः?॥

Verse 89

उपसृत्य ततो भीमो बर्बरीकमपृच्छत । ब्रूह्येते केन निहता धार्तराष्ट्रा हि शत्रवः

ततः भीम उपसृत्य बर्बरीकमपृच्छत्—ब्रूहि, एते धार्तराष्ट्रा शत्रवः केन निहताः?॥

Verse 90

बर्बरीक उवाच । एको मया पुमान्दृष्टो युध्यमानः परैः सह । सव्यतः पंचवक्त्रः स दक्षिणे चैकवक्त्रतः

बर्बरीक उवाच—एको मया पुमान् दृष्टो बहुभिः सह युध्यमानः। सव्यतः पञ्चवक्त्रः, दक्षिणे चैकवक्त्रः॥

Verse 91

सव्यतो दशहस्तश्च धृतशूलाद्युदायुधः । दक्षिणे च चतुर्हस्तो धृतचक्राद्युदायुधः

सव्यतो दशहस्तश्च धृतशूलाद्युदायुधः। दक्षिणे च चतुर्हस्तः धृतचक्राद्युदायुधः॥

Verse 92

सव्यतश्च जटाधारी दक्षिणे मुकुटोच्चयः । सव्यतो भस्मधारी च दक्षिणे धृतचंदनः

सव्यतः स जटाधारी, दक्षिणे मुकुटोच्चयः। सव्यतो भस्मलिप्तश्च, दक्षिणे धृतचन्दनः॥

Verse 93

सव्यतश्चंद्रधारी च दक्षिणे कौस्तुभद्युतिः । ममापि तद्दर्शनतो महद्भयमजायत

सव्यतः चन्द्रधारी च, दक्षिणे कौस्तुभद्युतिः। ममापि तद्दर्शनतो महद्भयमजायत॥

Verse 94

ईदृशो मे नरो दृष्टो न चान्यो यो जघान तान् । इत्युक्ते पुष्पवर्षं तु खादासीत्सुमहाप्रभम्

ईदृशो मे नरो दृष्टो न चान्यो यो जघान तान्। इत्युक्ते पुष्पवर्षं तु खादासीत्सुमहाप्रभम्॥

Verse 95

सस्वनुर्देववाद्यानि साधुसाध्विति वै जगुः । विस्मिताः पांडवाश्चासन्प्रणेमुः पुरुषोत्तमम्

सस्वनुर्देववाद्यानि साधुसाध्विति वै जगुः। विस्मिताः पाण्डवाश्चासन् प्रणेमुः पुरुषोत्तमम्॥

Verse 96

विलक्षश्चाभवद्भीमो निश्वासांश्चाप्यमुंचत । तं ततः केशवः स्वामी समादाय करे दृढे

विलक्षश्चाभवद्भीमो निश्वासांश्चाप्यमुञ्चत। तं ततः केशवः स्वामी समादाय करे दृढे॥

Verse 97

कुरुशार्दूल एहीति प्रोच्य सस्मार काश्यपिम् । आरुह्य गरुडं पश्चात्स्मृतमात्रमुपस्थितम्

“कुरुशार्दूल, एहि” इति प्रोच्य स काश्यपीं सस्मार। ततः स्मृतमात्रोपस्थितं गरुडमारुह्य पश्चात् प्रस्थितवान्॥

Verse 98

भीमेन सहितो व्योम्नि प्रयातो दक्षिणां दिशम् । ततोऽर्णवमतीत्यैव सुवेलं च महागिरिम्

भीमेन सहितो व्योम्नि दक्षिणां दिशं प्रययौ। ततः अर्णवं अतीत्यैव महागिरिं सुवेलं च व्यतिक्रामत्॥

Verse 99

लंकासमीपे दृष्ट्वैव सरः कृष्णोऽब्रवीद्वचः । कुरुशार्दूल पश्येदं सरो द्वादशयोजनम्

लङ्कासमीपे सरः दृष्ट्वैव कृष्णो वचोऽब्रवीत्। “कुरुशार्दूल, पश्येदं सरो द्वादशयोजनविस्तृतम्”॥

Verse 100

यदि शूरोऽसि तच्छीघ्रमानयास्यतलान्मृदम् । इत्युक्तो गरुडाच्छीघ्रं न्यपतत्तज्जले बली

“यदि शूरोऽसि तच्छीघ्रमस्य तलान्मृदम् आनय” इति। इत्युक्तो बली गरुडाच्छीघ्रं न्यपतत्तज्जले॥

Verse 101

योजनं वायुजवाद्गच्छन्नधो नांतमपश्यत । ततो भीमो विनिःसृत्य भग्नवीर्योऽभ्यभाषत

वायुजवात् योजनमधो गच्छन्नपि नान्तमपश्यत्। ततः भीमो विनिःसृत्य भग्नवीर्योऽभ्यभाषत॥

Verse 102

अगाधमेतत्सुमहत्सरः कैश्चिन्महाबलैः । अहं खादितुमारब्धः कथंचिच्चापि निर्गतः

अगाधमेतत् सुमहत् सरः केषाञ्चिन्महाबलैः परिरक्षितम्। अहं तैर्गृहीत्वा खादितुम् आरब्धः; कथञ्चिदपि निर्गतः।

Verse 103

एवमुक्तो हसन्कृष्ण उच्चिक्षेप महत्सरः । स्वेनांगुष्ठेन तेजस्वी तदर्धार्धमजायत

एवमुक्तो हसन् कृष्णः तेजस्वी स्वेनाङ्गुष्ठेन महत्सर उच्चिक्षेप; तत् तस्य पूर्वपरिमाणस्य अर्धार्धमिवाभवत्।

Verse 104

तदृष्ट्वा विस्मितः प्राह किमिदं कृष्ण ब्रूहि मे

तद् दृष्ट्वा विस्मितः स प्राह— ‘किमिदं कृष्ण? ब्रूहि मे।’

Verse 105

श्रीकृष्ण उवाच । कुम्भकर्ण इति ख्यातः पूर्वमासीन्निशाचरः । रामबाणहतस्याभूच्छिरश्छिन्नं सुदुर्मतेः

श्रीकृष्ण उवाच— ‘कुम्भकर्ण इति ख्यातः पूर्वं निशाचर आसीत्। रामबाणहतस्य तस्य सुदुर्मतेः शिरश्छिन्नमभवत्।’

Verse 106

शिरसस्तस्य तालुक्यखंडमेतद्वृकोदर । योजनद्वादशायामं मृदु क्षिप्तं विचूर्णितम्

‘तस्य शिरसः तालुक्यखण्डमेतद्, वृकोदर। योजनद्वादशायामं मृदु, क्षिप्तं विचूर्णितम्।’

Verse 107

विधृतस्त्वं च यैस्ते तु सरोगेयाभिधाः सुराः । त्रिकूटस्य शिला भिश्च चूर्णिता ये च कोटिशः

सरोगेयाभिधैर्देवैस्त्वं तु निरुद्धोऽभवः; त्रिकूटशैलशिलाश्च कोटिशः चूर्णिताश्चाभवन्।

Verse 108

एते हि विश्वरिपवो निहताः स्युरुपायतः । गच्छामः पांडवान्भीम द्रौणिर्हि त्वरते दृढम्

एते हि विश्वरिपव उपायतो निहताः स्युः; गच्छामः पाण्डवान् भीम, द्रौणिर्हि दृढं त्वरते।

Verse 109

ततो भीमः प्रणम्याह मनोवाक्कायवृद्धिभिः । कृतमाजन्मतः सव कुकृतं क्षम केशव

ततो भीमः प्रणम्याह मनोवाक्कायवृद्धिभिः—आ जन्मतः कृतं सर्वं कुकृतं क्षम केशव।

Verse 110

पुरुषोत्तम भवान्नाथ बालिशस्य प्रसीद मे । ततः क्षांतमिति प्रोच्य भीमेन सहितो हरिः

पुरुषोत्तम त्वं नाथः; बालिशस्य मम प्रसीद। ततः ‘क्षान्तम्’ इति प्रोच्य हरिर्भीमेन सहितोऽभवत्।

Verse 111

रणाजिरं भूय एत्य बर्बरीकं वचोऽब्रवीत् । चरन्नेवं सुहृदय सर्वलोकेषु नित्यशः

रणाजिरं भूय एत्य स बर्बरीकं वचोऽब्रवीत्—एवं चर, सुहृदय, सर्वलोकेषु नित्यशः।

Verse 112

पूजितः सर्वलोकैस्त्वं यच्छंस्तेषां वरान्वृतान् । गुप्तक्षेत्रं च न त्याज्यं सर्वक्षेत्रोत्तमोत्तमम्

सर्वलोकैः पूजितस्त्वं याचतां तेषां वरान् प्रदास्यसि। गुप्तक्षेत्रं च मा त्याक्षीः, सर्वक्षेत्रेषु उत्तमोत्तमम्॥

Verse 113

देहिस्थल्यां तथा वासी क्षमस्व दुष्कृतं च यत् । इत्युक्तस्तान्नमत्कृत्य भैमिः स्वैरं ययौ मुदा

देहिस्थल्यां च वासं कृत्वा यत् किञ्चिद् दुष्कृतं तद् क्षमस्व। इत्युक्तः स तान् नत्वा भैमिः स्वैरं मुदा ययौ॥

Verse 114

वासुदेवोऽपि कार्याणि सर्वाण्यूर्ध्वमकारयत् । इति वो वर्णितोत्पत्तिर्बर्बरीकस्य वाडवाः । स्तवं चास्य प्रवक्ष्यामि येन तुष्यति यक्षराट्

वासुदेवोऽपि तत ऊर्ध्वं सर्वाणि कार्याणि समकारयत्। एवं वाडववंशजाः, बर्बरीकस्योत्पत्तिर्वो मया वर्णिता; अधुना तस्य स्तवं वक्ष्यामि येन तुष्यति यक्षराट्॥

Verse 115

जयजय चतुरशीतिकोटिपरिवार सूर्यवर्चाभिधान यक्षराज जय भूभारहरणप्रवृत्त लघुशापप्राप्तनैरृतियोनिसंभव जय कामकटंकटाकुक्षिराजहंस जय घटोत्कचानंदवर्धन बर्बरीकाभिधान जय कृष्णोपदिष्टश्रीगुप्तक्षेत्रदे वीसमाराधनप्राप्तातुलवीर्य जय विजयसिद्धिदायक जय पिंगलारेपलेन्द्रदुहद्रुहानवकोटीश्वर पलाशनदावानल जय भूपातालांतराले नागकन्यापरि हारक जय भीममानमर्दन जय सकलकौरवसेनावधमुहूर्तप्रवृत्त जय श्रीकृष्णवरलब्धसर्ववरप्रदानसामर्थ्य जयजय कलिकालवंदितनमोनमस्ते पा हिपाहीति

जय जय चतुरशीतिकोटिपरिवार! सूर्यवर्चाभिधान यक्षराज! जय भूभारहरणप्रवृत्त! लघुशापप्राप्तनैरृतियोनिसंभव! जय कामकटंकटाकुक्षिराजहंस! जय घटोत्कचानन्दवर्धन बर्बरीकाभिधान! जय कृष्णोपदिष्टश्रीगुप्तक्षेत्रदेवीसमाराधनप्राप्तातुलवीर्य! जय विजयसिद्धिदायक! जय पिङ्गलारेपलेन्द्रदुहद्रुहानवकोटीश्वर, पलाशनदावानल! जय भूपातालान्तराले नागकन्यापरिहारक! जय भीममानमर्दन! जय सकलकौरवसेनावधमुहूर्तप्रवृत्त! जय श्रीकृष्णवरलब्धसर्ववरप्रदानसामर्थ्य! जय जय कलिकालवन्दित! नमो नमस्ते—पाहि पाहि॥

Verse 116

अनेन यः सुहृदयं श्रावणेऽभ्यर्च्य दर्शके । वैशाखे च त्रयोदश्यां कृष्णपक्षे द्विजोत्तमाः । शतदीपैः पूरिकाभिः संस्तवेत्तस्य तुष्यति

अनेन स्तवेन यः सुहृदयं देवम् श्रावणे दर्शकेऽभ्यर्च्य, वैशाखे कृष्णपक्षे त्रयोदश्यां च, द्विजोत्तमाः, शतदीपैः पूरिकाभिश्च संस्तौति—तस्य स तुष्यति॥

Verse 117

ततो विप्रा नारदश्च समाराध्य महेश्वरम् । महीनगरके पुण्ये स्थापयामास शंकरम्

ततः विप्राः नारदेन सह महेश्वरं सम्यग् आराध्य, पुण्ये महीनगरके शंकरं प्रतिष्ठापयामासुः।

Verse 118

लोकानां च हितार्थाय केदारं लिङ्गमुत्तमम् । अत्रीशादुत्तरे भागे महापापप्रणाशनम्

लोकहितार्थं केदारनामकं लिङ्गमुत्तमम् अत्रीशस्योत्तरे भागे प्रतिष्ठापितं, महापापप्रणाशनम्।

Verse 119

अत्र कुण्डे नरः स्नात्वा श्राद्धं कृत्वा यथाविधि । अत्रीशं च नमस्कृत्य केदारं च प्रपश्यति

अत्र कुण्डे नरः स्नात्वा यथाविधि श्राद्धं कृत्वा, अत्रीशं नमस्कृत्य केदारं च दर्शनं कुर्यात्।

Verse 120

मातुः स्तन्यं पुनर्नैव स पिबेन्मुक्तिभाग्भवेत् । ततो रुद्रो नीलकण्ठो नारदाय महात्मने

स पुनर्मातुः स्तन्यं नैव पिबेत्, मुक्तिभाग्भवेत्। ततः रुद्रो नीलकण्ठो महात्मने नारदाय उवाच।

Verse 121

वरं दत्त्वा स्वयं तस्थौ महीनगरके शुभे । कोटितीर्थे नरः स्नात्वा नीलकण्ठं प्रपश्यति

वरं दत्त्वा स स्वयं शुभे महीनगरके तस्थौ। कोटितीर्थे नरः स्नात्वा नीलकण्ठं प्रपश्यति।

Verse 123

न तेषां वंशनाशोऽस्ति जयादित्यप्रसादतः । तेषां कुले न रोगः स्यान्न दारिद्र्यं न लाञ्छनम्

जयादित्यप्रसादेन तेषां वंशनाशो न विद्यते। तेषां कुले रोगो न स्यात्, न दारिद्र्यं, न च लाञ्छनम्॥

Verse 124

पुत्रपौत्रसमायुक्ता धनधान्यसमायुताः । भुक्त्वा भोगानिह बहून्सूर्यलोके वसन्ति ते

पुत्रपौत्रसमायुक्ता धनधान्यसमन्विताः। इह बहून् भोगान् भुक्त्वा तेऽन्ते सूर्यलोके वसन्ति॥

Verse 125

इति प्रोक्तं मया विप्रा गुप्तक्षेत्रं समासतः । सप्तक्रोशप्रमाणं च क्षेत्रस्यास्य पुरा द्विजाः । स्वयंभुवा प्रोक्तमिदं सर्वकामार्थसिद्धिदम्

इति मया विप्राः गुप्तक्षेत्रं समासतः प्रकीर्तितम्। अस्य क्षेत्रस्य पुरा द्विजाः सप्तक्रोशपरिमाणं प्रोक्तम्। स्वयंभुवा प्रोक्तमिदं सर्वकामार्थसिद्धिदम्॥

Verse 126

इति वो वर्णितः पुण्यो महीसागरसम्भवः । शृण्वन्संकीर्तयंश्चैव सर्वपापैः प्रमुच्यते

इति वो वर्णितः पुण्यो महीसागरसम्भवः। यः शृणोति संकीर्तयति च स सर्वपापैः प्रमुच्यते॥

Verse 127

य इदं श्रावयेद्विद्वान्महामाहात्म्यमुत्तमम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोकं स गच्छति

य इदं विद्वान् महामाहात्म्यमुत्तमं श्रावयेत्। स सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोकं गच्छति॥

Verse 128

गुप्तक्षेत्रस्य माहात्म्यं सकलं श्रावयेद्यदि । सर्वैश्वर्यमवाप्नोति ब्रह्महत्यां व्यपोहति

गुप्तक्षेत्रस्य माहात्म्यं यः सकलं श्रावयेत् जनान् । स सर्वैश्वर्यमवाप्नोति ब्रह्महत्यां च व्यपोहति ॥

Verse 129

कोटितीर्थस्य माहात्म्यं महीनगरकस्य च । शृणोति श्रावयेद्यस्तु ब्रह्मभूयाय कल्पते

कोटितीर्थस्य माहात्म्यं महीनगरकस्य च । यः शृणोति श्रावयेद्वापि ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥

Verse 130

कोटितीर्थे नरः स्नात्वा श्राद्धं कृत्वा प्रयत्नतः । दानं दद्याद्यथाशक्त्या शृणुध्वं तत्फलं हि मे

कोटितीर्थे नरः स्नात्वा श्राद्धं कृत्वा प्रयत्नतः । दानं दद्याद्यथाशक्त्या शृणुध्वं तत्फलं मम ॥

Verse 131

स्वर्गपातालमर्त्येषु यानि तीर्थानि सन्ति वै । तेषु दानेषु यत्पुण्यं तत्फलं प्राप्यते नरैः

स्वर्गपातालमर्त्येषु यानि तीर्थानि सन्ति वै । तेषु दानेषु यत्पुण्यं तत्फलं प्राप्यते नरैः ॥

Verse 132

अश्वमेधादिभिर्यज्ञैरिष्टैश्चैवाप्तदक्षिणैः । सर्वव्रततपोभिश्च कृतैर्यत्पुण्यमाप्यते

अश्वमेधादिभिर्यज्ञैरिष्टैश्चैवाप्तदक्षिणैः । सर्वव्रततपोभिश्च कृतैर्यत्पुण्यमाप्यते ॥

Verse 133

तत्पुण्यं प्राप्यते विप्राः कोटितीर्थे न संशयः

तदेव पुण्यं विप्राः कोटितीर्थे न संशयः प्राप्यते।

Verse 134

इदं पवित्रं खलु पुण्यदं सदा यशस्करं पापहरं परात्परम् । शृणोति भक्त्या पुरुषः स पुण्यभागसुक्षये रुद्रसलोकतां व्रजेत्

इदं खलु पवित्रं सदा पुण्यदं यशस्करं पापहरं परात्परम्। यः भक्त्या शृणोति स पुण्यभागसुक्षये रुद्रसलोकतां व्रजेत्॥

Verse 135

धन्यं यशस्यं नियतं सुपुण्यं स्वर्मोक्षदं पापहरं नराणाम् । शृणोति नित्यं नियतः शुचिः पुमान्भित्त्वा रविं विष्णु पदं प्रयाति

धन्यं यशस्यं नियतं सुपुण्यं स्वर्मोक्षदं पापहरं नराणाम्। यः नित्यं नियतः शुचिः शृणोति स रविं भित्त्वा विष्णोः परमं पदं प्रयाति॥